श्रीगणेशाय नमः।
शिव महापुराण - १ — पृष्ठ 451–460
शिव महापुराण - १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 451–460
पृष्ठ 451
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २८ ] रुद्रसंहिता ( सत्युवाच
यज्ञः स्यात्सफलो येन स त्वं शंभो ऽखिलेश्वर ।
अनाहूतोऽसि तेनाद्य पित्रा मे दुष्टकारिणा ॥ ३२
तत्सर्वं ज्ञातुमिच्छामि भव भावं दुरात्मनः ।
सुरर्षीणां च सर्वेषामागतानां दुरात्मनाम् ॥३३
तस्माच्चाद्यैव गच्छामि स्वपितुर्यजनं प्रभो ।
अनुज्ञां देहि मे नाथ तत्र गन्तुं महेश्वर ॥ ३४
ब्रह्मोवाच
इत्युक्तो भगवान् रुद्रस्तया देव्या शिवः स्वयम् ।
विज्ञाताखिलदृक् द्रष्टा सतीं सूतिकरोऽब्रवीत् ॥ ३५
शिव उवाच
यद्येवं ते रुचिर्देवि तत्र गन्तुमवश्यकम् ।
सुव्रते वचनान्मे त्वं गच्छ शीघ्रं पितुर्मखम् ॥ ३६
एतं नंदिनमारुह्य वृषभं सज्जमादरात् ।
महाराजोपचाराणि कृत्वा बहुगुणान्विता ॥ ३७
भूषितं वृषमारोहेत्युक्ता रुद्रेण सा सती ।
सुभूषिता सती युक्ता ह्यगमत्पितृमन्दिरम् ॥ ३८
महाराजोपचाराणि दत्तानि परमात्मना ।
सुच्छत्रचामरादीनि सद्वस्त्राभरणानि च ॥ ३ ९
गणाः षष्टिसहस्राणि रौद्रा जग्मुः शिवाज्ञया ।
कुतूहलयुताः प्रीता महोत्सवसमन्विताः ॥ ४०
तदोत्सवो महानासीद्यजने तत्र सर्वतः ।
सत्याः शिवप्रियायास्तु वामदेवगणैः कृतः ॥ ४१
कुतूहलं गणाश्चक्रुः शिवयोर्यश उज्जगुः ।
बलात्ते ` पुप्लुवुः प्रीत्या महावीराः शिवप्रियाः ॥ ४२
सर्वथासीन्महाशोभा गमने जगदम्बिके ।
सुखारावः संबभूव पूरितं भुवनत्रयम् ॥ ४३
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्ड ) ४३ ९ सती बोलीं- हे शम्भो! हे अखिलेश्वर! जिनके जानेसे यज्ञ सफल होता है, उन्हीं आपको मेरे दुष्ट पिताने आमन्त्रित नहीं किया है ॥३२ ॥
हे भव! उस दुरात्मा दक्षके तथा वहाँ आये हुए सम्पूर्ण दुरात्मा देवताओं तथा ऋषियोंके मनोभावोंको मैं जानना चाहती हूँ । अतः हे प्रभो! मैं आज ही अपने पिताके यज्ञमें जा रही हूँ । हे नाथ! हे महेश्वर! आप मुझे वहाँ जानेकी आज्ञा प्रदान कीजिये ॥ ३३-३४ ॥ ब्रह्माजी बोले- उन देवीके इस प्रकार कहनेपर सर्वज्ञ, सर्वद्रष्टा, सृष्टिकर्ता एवं कल्याणस्वरूप साक्षात् भगवान् रुद्र सतीसे कहने लगे— ॥ ३५ ॥
शिवजी बोले – हे देवि! यदि इस प्रकार तुम्हारी रुचि वहाँ अवश्य जानेकी है, तो हे सुव्रते! मेरी आज्ञासे तुम महाराजाओंके योग्य उपचार करके, बहुतसे गुणोंसे सम्पन्न हो, इस सजे हुए नन्दी वृषभपर सवार होकर शीघ्र अपने पिताके यज्ञमें जाओ ॥ ३६-३७ ॥ तुम इस विभूषित वृषभपर आरूढ़ होओ । तब रुद्रके इस प्रकार आदेश देनेपर सुन्दर आभूषणोंसे अलंकृत तथा सब साधनोंसे युक्त हो देवी सती पिताके घरकी ओर चलीं ॥ ३८ ॥
