शिव महापुराण - १ — पृष्ठ 441–450
शिव महापुराण - १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 441–450
पृष्ठ 441
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २६ ] रुद्रसंहिता ( सतीखण्ड ) ४२ ९ ब्रह्मोवाच
इति दक्षोक्तमाकर्ण्य भृग्वाद्या बहवो जनाः ।
अगर्हयन् दुष्टसत्त्वं रुद्रं मत्वाऽमरैः समम् ॥ १ ९
नन्दी निशम्य तद्वाक्यं लोलाक्षोऽतिरुषान्वितः ।
अब्रवीत् त्वरितं दक्षं शापं दातुमना गणः ॥ २०
नन्दीश्वर उवाच
रे रे शठ महामूढ दक्ष दुष्टमते त्वया ।
यज्ञबाह्यो हि मे स्वामी महेशो हि कृतः कथम् ॥ २१
यस्य स्मरणमात्रेण भवन्ति सफला मखाः ।
तीर्थानि च पवित्राणि सोऽयं शप्तो हरः कथम् ॥ २२
वृथा ते ब्रह्मचापल्याच्छप्तोऽयं दक्ष दुर्मते ।
वृथोपहसितश्चैवादुष्टो रुद्रो महाप्रभुः ॥ २३
येनेदं पाल्यते विश्वं सृष्टमन्ते विनाशितम् ।
शप्तोऽयं स कथं रुद्रो महेशी ब्राह्मणाधम ॥ २४
एवं निर्भत्सितस्तेन नन्दिना हि प्रजापतिः ।
नन्दिनं च शशापाथ दक्षो रोषसमन्वितः ॥ २५
दक्ष उवाच
यूयं सर्वे रुद्रगणा वेदबाह्या भवन्तु वै ।
वेदमार्गपरित्यक्तास्तथा त्यक्ता महर्षिभिः ॥ २६
पाखंडवादनिरताः शिष्टाचारबहिष्कृताः ।
मदिरापाननिरता जटाभस्मास्थिधारिणः ॥ २७
ब्रह्मोवाच
इति शप्तास्तथा तेन दक्षेण शिवकिंकराः ।
तच्छ्रुत्वातिरुषाविष्टोऽभवन्नन्दी शिवप्रियः ॥ २८
प्रत्युवाच द्रुतं दक्षं गर्वितं तं महाखलम् ।
शिलादतनयो नन्दी तेजस्वी शिववल्लभः ॥ २ ९
नन्दीश्वर उवाच
रे दक्ष शठ दुर्बुद्धे वृथैव शिवकिंकराः ।
शप्तास्ते ब्रह्मचापल्याच्छिवतत्त्वमजानता ॥ ३०
भृग्वाद्यैर्दुष्टचित्तैश्च मूढैः स उपहासितः ।
महाप्रभुर्महेशानो ब्राह्मणत्वादहंमते ॥ ३१
ये रुद्रविमुखाश्चात्र ब्राह्मणास्त्वादृशाः खलाः । ब्रह्माजी बोले- हे नारद! दक्षकी कही हुई यह बात सुनकर भृगु आदि बहुतसे महर्षि रुद्रदेवको दुष्ट मानकर देवताओंके साथ उनकी निन्दा करने लगे ॥ १ ९ ॥ दक्षकी बात सुनकर गणेश्वर नन्दीको बड़ा रोष हुआ । उनके नेत्र चंचल हो उठे और वे दक्षको शाप देनेके विचारसे तुरंत इस प्रकार कहने लगे- ॥ २० ॥
नन्दीश्वर बोले – हे शठ! महामूढ़! हे दुष्टबुद्धि दक्ष! तुमने मेरे स्वामी महेश्वरको यज्ञसे बहिष्कृत क्यों कर दिया? जिनके स्मरणमात्रसे यज्ञ सफल और तीर्थ पवित्र हो जाते हैं, उन्हीं महादेवजीको तुमने शाप कैसे दे दिया? ॥ २१-२२ ॥ हे दुर्बुद्धि दक्ष! तुमने ब्राह्मणजातिकी चपलतासे प्रेरित हो इन निर्दोष महाप्रभु रुद्रदेवको व्यर्थ ही शाप दिया और इनका उपहास इस जगत्की सृष्टि और अन्तमें जिनके महेश्वर रुद्रको तूने नन्दीके इस रुष्ट हो गये और दक्ष बोले-किया है । हे ब्राह्मणाधम! जिन्होंने की है, जो इसका पालन करते हैं द्वारा इसका संहार होता है, उन्हीं शाप कैसे दे दिया? ॥ २३-२४ ॥ प्रकार फटकारनेपर प्रजापति दक्ष नन्दीको शाप दे दिया ॥२५ ॥
हे रुद्रगणो! तुमलोग वेदसे बहिष्कृत हो जाओ, वैदिक मार्गसे भ्रष्ट हो जाओ, महर्षियोंद्वारा परित्यक्त हो जाओ, पाखण्डवादमें लग जाओ, शिष्टाचारसे दूर रहो, सिरपर जटा और शरीरमें भस्म एवं हड्डियोंके आभूषण धारण करो और मद्यपानमें आसक्त रहो ॥ २६-२७ ॥ ब्रह्माजी बोले- जब दक्षने शिवगणोंको इस प्रकार शाप दे दिया, तब उस शापको सुनकर शिवभक्त नन्दी अत्यन्त रोषमें भर गये ॥२८ ॥
शिलादके पुत्र, शिवप्रिय, तेजस्वी नन्दी गर्वसे भरे हुए महादुष्ट दक्षको तत्काल इस प्रकार उत्तर देने लगे- ॥ २ ९ ॥ नन्दीश्वर बोले — हे शठ! हे दुर्बुद्धि दक्ष! ब्रह्मचापल्यके कारण शिवतत्त्वको न जानते हुए तुमने शिवके पार्षदोंको व्यर्थ ही शाप दिया है ॥३० ॥
हे अहंकारी दक्ष! दूषित चित्तवाले मूढ़ भृगु आदिने भी ब्राह्मणत्वके अभिमानमें आकर महाप्रभु महेश्वरका उपहास किया है । अत: यहाँ जो भगवान् रुद्रसे विमुख
पृष्ठ 442