परमात्मा शिवजीने उन्हें सुन्दर वस्त्र, आभूषण, परम उज्ज्वल छत्र, चामर आदि महाराजोचित उपचार दिये । भगवान् शिवजीकी आज्ञासे साठ हजार रुद्रगण भी बड़ी प्रसन्नता और महान् उत्साहके साथ कौतूहलपूर्वक [ सतीके साथ ] गये ॥ ३ ९ -४० ॥ उस समय वहाँ यज्ञमें सभी ओर महान् उत्सव हो रहा था । वामदेवके गणोंने शिवप्रिया सतीका भी उत्सव मनाया । महावीर तथा शिवप्रिय वे गण कौतूहलपूर्ण कार्य करने तथा सती और शिवके यशको गाने लगे और बलपूर्वक उछल - कूद करने लगे ॥ ४१-४२ ॥ जगदम्बाके यात्राकालमें सब प्रकारसे महान् शोभा हो रही थी । उस समय जो सुखद [ जय - जयकार आदि ] । शब्द उत्पन्न हुआ, उससे तीनों लोक गूँज उठे ॥ ४३ ॥
सतीखण्डे सतीयात्रावर्णनं नामाष्टविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके द्वितीय सतीखण्डमें सतीयात्रावर्णन नामक अट्ठाईसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २८ ॥
पृष्ठ 452
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४४० श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २ ९ अथैकोनत्रिंशोऽध्यायः यज्ञशालामें शिवका भाग न देखकर तथा दक्षद्वारा शिवनिन्दा सुनकर क्रुद्ध हो सतीका दक्ष तथा देवताओंको फटकारना और प्राणत्यागका निश्चय ब्रह्मोवाच दाक्षायणी गता तत्र यत्र यज्ञो महाप्रभः । सुरासुरमुनीन्द्रादिकुतूहलसमन्वितः 11
स्वपितुर्भवनं तत्र नानाश्चर्यसमन्वितम् ।
ददर्श सुप्रभं चारु सुरर्षिगणसंयुतम् ॥ २
द्वारि स्थिता तदा देवी ह्यवरुह्य निजासनात् ।
नन्दिनोऽभ्यन्तरं शीघ्रमेकैवागच्छदध्वरम् ॥ ३
आगतां च सतीं दृष्ट्वासिक्नी माता यशस्विनी ।
अकरोदादरं तस्या भगिन्यश्च यथोचितम् ॥ ४
नाकरोदादरं दक्षो दृष्ट्वा तामपि किंचन ।
नान्योऽपि तद्भयात्तत्र शिवमायाविमोहितः ॥ ५
अथ सा मातरं देवी पितरं च सती मुने ।
अनमद्विस्मितात्यन्तं सर्वलोकपराभवात् ॥
भागानपश्यद्देवानां हर्यादीनां तदध्वरे ।
न शंभुभागमकरोत् क्रोधं दुर्विषहं सती ॥ ७
तदा दक्षं दहन्तीव रुषा पूर्णा सती भृशम् ।
क्रूरदृष्ट्या विलोक्यैव सर्वानप्यपमानिता ॥ ८
सत्युवाच
अनाहूतस्त्वया कस्माच्छंभुः परमशोभनः ।
येन पूतमिदं विश्वं समग्रं सचराचरम् ॥ ९
यज्ञो यज्ञविदां श्रेष्ठो यज्ञाङ्गो यज्ञदक्षिणः । ।
यज्ञकर्ता च यः शंभुस्तं विना च कथं मखः ॥ १० ।
यस्य स्मरणमात्रेण सर्वं पूतं भवत्यहो ।
विना तेन कृतं सर्वमपवित्रं भविष्यति ॥ ११ ।
ब्रह्माजी बोले— [ हे नारद! ] दक्षकन्या सती उस स्थानपर गयीं, जहाँ देवता, असुर और मुनीन्द्र आदिके कौतूहलपूर्ण कार्यसे युक्त महान् यज्ञ हो रहा था ॥१ ॥
सतीने वहाँ अपने पिताके भवनको देखा, जो नाना प्रकारके आश्चर्यजनक भावोंसे युक्त, कान्तिमान्, मनोहर तथा देवताओं और ऋषियोंके समुदायसे भरा हुआ था ॥ २ ॥
देवी सती भवनके द्वारपर जाकर खड़ी हुईं और अपने वाहन नन्दीसे उतरकर अकेली ही शीघ्रतापूर्वक यज्ञस्थलके भीतर गयीं ॥ ३ ॥
सतीको आया देख उनकी यशस्विनी माता असिक्नी ( वीरिणी ) और बहनोंने उनका यथोचित सत्कार किया ॥ ४ ॥
परंतु दक्षने उन्हें देखकर भी कुछ आदर नहीं किया तथा उनके भयसे शिवकी मायासे मोहित हुए अन्य लोगोंने भी उनका आदर नहीं किया ॥५ ॥
हे मुने! सब लोगोंके द्वारा तिरस्कार प्राप्त होनेपर भी सती देवीने अत्यन्त विस्मित हो माता-पिताको प्रणाम किया ॥ ६ ॥
उस यज्ञमें सतीने भगवान् विष्णु आदि देवताओंके भागको देखा, परंतु शिवजीका भाग कहीं भी दिखायी नहीं दिया, तब उन्होंने असह्य क्रोध प्रकट किया । अपमानित होकर भी रोषसे भरकर सब लोगोंकी ओर क्रूर दृष्टिसे देखकर दक्षको भस्म करती हुई - सी बे कहने लगीं ॥७-८ ॥ सती बोलीं- आपने परम मंगलकारी शिवको [ इस यज्ञमें ] क्यों नहीं बुलाया, जिनके द्वारा यह सम्पूर्ण चराचर जगत् पवित्र होता है । जो यज्ञस्वरूप, यज्ञवेत्ताओंमें श्रेष्ठ, यज्ञके अंग, यज्ञकी दक्षिणा और यज्ञकर्ता हैं, उन शिवके बिना यह यज्ञ कैसे पूर्ण हो सकता है? ॥९ -१० ॥ अहो! जिनके स्मरणमात्रसे सब कुछ पवित्र हो जाता है, उनके बिना किया हुआ यह सारा यज्ञ अपवित्र हो जायगा ॥ ११ ॥
पृष्ठ 453
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २ ९ ] रुद्रसंहिता (
द्रव्यमंत्रादिकं सर्वं हव्यं कव्यं च यन्मयम् ।
शंभुना हि विना तेन कथं यज्ञः प्रवर्तितः ॥ १२
किं शिवं सुरसामान्यं मत्वाकार्षीरनादरम् ।
भ्रष्टबुद्धिर्भवानद्य जातोऽसि जनकाधम ॥ १३
विष्णुब्रह्मादयो देवा यं संसेव्य महेश्वरम् ।
प्राप्ताः स्वपदवीं सर्वे तं न जानासि रे हरम् ॥ १४
एते कथं समायाता विष्णुब्रह्मादयः सुराः ।
तव यज्ञे विना शंभुं स्वप्रभुं मुनयस्तथा ॥ १५
ब्रह्मोवाच
इत्युक्त्वा परमेशानी विष्ण्वादीन्सकलान् प्रति ।
पृथक्पृथगवोचत्सा भर्त्सयन्ती भवात्मिका ॥ १६
सत्युवाच
हे विष्णो त्वं महादेवं किं न जानासि तत्त्वतः ।
सगुणं निर्गुणं चापि श्रुतयो यं वदन्ति ह ॥ १७
यद्यपि त्वां करं दत्त्वा बहुवारं महेश्वरः ।
अशिक्षयत्पुरा शाल्वप्रमुखाकृतिभिर्हरे ॥ १८
तदपि ज्ञानमायातं न ते चेतसि दुर्मते ।
भागार्थी दक्षयज्ञेऽस्मिन् शिवं स्वस्वामिनं विना ॥ १ ९
पुरा पञ्चमुखो भूत्वा गर्वितोऽसि सदाशिवम् ।
कृतश्चतुर्मुखस्तेन विस्मृतोऽसि तदद्भुतम् ॥ २०
इन्द्र त्वं किं न जानासि महादेवस्य विक्रमम् ।
भस्मीकृतः पविस्ते हि हरेण क्रूरकर्मणा ॥ २१
हे सुराः किन्न जानीथ महादेवस्य विक्रमम् ।
अत्रे वसिष्ठ मुनयो युष्माभिः किं कृतं त्विह ॥ २२
भिक्षाटनं च कृतवान् पुरा दारुवने विभुः ।
शप्तो यद्भिक्षुको रुद्रो भवद्भिर्मुनिभिस्तदा ॥ २३
शप्तेनापि च रुद्रेण यत्कृतं विस्मृतं कथम् ।
तल्लिङ्गेनाखिलं दग्धं भुवनं सचराचरम् ॥ २४
सतीखण्ड ) ४४१ द्रव्य, मन्त्र आदि, हव्य और कव्य- ये सब जिनके स्वरूप हैं, उन शिवके बिना यज्ञका आरम्भ कैसे किया गया? ॥ १२ ॥