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४३० श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २६ रुद्रतेजःप्रभावत्वात्तेषां " शापं ददाम्यहम् ॥ ३२ | तुम - जैसे खल ब्राह्मण विद्यमान हैं, उनको मैं रुद्रतेजके वेदवादरता यूयं वेदतत्त्वबहिर्मुखाः भवन्तु सततं विप्रा नान्यदस्तीति वादिनः कामात्मानः स्वर्गपराः क्रोधलोभमदान्विताः भवन्तु सततं विप्रा भिक्षुका निरपत्रपाः वेदमार्गं पुरस्कृत्य ब्राह्मणाः शूद्रयाजिनः दरिद्रा वै भविष्यन्ति प्रतिग्रहरताः सदा असत्प्रतिग्रहाश्चैव सर्वे निरयगामिनः भविष्यन्ति सदा दक्ष केचिद्वै ब्रह्मराक्षसाः यः शिवं सुरसामान्यमुद्दिश्य परमेश्वरम् प्रभावसे शाप दे रहा हूँ ॥ ३१-३२ ॥ । तुम जैसे ब्राह्मण [ कर्मफलके प्रशंसक ] वेदवादमें ॥ ३३ फँसकर वेदके तत्त्वज्ञानसे शून्य हो जायँ, वे ब्राह्मण | सदा भोगोंमें तन्मय रहकर स्वर्गको ही सबसे बड़ा । पुरुषार्थ मानते हुए स्वर्गसे बढ़कर दूसरी कोई वस्तु ॥ ३४ नहीं है - ऐसा कहते रहें तथा क्रोध, लोभ एवं मदसै युक्त, निर्लज्ज और भिक्षुक बने रहें ॥ ३३-३४ ॥ । [ कितने ही ] ब्राह्मण वेदमार्गको सामने रखकर ॥ ३५ शूद्रोंका यज्ञ करानेवाले और दरिद्र होंगे । वे सदा दान । लेनेमें लगे रहेंगे । दूषित दान ग्रहण करनेके कारण वे सबके सब नरकगामी होंगे । हे दक्ष! उनमेंसे कुछ ॥ ३६ ब्राह्मण तो ब्रह्मराक्षस होंगे ॥ ३५-३६ ॥ । यह अजन्मा प्रजापति दक्ष, जो परमेश्वर शिवको द्रुह्यत्यजो दुष्टमतिः तत्त्वतां विमुखो भवेत् ॥ ३७ सामान्य देवता समझकर उनसे द्रोह करता है, यह
कूटधर्मेषु गेहेषु सदा ग्राम्यसुखेच्छया ।
कर्मतन्त्रं वितनुतां वेदवादं च शाश्वतम् ॥
विनष्टानंदकमुखो विस्मृतात्मगतिः पशुः ।
भ्रष्टकर्मानयरतो दक्षो बस्तमुखोऽचिरात् ॥
शप्तास्ते कोपिना तत्र नंदिना ब्राह्मणा यदा ।
हाहाकारो महानासीच्छप्तो दक्षेण चेश्वरः ॥
तदाकर्ण्याहमत्यन्तमनिन्दं तं मुहुर्मुहुः ।
भृग्वादीनपि विप्रांश्च वेदसृट् शिवतत्त्ववित् ॥
ईश्वरोऽपि वचः श्रुत्वा नंदिनः प्रहसन्निव ।
उवाच मधुरं वाक्यं बोधयंस्तं सदाशिवः ॥
सदाशिव उवाच
शृणु नंदिन् महाप्राज्ञ न कर्तुं क्रोधमर्हसि ।
दुष्ट बुद्धिवाला तत्त्वज्ञानसे विमुख हो जायगा ॥३७ ॥
यह विषयसुखकी इच्छासे कामनारूपी कपटसे ३८ युक्त धर्मवाले गृहस्थाश्रममें आसक्त रहकर कर्मकाण्डका तथा कर्मफलकी प्रशंसा करनेवाले सनातन वेदवादका ही विस्तार करता रहेगा । दक्षका आनन्ददायी मुख ३ ९ नष्ट हो जाय, यह आत्मज्ञानको भूलकर पशुके समान हो जाय और कर्मभ्रष्ट तथा अनीतिपरायण होकर शीघ्र ही बकरेके मुखसे युक्त हो जाय । इस प्रकार ४० कुपित हुए नन्दीने जब ब्राह्मणोंको शाप दिया और दक्षने महादेवजीको शाप दिया, तब वहाँ महान् हाहाकार मच गया ॥ ३८–४० ॥ [ हे नारद! ] दक्षका वह शाप सुनकर वेदोंके ४१ प्रतिपादक तथा शिवतत्त्वको जाननेवाले मैंने उस दक्षकी तथा भृगु आदि ब्राह्मणोंकी बारंबार निन्दा की ॥ ४१ ॥
सदाशिव महादेवजी भी नन्दीकी वह बात ४२ सुनकर हँसते हुए और समझाते हुए मधुर वचन कहने लगे -॥४२ ॥
सदाशिव बोले — हे नन्दिन्! [ मेरी बात ] । सुनो । हे महाप्राज्ञ! तुम्हें क्रोध नहीं करना चाहिये । तुमने भ्रमसे वृथा शप्तं ब्रह्मकुलं मत्वा शप्तं च मां भ्रमात् ॥ ४३ है, व्यर्थमें यह समझकर कि मुझे शाप दिया गया ही ब्राह्मणकुलको शाप दे डाला ॥ ४३ ॥
पृष्ठ 443
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २६ ] रुद्रसंहिता ( सतीखण्ड ) ४३१
वेदो मंत्राक्षरमयः साक्षात्सूक्तमयो भृशम् ।
सूक्ते प्रतिष्ठितो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् ॥
तस्मादात्मविदो नित्यं त्वं मा शप रुषान्वितः ।
शप्या न वेदाः केनापि दुर्द्धियाऽपि कदाचन ॥
अहं शप्तो न चेदानीं तत्त्वतो बोद्धुमर्हसि ।
शान्तो भव महाधीमन् सनकादिविबोधकः ॥
यज्ञोऽहं यज्ञकर्माहं यज्ञाङ्गानि च सर्वशः ।
यज्ञात्मा यज्ञनिरतो यज्ञबाह्योऽहमेव वै ॥
कोऽयं कस्त्वमिमे के हि सर्वोऽहमपि तत्त्वतः ।
इति बुद्ध्या हि विमृश वृथा शप्तास्त्वया द्विजाः ॥
तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य प्रपञ्चरचनां भव ।
बुधः स्वस्थो महाबुद्धे नन्दिन् क्रोधादिवर्जितः ॥
ब्रह्मोवाच एवं स प्रबोधितस्तेन शम्भुना नन्दिकेश्वरः । विवेकपरमो भूत्वा शांतोऽभूत्क्रोधवर्जितः
शिवोऽपि तं प्रबोध्याशु स्वगणं प्राणवल्लभम् ।
सगणः स ययौ तस्मात्स्वस्थानं प्रमुदान्वितः ॥
दक्षोऽपि स रुषाविष्टस्तैर्द्विजैः परिवारितः स्वस्थानं च ययौ चित्ते शिवद्रोहपरायणः रुद्रं तदानीं परिशप्यमानं संस्मृत्य दक्षः परया रुषान्वितः श्रद्धां विहायैव स मूढबुद्धि-र्निन्दापरोऽभूच्छिवपूजकानाम् इत्युक्तो दक्षदुर्बुद्धिः शंभुना परमात्मना वेद मन्त्राक्षरमय और सूक्तमय हैं । [ उसके ४४ प्रत्येक ] सूक्तमें समस्त देहधारियोंकी आत्मा प्रतिष्ठित है । उन मन्त्रोंके ज्ञाता नित्य आत्मवेत्ता हैं, इसलिये तुम रोषवश उन्हें शाप न दो । किसी कुत्सित बुद्धिवालेको ४५ भी कभी वेदोंको शाप नहीं देना चाहिये ॥ ४४-४५ ॥ इस समय मुझे शाप नहीं मिला है, इस बातको ४६ तुम्हें ठीक - ठीक समझना चाहिये । हे महामते! तुम तो सनकादिको भी तत्त्वज्ञानका उपदेश देनेवाले हो, अतः शान्त हो जाओ । मैं ही यज्ञ हूँ, मैं ही यज्ञकर्म हूँ, यज्ञोंके अंग ४७ भी मैं ही हूँ, यज्ञकी आत्मा मैं ही हूँ, यज्ञपरायण यजमान मैं ही हूँ और यज्ञसे बहिष्कृत भी मैं ही हूँ ॥ ४६-४७ ॥ यज्ञ कौन है, तुम कौन हो और ये कौन हैं? ४८ वास्तवमें सब मैं ही हूँ । तुम अपनी बुद्धिसे इस बातका विचार करो । तुमने ब्राह्मणोंको व्यर्थ ही शाप दिया है । हे महामते! हे नन्दिन्! तुम तत्त्वज्ञानके द्वारा ४ ९ प्रपंच - रचनाको दूर करके विवेकपरायण, स्वस्थ तथा क्रोध आदिसे रहित हो जाओ ॥ ४८-४९ ॥ ब्रह्माजी बोले- इस प्रकार भगवान् शिवद्वारा समझाये जानेपर वे नन्दी परम ज्ञानसे युक्त और क्रोधरहित ॥ ५० होकर शान्त हो गये । वे भगवान् शिव भी अपने प्राणप्रिय गण नन्दीको बोध प्रदान करके गणोंसहित वहाँसे ५१ प्रसन्नतापूर्वक अपने स्थानको चले गये ॥ ५०-५१ ॥ । इधर, रोषसे युक्त दक्ष भी चित्तमें शिवके प्रति ॥ ५२ द्रोहयुक्त होकर ब्राह्मणोंके साथ अपने स्थानको लौट गये ॥५२ ॥
उस समय रुद्रको शाप दिये जानेकी घटनाका । स्मरण करके दक्ष सदा महान् रोषसे भरे रहते थे । मूर्ख बुद्धिवाले वे शिवके प्रति श्रद्धाको त्यागकर ॥५३ शिवपूजकोंकी निन्दा करने लगे । हे तात! इस प्रकार परमात्मा शम्भुके साथ [ दुर्व्यवहार करके ] दक्षने अपनी जिस दुष्ट बुद्धिका परिचय दिया था, वह मैंने । आपको बता दिया, अब उनकी और बड़ी दुर्बुद्धिके परां दुर्धिषणां तस्य शृणु तात वदाम्यहम् ॥ ५४ | विषयमें सुनिये, मैं बता रहा हूँ॥५३-५४ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे सत्युपाख्याने शिवेन दक्षविरोधो नाम षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके द्वितीय सतीखण्डमें सतीके उपाख्यानमें शिवके साथ दक्षका विरोधवर्णन नामक छब्बीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २६ ॥
पृष्ठ 444
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४३२ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २७ अथ सप्तविंशोऽध्यायः दक्षप्रजापतिद्वारा महान् यज्ञका प्रारम्भ, यज्ञमें दक्षद्वारा शिवके न बुलाये जानेपर दधीचिद्वारा दक्षकी भर्त्सना करना, दक्षके द्वारा शिव निन्दा -करनेपर दधीचिका वहाँसे प्रस्थान ब्रह्मोवाच
एकदा तु मुने तेन यज्ञः प्रारंभितो महान् ।
तत्राहूतास्तदा सर्वे दीक्षितेन सुरर्षयः ॥ १
महर्षयोऽखिलास्तत्र निर्जराश्च समागताः ।
यद्यज्ञकरणार्थं हि शिवमायाविमोहिताः ॥ २
अगस्त्यः कश्यपोऽत्रिश्च वामदेवस्तथा भृगुः ।
दधीचिर्भगवान् व्यासो भारद्वाजोऽथ गौतमः ॥ ३
पैलः पराशरो गर्गो भार्गवः ककुभः सितः ।
सुमंतुत्रिककंकाश्च वैशम्पायन एव च ॥ ४
एते चान्ये च बहवो मुनयो हर्षिता ययुः ।
मम पुत्रस्य दक्षस्य सदाराः ससुता मखम् ॥ ५
तथा सर्वे सुरगणा लोकपाला महोदयाः ।
तथोपनिर्जराः सर्वे स्वोपकारबलान्विताः ॥ ६
सत्यलोकात्समानीतो नुतोऽहं विश्वकारकः ।
ससुतः सपरीवारो मूर्तवेदादिसंयुतः ॥ ७
वैकुंठाच्च तथा विष्णुः संप्रार्थ्य विविधादरात् ।
सपार्षदपरीवारः समानीतो मखं प्रति ॥ ८
एवमन्ये समायाता दक्षयज्ञं विमोहिताः ।
सत्कृतास्तेन दक्षेण सर्वे ते हि दुरात्मना ॥ ९
भवनानि महार्हाणि सुप्रभाणि महांति च ।
त्वष्ट्रा कृतानि दिव्यानि तेभ्यो दत्तानि तेन वै ॥ १०
तेषु सर्वेषु धिष्ण्येषु यथायोग्यं च संस्थिताः ।
सन्मानिता अराजंस्ते सकला विष्णुना मया ॥ ११
वर्तमाने महायज्ञे तीर्थे कनखले तदा । ।
ऋत्विजश्च कृतास्तेन भृग्वाद्याश्च तपोधनाः ॥ १२ ।
ब्रह्माजी बोले- हे मुने! एक समय दक्षने एक बड़े महान् यज्ञका प्रारम्भ किया और दीक्षाप्राप्त उसने उस यज्ञमें सभी देवताओं तथा ऋषियोंको बुलाया ॥ १ ॥
शिवकी मायासे विमोहित होकर सभी महर्षि तथा देवता यज्ञको सम्पन्न करानेके लिये आये ॥२ ॥