क्या आपने शिवजीको सामान्य देवता समझकर उनका अनादर किया है? हे अधम पिता! अवश्य ही आपकी बुद्धि आज भ्रष्ट हो गयी है ॥ १३ ॥
ब्रह्मा, विष्णु आदि सभी देवता महेश्वरकी सेवा करके अपनी पदवीपर अधिष्ठित हैं । निश्चय ही आप अभीतक उन शिवको नहीं जानते हैं ॥ १४ ॥
ये ब्रह्मा, विष्णु आदि देवता तथा मुनि अपने प्रभु भगवान् शिवके बिना इस यज्ञमें कैसे चले आये? ॥ १५ ॥
ब्रह्माजी बोले- ऐसा कहकर शिवस्वरूपिणी परमेश्वरी विष्णु आदि सब देवताओंको अलग - अलग फटकारती हुई कहने लगीं— ॥ १६ ॥
सती बोलीं- हे विष्णो! श्रुतियाँ जिन्हें सगुण एवं निर्गुणरूपसे प्रतिपादित करती हैं, क्या आप उन शिवजीको यथार्थ रूपसे नहीं जानते हैं? ॥१७ ॥
[ हे विष्णो! ] यद्यपि पूर्वकालमें शिवजीने शाल्वादि रूपोंके द्वारा आपके सिरपर हाथ रखकर कई बार शिक्षा दी है, फिर भी हे दुर्बुद्धे! आपके हृदयमें ज्ञान उत्पन्न नहीं हुआ और आपने अपने स्वामी शंकरके बिना ही इस यज्ञमें भाग ग्रहण कर लिया!॥ १८-१९ ॥ [ हे ब्रह्मन्! ] आप पूर्वकालमें जब पाँच मुखवाले होकर सदाशिवके प्रति गर्वित हो गये थे, तब उन्होंने आपको चार मुखवाला कर दिया था, आप उन्हें भूल गये - यह तो आश्चर्य है! ॥ २० ॥
हे इन्द्र! क्या आप शंकरके पराक्रमको नहीं जानते? कठिन कर्म करनेवाले शिवजीने ही आपके वज्रको भस्म कर दिया था ॥२१ ॥
हे देवताओ! क्या आपलोग महादेवका पराक्रम नहीं जानते । हे अत्रे! हे वसिष्ठ! हे मुनियो! आपलोगोंने यह क्या कर डाला? ॥ २२ ॥
जब शिवजी दारुवनमें भिक्षाटन कर रहे थे और आप सभी मुनियोंने उन भिक्षुक रुद्रको शाप दे दिया था, तब शापित होकर उन्होंने जो किया था, उसे आपलोग कैसे भूल गये? उनके लिंगसे चराचरसहित । समस्त भुवन दग्ध होने लगा था ॥ २३-२४ ॥
पृष्ठ 454
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४४२ सर्वे मूढाश्च सञ्जाता विष्णुब्रह्मादयः सुराः मुनयोऽन्ये विना शंभुमागता यदिहाध्वरे सर्वे वेदाश्च संभूता साङ्गाः शास्त्राणि वाग्यतः योऽसौ वेदांतगः शम्भुः कैश्चिज्ज्ञातुं न पार्यते ब्रह्मोवाच इत्यनेकविधा वाणीरगदज्जगदम्बिका कोपान्विता सती तत्र हृदयेन विदूयता विष्ण्वादयोऽखिला देवा मुनयो ये च तद्वचः मौनीभूतास्तदाकर्ण्य भयव्याकुलमानसाः अथ दक्षः समाकर्ण्य स्वपुत्र्यास्तादृशं वचः विलोक्य क्रूरदृष्ट्या तां सतीं क्रुद्धोऽब्रवीद्वचः दक्ष उवाच तव किं बहुनोक्तेन कार्यं नास्तीह सांप्रतम् । गच्छ वा तिष्ठ वा भद्रे कस्मात्त्वं हि समागता
अमङ्गलस्तु ते भर्ता शिवोऽसौ गम्यते बुधैः ।
अकुलीनो वेदबाह्यो भूतप्रेतपिशाचराट् ॥
तस्मान्नाह्वायितो रुद्रो यज्ञार्थं सुकुवेषभृत् ।
देवर्षिसंसदि मया ज्ञात्वा पुत्रि विपश्चिता ॥
विधिना प्रेरितेन त्वं दत्ता मंदेन पापिना ।
रुद्रायाविदितार्थाय चोद्धताय दुरात्मने ॥
तस्मात्कोपं परित्यज्य स्वस्था भव शुचिस्मिते ।
यद्यागतासि यज्ञेऽस्मिन् दायं गृह्णीष्व चात्मना ॥