अगस्त्य, कश्यप, अत्रि, वामदेव, भृगु, दधीचि, भगवान् व्यास, भारद्वाज, गौतम, पैल, पराशर, गर्ग, भार्गव, ककुभ, सित, सुमन्तु, त्रिक, कंक और वैशम्पायन – ये सब तथा अन्य बहुत - से मुनि अपने स्त्री- पुत्रोंको साथ लेकर मेरे पुत्र दक्षके यज्ञमें हर्षपूर्वक गये ॥ ३–५ ॥ [ इनके अतिरिक्त ] समस्त देवगण, महान् अभ्युदय - शाली लोकपालगण और सभी उपदेवता अपनी उपकारक सैन्यशक्तिके साथ वहाँ आये थे । दक्षने प्रार्थना करके पुत्र, परिवार और मूर्तिमान् वेदोंसहित मुझ विश्वस्रष्टा ब्रह्माको भी सत्यलोकसे बुलवाया था ॥ ६-७ ॥ इसी तरह भाँति - भाँतिसे सादर प्रार्थना करके वैकुण्ठलोकसे पार्षदों और परिवारसहित भगवान् विष्णु भी उस यज्ञमें बुलाये गये थे । इसी प्रकार अन्य लोग भी विमोहित होकर दक्षके यज्ञमें आये और दुरात्मा दक्षने उन सबका बड़ा सत्कार किया । विश्वकर्माके द्वारा बनाये गये अत्यन्त दीप्तिमान्, विशाल, बहुमूल्य तथा दिव्य भवन दक्षने उन्हें [ ठहरनेके लिये ] दिये थे॥८–१० ॥ उन भवनोंमें मेरे तथा विष्णुके साथ वे सभी [ देव, महर्षिगण ] दक्षसे यथायोग्य सम्मानित हो अपने - अपने स्थानोंपर स्थिर होकर शोभित होने लगे । उस समय कनखल नामक तीर्थमें आरम्भ हुए उस महायज्ञमें दक्षने भृगु आदि तपोधनोंको ऋत्विज बनाया ॥ ११-१२ ॥
पृष्ठ 445
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २७ ] रुद्रसंहिता (
अधिष्ठाता स्वयं विष्णुः सह सर्वमरुद्गणैः ।
अहं तत्राभवं ब्रह्मा त्रयीविधिनिदर्शकः ॥ १३
तथैव सर्वे दिक्पाला द्वारपालाश्च रक्षकाः ।
सायुधाः सपरीवाराः कुतूहलकराः सदा ॥ १४
उपतस्थे स्वयं यज्ञः सुरूपस्तस्य चाध्वरे ।
सर्वे महामुनिश्रेष्ठाः स्वयं वेदधराभवन् ॥ १५
तनूनपादपि निजं चक्रे रूपं सहस्रशः ।
हविषां ग्रहणायाशु तस्मिन् यज्ञे महोत्सवे ॥ १६
अष्टाशीतिसहस्राणि जुह्वति सह ऋत्विजः ।
उद्गातारश्चतुःषष्टिसहस्राणि सुरर्षयः ॥ १७
अध्वर्यवोऽथ होतारस्तावन्तो नारदादयः ।
सप्तर्षयः समा गाथाः कुर्वन्ति स्म पृथक्पृथक् ॥ १८
गंधर्वविद्याधरसिद्धसंघा-नादित्यसंघान् सगणान् सयज्ञान् । संख्यावतान्नागचरान् समस्तान् वव्रे स दक्षो हि महाध्वरे स्वे ॥ १ ९ द्विजर्षिराजर्षिसुरर्षिसंघा नृपाः समित्राः सचिवाः ससैन्याः । वसुप्रमुख्या गणदेवताश्च सर्वे वृतास्तेन मखोपवेत्त्रा ॥२०
दीक्षायुक्तस्तदा दक्षः कृतकौतुकमङ्गलः ।
भार्यया सहितो रेजे कृतस्वस्त्ययनो भृशम् ॥२१
तस्मिन् यज्ञे वृतः शंभुर्न दक्षेण दुरात्मना ।
कपालीति विनिश्चित्य तस्य यज्ञार्हता न हि ॥ २२
कपालिभार्येति सती दयिता स्वसुतापि च ।
नाहूता यज्ञविषये दक्षेणागुणदर्शिना ॥ २३
एवं प्रवर्तमाने हि दक्षयज्ञे महोत्सवे ।
स्वकार्यलग्नास्तत्रासन् सर्वे तेऽध्वरसंमताः ॥ २४
एतस्मिन्नन्तरेऽदृष्ट्वा तत्र वै शंकरं प्रभुम् ।
प्रोद्विग्नमानसः शैवो दधीचो वाक्यमब्रवीत् ॥ २५
सतीखण्ड ) ४३३ सम्पूर्ण मरुद्गणोंके साथ स्वयं भगवान् विष्णु [ उस यज्ञके ] अधिष्ठाता बने और मैं वेदत्रयीकी विधिको बतानेवाला ब्रह्मा बना था । इसी तरह सम्पूर्ण दिक्पाल अपने आयुधों और परिवारोंके साथ द्वारपाल एवं रक्षक बने थे, वे सदा कौतूहल पैदा करते थे ॥ १३-१४ ॥ स्वयं यज्ञदेव सुन्दर रूप धारण करके उनके यज्ञमें उस समय उपस्थित थे और बड़े - बड़े श्रेष्ठ मुनिलोग स्वयं वेदोंको धारण किये हुए थे । अग्निने भी उस यज्ञमहोत्सवमें शीघ्र ही हविष्य ग्रहण करनेके लिये अपने हजारों रूप प्रकट किये थे॥१५-१६ ॥ वहाँ अठासी हजार ऋत्विज एक साथ हवन करते थे । चौंसठ हजार देवर्षि उस यज्ञमें उद्गाता थे । अध्वर्यु एवं होता भी उतने ही थे । नारद आदि देवर्षि और सप्तर्षि पृथक् - पृथक् गाथा - गान कर रहे थे ॥ १७-१८ ॥ दक्षने अपने उस महायज्ञमें गन्धर्वों, विद्याधरों, सिद्धों, सभी आदित्यों और उनके गणों, यज्ञों एवं नागलोकमें विचरण करनेवाले समस्त नागोंका भी बहुत बड़ी संख्यामें वरण किया था ॥१ ९ ॥ ब्रह्मर्षि, देवर्षि, राजर्षियोंके समुदाय और अपने मित्रों, मन्त्रियों तथा सेनाओंके साथ अनेक राजा भी वहाँ आये हुए थे । यजमान दक्षने उस यज्ञमें वसु आदि समस्त गण - देवताओंका भी वरण किया था । कौतुक और मंगलाचार करके जब दक्षने यज्ञकी दीक्षा ली तथा जब उनके लिये बारंबार स्वस्तिवाचन किया जाने लगा, तब वे अपनी पत्नीके साथ बड़ी शोभा पाने लगे ॥ २०-२१ ॥ [ इतना सब करनेपर भी ] दुरात्मा दक्षने उस यज्ञमें भगवान् शम्भुको नहीं बुलाया । उनकी दृष्टिमें कपालधारी होनेके कारण वे निश्चय ही यज्ञमें भाग लेनेयोग्य नहीं थे । दोषदर्शी दक्षने कपालीकी पत्नी होनेके कारण अपनी प्रिय पुत्री सतीको भी यज्ञमें नहीं बुलाया ॥ २२-२३ ॥ इस प्रकार दक्षके यज्ञ - महोत्सवके आरम्भ हो जानेपर यज्ञमण्डपमें आये हुए सब ऋत्विज अपने - अपने कार्यमें संलग्न हो गये । इसी बीच वहाँ भगवान् शंकरको [ उपस्थित ] न देखकर शिवभक्त दधीचिका चित्त अत्यन्त । उद्विग्न हो उठा और वे कहने लगे— ॥ २४-२५ ॥
पृष्ठ 446