ब्रह्मोवाच
दक्षेणोक्तेति सा पुत्री सती त्रैलोक्यपूजिता ।
निंदायुक्तं स्वपितरं दृष्ट्वासीद् रुषिता भृशम् ॥
अचिन्तयत्तदा सेति कथं यास्यामि शंकरम् ।
शंकरं द्रष्टुकामाहं पृष्टा वक्ष्ये किमुत्तरम् ॥
अथ प्रोवाच पितरं दक्षं तं दुष्टमानसम् ।
निःश्वसन्ती रुषाविष्टा सा सती त्रिजगत्प्रसूः ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २ ९ । [ ऐसा लग रहा है कि ] ब्रह्मा, विष्णु आदि ॥ २५ समस्त देवता तथा अन्य मुनिगण मूर्ख हो गये हैं, जो । कि भगवान् शिवके बिना ही इस यज्ञमें आ गये ॥ २५ । अंगोंसहित सभी वेद, शास्त्र एवं वाणी जिनसे ॥ ॥ २६ उत्पन्न हुए हैं, उन वेदान्तवेद्य भगवान् शंकरको जाननेमें कोई पार नहीं पा सकता है ॥ २६ ॥
ब्रह्माजी बोले - [ नारद! ] इस प्रकार क्रोधसे । भरी हुई जगदम्बा सतीने वहाँ व्यथितहृदयसे अनेक ॥ २७ प्रकारकी बातें कहीं ॥ २७ ॥
। श्रीविष्णु आदि समस्त देवता और मुनि जो वहाँ उपस्थित थे, उनकी बात सुनकर चुप रह गये और ॥ २८ भयसे व्याकुलचित्त हो गये ॥ २८ ॥
। तब दक्ष अपनी पुत्रीके उस प्रकारके वचनको ॥ २ ९ सुनकर उन सतीको क्रूर दृष्टिसे देखकर क्रोधित होकर कहने लगे- ॥ २ ९ ॥ दक्ष बोले- हे भद्रे! तुम्हारे बहुत कहनेसे क्या लाभ! इस समय यहाँ तुम्हारा कोई काम नहीं है । तुम चली ॥ ३० जाओ या ठहरो, तुम यहाँ किसलिये आयी हो? ॥ ३० ॥
सभी विद्वान् जानते हैं कि तुम्हारे पति शिव ३१ मंगलरहित, अकुलीन तथा वेदसे बहिष्कृत हैं और भूतों - प्रेतोंके स्वामी हैं । इसलिये हे पुत्रि! मुझ बुद्धिमान्ने ऐसा जानकर कुवेषधारी शिवको देवताओं और ३२ ऋषियोंकी इस सभामें नहीं बुलाया ॥ ३१-३२ ॥ मुझ पापी दुर्बुद्धिने ब्रह्माजीके द्वारा प्रेरित किये ३३ जानेपर शास्त्रके अर्थको न जाननेवाले, उद्दण्ड तथा दुरात्मा रुद्रको तुम्हें प्रदान कर दिया था ॥ ३३ ॥
इसलिये शुचिस्मिते! तुम क्रोध छोड़कर ३४ शान्त हो जाओ और यदि इस यज्ञमें तुम आ ही गयी हो तो अपना भाग ग्रहण करो ॥३४ ॥
ब्रह्माजी बोले – दक्षके इस प्रकार कहनेपर त्रिभुवनपूजिता दक्षपुत्री सती निन्दायुक्त अपने पिताकी ३५ ओर देखकर अत्यन्त क्रोधित हो गयीं ॥ ३५ ॥
वे सोचने लगीं कि अब मैं शंकरजीके पास कैसे ३६ जाऊँ? मैं तो शंकरको देखना चाहती हूँ, किंतु उनके पूछनेपर मैं क्या उत्तर दूँगी? ॥ ३६ ॥
तदनन्तर तीनों लोकोंकी जननी वे सती क्रोधसे | युक्त हो लम्बी श्वास लेती हुई दूषित मनवाले अपने ३७ । पितासे कहने लगीं ॥३७ ॥
पृष्ठ 455
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २ ९ ] रुद्रसंहिता ( सत्युवाच
यो निंदति महादेवं निंद्यमानं शृणोति वा ।
तावुभौ नरकं यातौ यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥ ३८
तस्मात्त्यक्ष्याम्यहं देहं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।