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४३४ दधीच उवाच सर्वे शृणुत मद्वाक्यं देवर्षिप्रमुखा मुदा कस्मान्नैवागत: शंभुरस्मिन् यज्ञे महोत्सवे एते सुरेशा मुनयो महत्तराः सलोकपालाश्च समागता हि तथापि यज्ञस्तु न शोभते भृशं पिनाकिना तेन महात्मना विना ॥ येनैव सर्वाण्यपि मङ्गलानि भवन्ति शंसन्ति महाविपश्चितः । सोऽसौ न दृष्टोऽत्र पुमान् पुराणो वृषध्वजो नीलगलः परेशः अमङ्गलान्येव च मङ्गलानि भवन्ति येनाधिगतानि दक्ष । त्रिपञ्चकेनाप्यथ मङ्गलानि भवन्ति सद्यः परतः पराणि ॥
तस्मात्त्वयैव कर्तव्यमाह्वानं परमेशितुः ।
त्वरितं ब्रह्मणा वापि विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
इन्द्रेण लोकपालैश्च द्विजैः सिद्धैः सहाधुना ।
सर्वथानयनीयोऽसौ शंकरो यज्ञपूर्तये ॥
सर्वैर्भवद्भिर्गन्तव्यं यत्र देवो महेश्वरः ।
दाक्षायण्या समं शम्भुमानयध्वं त्वरान्विताः ॥
तेन सर्वं पवित्रं स्याच्छम्भुना परमात्मना ।
अत्रागतेन देवेशाः साम्बेन परमात्मना ॥
यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या समग्रं सुकृतं भवेत् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ह्यानेतव्यो वृषध्वजः ॥
समागते शंकरेऽत्र पावनो हि भवेन्मखः ।
भविष्यत्यन्यथापूर्णः सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम् ॥
ब्रह्मोवाच
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो रोषसमन्वितः ।
उवाच त्वरितं मूढः प्रहसन्निव दुष्टधीः ॥
मूलं विष्णुर्देवतानां यत्र धर्मः सनातनः ।
समानीतो मया सम्यक् किमूनं यज्ञकर्मणि ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २७ दधीचि बोले- हे प्रमुख देवताओ तथा महर्षियो । आप सब लोग प्रसन्नतापूर्वक मेरी बात सुनें । इस! ॥ २६ यज्ञमहोत्सवमें भगवान् शंकर क्यों नहीं आये हैं? ॥ २६ ॥
यद्यपि ये देवेश्वर, बड़े - बड़े मुनि और लोकपाल । यहाँ आये हुए हैं, तथापि उन पिनाकधारी महात्मा शंकरके बिना यह यज्ञ अधिक शोभा नहीं पा रहा है । बड़े-२७ बड़े विद्वान् कहते हैं कि मंगलमय भगवान् शिवजीकी कृपादृष्टिसे ही समस्त मंगलकार्य सम्पन्न हो जाते हैं । जिनका ऐसा प्रभाव है, वे पुराणपुरुष, वृषभध्वज, परमेश्वर श्रीनीलकण्ठ यहाँ क्यों नहीं दिखायी दे रहे ॥ २८ हैं? हे दक्ष! जिनके सम्पर्कमें आनेपर अथवा जिनके स्वीकार कर लेनेपर अमंगल भी मंगल हो जाते हैं तथा जिनके पन्द्रह नेत्रोंसे देखे जानेपर बड़े - से - बड़े मंगल तत्काल हो जाते हैं, उनका इस यज्ञमें पदार्पण २ ९ होना अत्यन्त आवश्यक है॥२७–२९ ॥ इसलिये तुम्हें स्वयं ही परमेश्वर शिवजीको यहाँ ३० बुलाना चाहिये अथवा ब्रह्मा, प्रभावशाली भगवान् विष्णु, इन्द्र, लोकपालों, ब्राह्मणों और सिद्धोंकी सहायतासे सर्वथा प्रयत्न करके इस समय यज्ञकी पूर्तिके लिये उन ३१ भगवान् शंकरको यहाँ ले आना चाहिये ॥ ३०-३१ ॥ आप सब लोग उस स्थानपर जायँ, जहाँ ३२ महेश्वरदेव विराजमान हैं । वहाँसे दक्षनन्दिनी सतीके साथ भगवान् शम्भुको यहाँ तुरंत ले आयें । हे देवेश्वरो! जगदम्बासहित उन परमात्मा शिवके यहाँ ३३ आ जानेसे सब कुछ पवित्र हो जायगा । जिनके स्मरणसे तथा नाम लेनेसे सारा कार्य पुण्यमय बन ३४ जाता है, अतः पूर्ण प्रयत्न करके उन भगवान् वृषभध्वजको यहाँ ले आना चाहिये॥३२-३४ ॥ भगवान् शंकरके यहाँ आनेपर यह यज्ञ पवित्र ३५ हो जायगा, अन्यथा यह अपूर्ण ही रह जायगा, यह मैं सत्य कह रहा हूँ ॥३५ ॥
ब्रह्माजी बोले- [ हे नारद! ] दधीचिका यह | वचन सुनकर दुष्ट बुद्धिवाले मूढ़ दक्ष हँसते हुए शीघ्र ३६ ही रोषपूर्वक कहने लगे— ॥ ३६ ॥
भगवान् विष्णु सम्पूर्ण देवताओंके मूल हैं, जिनमें । सनातनधर्म प्रतिष्ठित है । जब इन्हें मैंने सादर बुला लिया ३७ है, तब इस यज्ञकर्ममें क्या कमी हो सकती है? ॥ ३७ ॥
पृष्ठ 447
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २७ ] रुद्रसंहिता (
यस्मिन् वेदाश्च यज्ञाश्च कर्माणि विविधानि च ।
प्रतिष्ठितानि सर्वाणि सोऽसौ विष्णुरिहागतः ॥ ३८
सत्यलोकात्समायातो ब्रह्मा लोकपितामहः ।
वेदैः सोपनिषद्भिश्च विविधैरागमैः सह ॥ ३ ९
तथा सुरगणैः साकमागतः सुरराट् स्वयम् ।
तथा यूयं समायाता ऋषयो वीतकल्मषाः ॥ ४०
ये ये यज्ञोचिताः शान्ताः पात्रभूताः समागताः ।
वेदवेदार्थतत्त्वज्ञाः सर्वे यूयं दृढव्रताः ॥ ४१
अत्रैव च किमस्माकं रुद्रेणापि प्रयोजनम् ।
कन्या दत्ता मया विप्र ब्रह्मणा नोदितेन हि ॥ ४२
हरोऽकुलीनोऽसौ विप्र पितृमातृविवर्जितः ।