किं जीवितेन मे तात शृण्वन्त्यानादरं प्रभोः ॥ ३ ९
यदि शक्तः स्वयं शंभोर्निन्दकस्य विशेषतः ।
छिन्द्यात् प्रसह्य रसनां तदा शुद्धयेन्न संशयः ॥ ४०
यद्यशक्तो जनस्तत्र निरयात्सुपिधाय वै ।
कर्णौ धीमान् ततः शुद्धयेद् वदन्तीदं बुधा वराः ॥ ४१
ब्रह्मोवाच
इत्थमुक्त्वा धर्मनीतिं पश्चात्तापमवाप सा ।
अस्मरच्छांकरं वाक्यं दूयमानेन चेतसा ॥ ४२
ततः संक्रुद्ध्य सा दक्षं निःशंकं प्राह तानपि ।
सर्वान्विष्ण्वादिकान्देवान्मुनीनपि सती ध्रुवम् ॥ ४३
सत्युवाच
तात त्वं निन्दकः शंभो: पश्चात्तापं गमिष्यसि ।
इह भुक्त्वा महादुःखमन्ते यास्यसि यातनाम् ॥ ४४
यस्य लोकेऽप्रियो नास्ति प्रियश्चैव परात्मनः ।
तस्मिन्नर्वैरै शर्वेऽस्मिन् त्वां विना कः प्रतीपकः ॥ ४५
महद्विनिन्दा नाश्चर्यं सर्वदासत्सु सेर्ष्यकम् ।
महदङ्घ्रिरजोध्वस्ततमःसु नैव शोभना ॥ ४६
शिवेति द्व्यक्षरं यस्य नृणां नाम गिरेरितम् ।
सकृत्प्रसङ्गात्सकलमघमाशु विहंति तत् ॥ ४७
सतीखण्ड ) ४४३ सती बोलीं- जो महादेवजीकी निन्दा करता है अथवा जो उनकी हो रही निन्दाको सुनता है, वे दोनों तबतक नरकमें पड़े रहते हैं, जबतक चन्द्रमा और सूर्य विद्यमान हैं ॥ ३८ ॥
अतः हे तात! मैं अग्निमें प्रवेश करूँगी और [ अपने ] शरीरको त्याग दूँगी, अपने स्वामीका अनादर सुनकर अब मुझे जीवनसे क्या प्रयोजन? ॥ ३ ९ ॥ [ शिवनिन्दा सुननेवाला व्यक्ति ] यदि समर्थ हो तो वह स्वयं विशेष यत्न करके शम्भुकी निन्दा करनेवालेकी जीभको बलपूर्वक काट डाले, तभी वह [ शिवनिन्दा - श्रवणके पापसे ] शुद्ध हो सकता है, इसमें संशय नहीं है । यदि मनुष्य [ कुछ प्रतिकार कर सकनेमें ] असमर्थ हो, तो बुद्धिमान् पुरुषको चाहिये कि वह दोनों कान बंद करके वहाँसे चला जाय, तब वह पापसे शुद्ध हो सकता है - ऐसा श्रेष्ठ विद्वान् कहते हैं॥४०-४१ ॥ ब्रह्माजी बोले- इस प्रकार धर्मनीति कहकर वे सती पश्चात्ताप करने लगीं और उन्होंने व्यथितचित्तसे भगवान् शंकरके वचनका स्मरण किया ॥४२ ॥
तदनन्तर सतीने अत्यन्त कुपित हो दक्ष तथा उन विष्णु आदि समस्त देवताओं और मुनियोंसे भी निडर होकर कहा- ॥ ४३ ॥
सती बोलीं- हे तात! आप शंकरके निन्दक हैं, अतः आपको पश्चात्ताप करना पड़ेगा, इस लोकमें महान् दुःख भोगकर अन्तमें आपको यातना भोगनी पड़ेगी ॥ ४४ ॥
इस लोकमें जिन परमात्माका न कोई प्रिय है, न अप्रिय है, उन द्वेषरहित शिवके साथ आपके अतिरिक्त दूसरा कौन वैर कर सकता है? ॥४५ ॥
जो दुष्ट लोग हैं, वे सदा ईर्ष्यापूर्वक यदि महापुरुषोंकी निन्दा करें तो उनके लिये यह कोई आश्चर्यकी बात नहीं है, परंतु जो महात्माओंके चरणोंकी रजसे अपने अज्ञानान्धकारको दूर कर चुके हैं, उन्हें महापुरुषोंकी निन्दा शोभा नहीं देती ॥ ४६ ॥
जिनका ' शिव ' यह दो अक्षरोंका नाम कभी बातचीतके प्रसंगसे मनुष्योंकी वाणीद्वारा एक बार उच्चरित हो जाय, तो वह सम्पूर्ण पापराशिको शीघ्र ही