भूतप्रेतपिशाचानां पतिरेको दुरत्ययः ॥ ४३
आत्मसंभावितो मूढः स्तब्धो मौनी समत्सरः ।
कर्मण्यस्मिन्न योग्योऽसौ नानीतो हि मयाधुना ॥ ४४
तस्मात्त्वयेदृशं वाक्यं पुनर्वाच्यं न हि क्वचित् ।
सर्वैर्भवद्भिः कर्तव्यो यज्ञो मे सफलो महान् ॥ ४५
ब्रह्मोवाच
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य दधीचिर्वाक्यमब्रवीत् ।
सर्वेषां शृण्वतां देवमुनीनां सारसंयुतम् ॥ ४६
दधीच उवाच
अयज्ञोऽयं महाजातो विना तेन शिवेन हि ।
विनाशोऽपि विशेषेण ह्यत्र ते हि भविष्यति ॥ ४७
एवमुक्त्वा दधीचोऽसावेक एव विनिर्गतः ।
यज्ञवाटाच्च दक्षस्य त्वरितः स्वाश्रमं ययौ ॥ ४८
ततोऽन्ये शांकरा ये च मुख्याः शिवमतानुगाः ।
निर्ययुः स्वाश्रमान् सद्यः शापं दत्त्वा तथैव च ॥ ४ ९
मुनौ विनिर्गते तस्मिन् मखादन्येषु दुष्टधीः ।
शिवद्रोही मुनीन् दक्षः प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ ५०
सतीखण्ड ) ४३५ जिनमें वेद, यज्ञ और नाना प्रकारके कर्म प्रतिष्ठित हैं, वे भगवान् विष्णु तो यहाँ आ ही गये हैं ॥ ३८ ॥
लोकपितामह ब्रह्मा सत्यलोकसे वेदों, उपनिषदों और विविध आगमोंके साथ यहाँ आये हुए हैं ॥ ३ ९ ॥ देवगणोंके साथ स्वयं देवराज इन्द्र भी आये हैं तथा निष्पाप आप ऋषिगण भी यहाँ आ गये हैं । जो-जो यज्ञमें सम्मिलित होनेयोग्य शान्त, सुपात्र हैं, वेद और वेदार्थके तत्त्वको जाननेवाले और दृढ़तापूर्वक व्रतका पालन करनेवाले हैं - वे आप सब यहाँ पदार्पण कर चुके हैं, तब हमें यहाँ रुद्रसे क्या प्रयोजन है! हे विप्र! मैंने ब्रह्माजीके कहनेसे ही अपनी कन्या रुद्रको दी थी ॥ ४०–४२ ॥ हे विप्र! हर कुलीन नहीं है, उसके माता - पिता नहीं हैं, वह भूतों - प्रेतों - पिशाचोंका स्वामी अकेला रहता है और उसका अतिक्रमण करना दूसरोंके लिये अत्यन्त कठिन है । वह आत्मप्रशंसक, मूढ़, जड़, मौनी और ईर्ष्यालु है । वह इस यज्ञकर्मके योग्य नहीं है, इसलिये मैंने उसको यहाँ नहीं बुलाया है ॥ ४३-४४ ॥ अतः [ दधीचिजी! ] आप ऐसा पुनः कभी न कहें, आप सभी लोग मिलकर मेरे महान् यज्ञको सफल बनायें ॥ ४५ ॥
ब्रह्माजी बोले- दक्षकी यह बात सुनकर दधीचि सभी देवताओं तथा मुनियोंको सुनाते हुए । सारयुक्त वचन कहने लगे— ॥ ४६ ॥
दधीचि बोले— [ हे दक्ष! ] उन भगवान् शिवके बिना यह महान् यज्ञ भी अयज्ञ है । निश्चय ही इस यज्ञसे तुम्हारा विनाश होगा । इस प्रकार कहकर दधीचि दक्षकी यज्ञशालासे अकेले ही निकलकर अपने आश्रमको चल दिये । तदनन्तर जो मुख्य - मुख्य शिवभक्त थे तथा उनके मतका अनुसरण करनेवाले थे, वे भी दक्षको शाप देकर तुरंत वहाँसे अपने आश्रमोंको चले गये ॥ ४७-४९ ॥ मुनि दधीचि तथा दूसरे ऋषियोंके उस यज्ञमण्डपसे निकल जानेपर दुष्टबुद्धि तथा शिवद्रोही दक्ष मुसकराते हुए अन्य मुनियोंसे कहने लगे -॥५० ॥
पृष्ठ 448
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४३६ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २८ दक्ष उवाच दक्ष बोले — दधीचि नामक वे शिवप्रिय ब्राह्मण गतः शिवप्रियो विप्रो दधीचो नाम नामतः । चले गये और उन्हींके समान जो दूसरे थे, वे भी मेरे अन्ये तथाविधा ये च गतास्ते मम चाध्वरात् ॥ ५१ यज्ञसे चले गये । यह तो बड़ा अच्छा हुआ । मुझे सदा एतच्छुभतरं जातं सम्मतं मे हि सर्वथा सत्यं ब्रवीमि देवेश सुराश्च मुनयस्तथा विनष्टचित्ता मंदाश्च मिथ्यावादरताः खलाः वेदबाह्या दुराचाराः त्याज्यास्ते मखकर्मणि वेदवादरता यूयं सर्वे विष्णुपुरोगमाः यज्ञं मे सफलं विप्राः सुराः कुर्वन्तु माचिरम् ब्रह्मोवाच इत्याकर्ण्य वचस्तस्य शिवमायाविमोहिताः तन्मखे देवयजनं चक्रुः सर्वे सुरर्षयः इति तन्मखशापो हि वर्णितो मे मुनीश्वर यज्ञविध्वंसयोगोऽपि प्रोच्यते शृणु सादरम् इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके यज्ञका प्रारम्भ नामक । यही अभीष्ट है । हे देवेश! हे देवताओ और है ॥ ५२ मुनियो! मैं सत्य कह रहा हूँ॥५१-५२ ॥ । जो नष्टबुद्धिवाले, मूर्ख, मिथ्या - भाषणमें रत, खल, ॥ ५३ वेदबहिष्कृत और दुराचारी हैं, उन लोगोंको यज्ञकर्ममें त्याग देना चाहिये । आप सभी लोग वेदवादमें परायण । रहनेवाले हैं । अत: विष्णु आदि सब देवता और ब्राह्मण ॥ ५४ मेरे इस यज्ञको शीघ्र सफल बनायें ॥ ५३-५४ ॥ ब्रह्माजी बोले- उसकी यह बात सुनकर । शिवकी मायासे मोहित हुए समस्त देवता तथा ऋषि ॥ ५५ उस यज्ञमें देवताओंका पूजन करने लगे ॥५५ ॥
हे मुनीश्वर! इस प्रकार मैंने उस यज्ञको दधीचिद्वारा । प्रदत्त शापका वर्णन कर दिया । अब यज्ञके विध्वंसकी ॥ ५६ । घटना भी बता रहा हूँ, आदरपूर्वक सुनिये ॥ ५६ ॥
द्वितीये सतीखण्डे यज्ञप्रारम्भो नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥
अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके द्वितीय सतीखण्डमें सत्ताईसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २७ ॥
अथाष्टविंशोऽध्यायः दक्षयज्ञका समाचार पाकर एवं शिवकी आज्ञा प्राप्तकर देवी सतीका शिवगणोंके साथ पिताके यज्ञमण्डपके लिये प्रस्थान ब्रह्मोवाच ब्रह्माजी बोले- हे नारद! जब देवता तथा यदा ययुर्दक्षमखमुत्सवेन सुरर्षयः । ऋषिगण बड़े उत्साहके साथ दक्षके यज्ञमें जा रहे थे, तस्मिन्नेवान्तरे देवी पर्वते गंधमादने ॥ १ उसी समय दक्षकन्या देवी सती गन्धमादन पर्वतपर
धारागृहे वितानेन सखीभिः परिवारिता ।
दाक्षायणी महाक्रीडाश्चकार विविधाः सती ॥
क्रीडासक्ता तदा देवी ददर्शाथ मुदा सती ।
दक्षयज्ञे प्रयान्तीं तां रोहिण्यापृच्छ्य सत्वरम् ॥
दृष्ट्वा सीमंतया भूतां विजयां प्राह सा सती ।
स्वसखीं प्रवरां प्राणप्रियां सा हि हितावहाम् ॥
सत्युवाच
हे सखीप्रवरे प्राणप्रिये त्वं विजये मम ।
क्व गमिष्यति चन्द्रोऽयं रोहिण्या पृच्छ सत्वरम् ॥
चँदोवेसे युक्त धारागृहमें सखियोंसे घिरी हुई अनेक २ प्रकारकी क्रीडाएँ कर रही थीं॥१-२ ॥ प्रसन्नतापूर्वक क्रीडामें लगी हुई देवी सतीने उस ३ समय चन्द्रमाके साथ दक्षयज्ञमें जाती हुई रोहिणीको । देखा और शीघ्र ही उससे पुछवाया । उन्हें देखकर | सतीजी अपनी हितकारिणी प्राण - प्यारी सौभाग्यशालिनी ४ प्रिय तथा श्रेष्ठ सखी विजयासे बोलीं- ॥३-४ ॥ सती बोलीं- हे सखियोंमें श्रेष्ठ! हे मेरी प्राणप्रिये! हे विजये! जल्दी जाकर पूछो कि ये ५ चन्द्रदेव रोहिणीके साथ कहाँ जा रहे हैं? ॥५ ॥
पृष्ठ 449
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २८ ] रुद्रसंहिता ( ब्रह्मोवाच
तथोक्ता विजया सत्या गत्वा तत्सन्निधौ द्रुतम् ।
क्व गच्छसीति पप्रच्छ शशिनं तं यथोचितम् ॥ ६
विजयोक्तमथाकर्ण्य स्वयात्रां पूर्वमादरात् ।
कथितं तेन तत्सर्वं दक्षयज्ञोत्सवादिकम् ॥ ७
तच्छ्रुत्वा विजया देवीं त्वरिता जातसंभ्रमा ।
कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं शशिना सतीम् ॥ ८
तच्छ्रुत्वा कालिका देवी विस्मिताभूत्सती तदा ।
विमृश्य कारणं तत्राज्ञात्वा चेतस्यचिन्तयत् ॥ ९
दक्षः पिता मे माता च वीरिणी नौ कुत: सती ।
आह्वानं न करोति स्म विस्मृता मां प्रियां सुताम् ॥ १०
पृच्छेयं शंकरं तत्र कारणं सर्वमादरात् ।
चिन्तयित्वेति सासीद्वै तत्र गंतुं सुनिश्चया ॥ ११
अथ दाक्षायणी देवी विजयां प्रवरां सखीम् ।
स्थापयित्वा द्रुतं तत्र समगच्छच्छिवांतिकम् ॥ १२
ददर्श तं सभामध्ये संस्थितं बहुभिर्गणैः ।
नंद्यादिभिर्महावीरैः प्रवरैर्यूथयूथपैः ॥ १३
दृष्ट्वा तं प्रभुमीशानं स्वपतिं साथ दक्षजा ।
प्रष्टुं तत्कारणं शीघ्रं प्राप शंकरसंनिधिम् ॥ १४
शिवेन स्थापिता स्वाङ्के प्रीतियुक्तेन स्वप्रिया ।
प्रमोदिता वचोभिः सा बहुमानपुरःसरम् ॥ १५
अथ शंभुर्महालीलः सर्वेशः सुखदः सताम् ।
सतीमुवाच त्वरितं गणमध्यस्थ आदरात् ॥ १६
शंभुरुवाच
किमर्थमागतात्र त्वं सभामध्ये सविस्मया ।
कारणं तस्य सुप्रीत्या शीघ्रं वद सुमध्यमे ॥ १७
ब्रह्मोवाच
एवमुक्ता तदा तेन महेशेन मुनीश्वर ।
साञ्जलिः सुप्रणम्याशु सत्युवाच प्रभुं शिवा ॥ १८
सतीखण्ड ) ४३७ ब्रह्माजी बोले- सतीके इस प्रकार कहनेपर विजयाने तुरंत उनके पास जाकर यथोचित रूपसे उन चन्द्रमासे पूछा कि आप कहाँ जा रहे हैं? ॥ ६ ॥
विजयाकी बात सुनकर चन्द्रदेवने अपनी यात्राका उद्देश्य आदरपूर्वक बताया और उन्होंने दक्षके यहाँ होनेवाले यज्ञमहोत्सवका सारा वृत्तान्त कहा ॥ ७ ॥
वह सब सुनकर विजया बड़ी उतावलीके साथ देवीजीके पास आयी और चन्द्रमाने जो कहा था, वह सब सतीसे कह दिया । उसे सुनकर सती कालिका देवीको बड़ा आश्चर्य हुआ । सोचने - विचारनेपर भी [ अपने यहाँ सूचना न मिलनेका ] कारण न समझ पानेपर वे मनमें सोचने लगीं ॥ ८ - ९ ॥ दक्ष मेरे पिता हैं, वीरिणी मेरी माता हैं और मैं उनकी प्रिय कन्या हूँ, परंतु उन्होंने यज्ञमें मुझे नहीं बुलाया । वे कैसे भूल गये और निमन्त्रण क्यों नहीं भेजा? मैं इसका कारण आदरपूर्वक शंकरजीसे पूछूं - ऐसा विचारकर सतीने शंकरजीके पास जानेका निश्चय किया॥१०-११ ॥ इसके अनन्तर दक्षपुत्री देवी सती अपनी प्रिय सखी विजयाको वहीं बैठाकर शिवजीके पास शीघ्र गयीं । उन्होंने शिवजीको सभाके मध्यमें अनेक गणों, नन्दी आदि महावीरों तथा प्रमुख यूथपतियोंके साथ बैठे हुए देखा । वे अपने पति सदाशिव ईशानको देखकर उस कारणको पूछनेके लिये शीघ्र उनके पास पहुँच गयीं॥१२–१४ ॥ शिवजीने बड़े प्रेमसे प्रिया सतीको अपनी गोदमें बैठाया और बड़े आदरके साथ उन्हें अपने वचनोंसे प्रसन्न किया । इसके बाद महालीला करनेवाले तथा सज्जनोंको सुख देनेवाले सर्वेश्वर शंकर जो गणोंके मध्यमें विराजमान थे, सतीसे शीघ्र कहने लगे— ॥ १५-१६ ॥ शिवजी बोले — तुम इस सभाके मध्यमें आश्चर्य-चकित होकर क्यों आयी हो? हे सुन्दर कटिप्रदेशवाली! तुम इसका कारण प्रेमपूर्वक शीघ्र बताओ ॥ १७ ॥
ब्रह्माजी बोले- हे मुनीश्वर! शिवजीने जब सतीसे इस प्रकार कहा, तो वे शिवा हाथ जोड़कर । प्रणाम करके प्रभुसे कहने लगीं —॥१८ ॥
पृष्ठ 450
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४३८ सत्युवाच पितुर्मम महान् यज्ञो भवतीति मया श्रुतम् तत्रोत्सवो महानस्ति समवेताः सुरर्षयः पितुर्मम महायज्ञे कस्मात्तव न रोचते । गमनं देवदेवेश तत्सर्वं कथय प्रभो
सुहृदामेष वै धर्मः सुहृद्भिः सह सङ्गतिः ।
कुर्वन्ति यन्महादेव सुहृदः प्रीतिवर्धिनीम् ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मया गच्छ सह प्रभो ।
यज्ञवाटं पितुर्मेऽद्य स्वामिन् प्रार्थनया मम ॥
ब्रह्मोवाच
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सत्या देवो महेश्वरः ।
दक्षवागिषुहृद्विद्धो बभाषे सूनृतं वचः ॥
महेश्वर उवाच दक्षस्तव पिता देवि मम द्रोही विशेषतः ॥
यस्य ये मानिनः सर्वे ससुरर्षिमुखाः परे ।
ते मूढा यजनं प्राप्ताः पितुस्ते ज्ञानवर्जिताः ॥
अनाहूताश्च ये देवि गच्छन्ति परमन्दिरम् ।
अवमानं प्राप्नुवन्ति मरणादधिकं तथा ॥
परालयं गतोऽपीन्द्रो लघुर्भवति तद्विधः ।
का कथा च परेषां वै रीढा यात्रा हि तद्विधा ॥
तस्मात्त्वया मया चापि दक्षस्य यजनं प्रति ।
न गन्तव्यं विशेषेण सत्यमुक्तं मया प्रिये ॥
तथारिभिर्न व्यथते ह्यर्दितोऽपि शरैर्जनः ।
स्वानां दुरुक्तिभिर्मर्मताडितः स यथा मतः ॥
विद्यादिभिर्गुणैः षड्भिरसदन्यैः सतां स्मृतौ ।
हतायां भूयसां धाम न पश्यन्ति खलाः प्रिये ॥
ब्रह्मोवाच
एवमुक्ता सती तेन महेशेन महात्मना ।
उवाच रोषसंयुक्ता शिवं वाक्यविदां वरम् ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २८ सती बोलीं- [ हे प्रभो! ] मैंने सुना है कि मेरे । पिताजीके यहाँ कोई बहुत बड़ा यज्ञ हो रहा है । उसमें ॥ १ ९ महान् उत्सव होगा और वहाँ देवता तथा ऋषि । एकत्रित हुए हैं । हे देवदेवेश्वर! पिताजीके उस महान् यज्ञमें जाना आपको अच्छा क्यों नहीं लगा, हे प्रभो ॥ २० [ जो भी कारण हो ] वह सब बताइये ॥१ ९ -२० ॥ महादेव! सुहृदोंका यह धर्म है कि सुहृदोंके २१ साथ अच्छी संगति करके रहें । मित्रलोग प्रेमको बढ़ानेवाली इस प्रकारकी संगतिको करते रहते हैं ॥ २१ ॥
इसलिये हे प्रभो! हे स्वामिन्! आप मेरी २२ प्रार्थनासे मेरे साथ पिताजीके यज्ञमण्डपमें अवश्य चलिये ॥ २२ ॥
ब्रह्माजी बोले- सतीके इस वचनको सुनकर दक्षके वाग्बाणोंसे बिंधे हुए हृदयवाले देव महेश्वर २३ मधुर वचन कहने लगे - ॥ २३ ॥
महेश्वर बोले — हे देवि! तुम्हारे पिता दक्ष मेरे २४ विशेष द्रोही हो गये हैं । जो प्रमुख देवता, ऋषि तथा अन्य लोग अभिमानी, मूढ़ और ज्ञानशून्य हैं, वे ही २५ तुम्हारे पिताके यज्ञमें गये हुए हैं॥२४-२५ ॥ हे देवि! जो लोग बिना बुलाये दूसरेके घर जाते २६ हैं, वे वहाँ अनादर ही पाते हैं, जो मृत्युसे भी बढ़कर होता है । चाहे वह इन्द्र ही क्यों न हो, बिना बुलाये दूसरेके घर जानेपर लघुता ही प्राप्त होगी और फिर २७ दूसरेकी बात ही क्या! ऐसी यात्रा अनर्थका कारण बन जाती है॥२६-२७ ॥ इसलिये तुमको और मुझको तो विशेष रूपसे २८ दक्षके यज्ञमें नहीं जाना चाहिये; हे प्रिये! यह मैंने सत्य कहा है । मनुष्य अपने शत्रुओंके बाणसे घायल होकर उतना व्यथित नहीं होता, जितना अपने सम्बन्धियोंके २ ९ निन्दायुक्त वचनोंसे दुखी होता है ॥ २८-२९ ॥ हे प्रिये! सज्जनोंमें रहनेवाले विद्या आदि छः ३० गुण जब दुष्ट मनुष्योंमें आ जाते हैं, तो उनकी स्मृति | नष्ट हो जाती है और वे मानी होकर तेजस्वियों की ओर नहीं देखते हैं ॥ ३० ॥
ब्रह्माजी बोले- महात्मा महेश्वरके इस प्रकार | कहनेपर सती वाक्यवेत्ताओंमें श्रेष्ठ भगवान् शंकरसे ३१ । रोषपूर्वक कहने लगीं - ॥३१ ॥