पृष्ठ 456
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४४४ पवित्रकीर्तिममलं भवान् द्वेष्टि शिवेतरः अलङ्घ्यशासनं शंभुमहो सर्वेश्वरं खलः यत्पादपद्मं महतां मनोऽलिसुनिषेवितम् । सर्वार्थदं ब्रह्मरसैः सर्वार्थिभिरथादरात्
यद्वर्षत्यर्थिनः शीघ्रं लोकस्य शिव आदरात् ।
भवान् द्रुह्यति मूर्खत्वात् तस्मै चाशेषबंधवे ॥
किंवा शिवाख्यमशिवं त्वदन्ये न विदुर्बुधाः ।
ब्रह्मादयस्तं मुनयः सनकाद्यास्तथापरे ॥
अवकीर्य जटा भूतैः श्मशाने स कपालधृक् ।
तन्माल्यभस्म वा ज्ञात्वा प्रीत्यावसदुदारधीः ॥
ये मूर्द्धभिर्दधति तच्चरणोत्सृष्टमादरात् ।
निर्माल्यं मुनयो देवाः स शिवः परमेश्वरः ॥
प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म चोदितम् । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २ ९ । नष्ट कर देता है, अहो, खलस्वरूप आप शिवसे विपरीत ॥ ४८ होकर उन पवित्र कीर्तिवाले, निर्मल, अलंघ्य शासनवाले सर्वेश्वर शिवसे विद्वेष करते हैं ॥ ४७-४८ ॥ महापुरुषोंके मनरूपी मधुकर ब्रह्मानन्दमय ॥ ४ ९ रसका पान करनेकी इच्छासे जिनके सर्वार्थदायक चरणकमलोंका निरन्तर सेवन किया करते हैं और जो शिव संसारके लोगोंपर शीघ्र ही आदरपूर्वक मनोरथोंकी ५० वर्षा करते हैं, सबके बन्धु उन्हीं महादेवसे आप मूर्खतावश द्रोह करते हैं ॥ ४ ९ -५० ॥ जिन शिवको आप अशिव बताते हैं, उन्हें क्या ५१ आपके सिवा दूसरे विद्वान् नहीं जानते । ब्रह्मा आदि देवता, सनक आदि मुनि तथा अन्य ज्ञानी क्या उनके स्वरूपको नहीं समझते ॥ ५१ ॥
उदारबुद्धि भगवान् शिव जटा फैलाये, कपाल ५२ धारण किये श्मशानमें भूतोंके साथ प्रसन्नतापूर्वक रहते हैं तथा भस्म एवं नरमुण्डोंकी माला धारण करते हैं ॥५२ ॥
इस बातको जानकर भी जो मुनि और देवता उनके ५३ चरणोंसे गिरे निर्माल्यको बड़े आदरके साथ अपने मस्तकपर चढ़ाते हैं, इसका क्या कारण है? यही कि वे भगवान् शिव ही साक्षात् परमेश्वर हैं ॥५३ ॥
वेदोंमें प्रवृत्त तथा निवृत्त — ये दो प्रकारके कर्म वेदे विविच्य वृत्तं च तद्विचार्यं मनीषिभिः ॥५४ बताये गये हैं, जिनका विद्वानोंको विवेकपूर्वक विचार
विरोधियौगपद्यैककर्तृके च तथा द्वयम् ।
परब्रह्मणि शंभौ तु कर्मर्च्छन्ति न किंचन ॥
मा वः पदव्यः स्म पितः या अस्मदास्थिताः सदा ।
यज्ञशालासु वो धूम्रवर्त्मभुक्तोज्झिताः परम् ॥
नोऽव्यक्तलिङ्गः सततमवधूतसुसेवितः अभिमानमतो न त्वं कुरु तात कुबुद्धिधृक् ॥ करना चाहिये । ये दोनों ही कर्म परस्पर विरुद्ध गतिवाले हैं, अतः एक कर्ताके द्वारा इनका साथ - साथ ५५ अनुष्ठान नहीं किया जा सकता । भगवान् शिव तो साक्षात् परब्रह्म हैं, अतः उनमें इन दोनों ही कर्मोंकी । गति नहीं है । ( अतः वे इन दोनों ही कर्मोंसे परतन्त्र नहीं हैं ) ॥ ५४-५५ ॥ हे पितः! जो योगैश्वर्य अर्थात् अणिमा आदि ५६ सिद्धियाँ हमें सर्वदा प्राप्त हैं, वे आपको प्राप्त नहीं हैं । आपकी यज्ञशालाओंमें आयोजित होनेवाले तथा | धूममार्गको प्रदान करनेवाले प्रवृत्तिमार्गीय कर्मोंका हम त्याग कर चुके हैं । हमारा ऐश्वर्य अव्यक्त है तथा । ब्रह्मवेत्ता पुरुषोंके द्वारा निरन्तर सेवित है । हे तात! | आप विपरीत बुद्धिवाले हैं, अतः आपको अभिमान ५७ | नहीं करना चाहिये ॥ ५६-५७ ॥
पृष्ठ 457
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३० ] रुद्रसंहिता (
किं बहूक्तेन वचसा दुष्टस्त्वं सर्वथा कुधीः ।
त्वदुद्भवेन देहेन न मे किंचित्प्रयोजनम् ॥ ५८
तज्जन्म धिग्यो महतां सर्वथावद्यकृत्खलः ।
परित्याज्यो विशेषेण तत्संबंधो विपश्चिता ॥ ५ ९
गोत्रं त्वदीयं भगवान् यदाह वृषभध्वजः ।
दाक्षायणीति सहसाहं भवामि सुदुर्मना ॥ ६०
तस्मात्त्वदङ्गजं देहं कुणपं गर्हितं सदा ।
व्युत्सृज्य नूनमधुना भविष्यामि सुखावहा ॥ ६१
हे सुरा मुनयः सर्वे यूयं शृणुत मद्वचः ।
सर्वथानुचितं कर्म युष्माकं दुष्टचेतसाम् ॥ ६२
सर्वे यूयं विमूढा हि शिवनिंदाः कलिप्रियाः ।
प्राप्स्यन्ति दण्डं नियतमखिलं च हराद् ध्रुवम् ॥ ६३
ब्रह्मोवाच
दक्षमुक्त्वाध्वरे तस्मिन् व्यरमत्सा सती तदा ।
अनूद्य चेतसा शम्भुमस्मरत्प्राणवल्लभम् ॥ ६४
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्ड ) ४४५ अधिक कहनेसे क्या लाभ? आप दुष्टहृदय हैं और आपकी बुद्धि सर्वथा दूषित हो चुकी है, अतः आपसे उत्पन्न हुए इस शरीरसे भी मेरा कुछ भी प्रयोजन नहीं रहा, उस दुष्ट व्यक्तिके जन्मको धिक्कार है, जो महापुरुषोंके प्रति अपराध करनेवाला है । विद्वान् पुरुषको चाहिये कि ऐसे सम्बन्धका विशेष रूपसे त्याग कर दे ॥ ५८-५९ ॥ जिस समय भगवान् शिव आपके गोत्रका उच्चारण करते हुए मुझे दाक्षायणी कहेंगे, उस समय मेरा मन सहसा अत्यन्त दुखी हो जायगा ॥ ६० ॥
इसलिये आपके अंगसे उत्पन्न हुए शवतुल्य घृणित इस शरीरको इस समय मैं अवश्य ही त्याग दूँगी और ऐसा करके सुखी हो जाऊँगी ॥ ६१ ॥
हे देवताओ और मुनियो! आप सब लोग मेरी बात सुनें, दूषित मनवाले आपलोगोंका यह कर्म । सर्वथा अनुचित है । आप सब लोग मूढ़ हैं; क्योंकि शिवजीकी निन्दा और कलह आपलोगोंको प्रिय है अतः भगवान् हरसे सभीको इस कुकर्मका निश्चय ही पूरा - पूरा दण्ड मिलेगा ॥ ६२-६३ ॥ ब्रह्माजी बोले - – [ हे नारद! ] उस यज्ञमें दक्षसे तथा देवताओंसे ऐसा कहकर सती देवी चुप हो गयीं और मन - ही - मन अपने प्राणवल्लभ शम्भुका स्मरण | करने लगीं ॥६४ ॥
सतीखण्डे सतीवाक्यवर्णनं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २ ९ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके द्वितीय सतीखण्डमें सतीका वाक्य-वर्णन नामक उनतीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २ ९ ॥ अथ त्रिंशोऽध्यायः दक्षयज्ञमें सतीका योगाग्निसे अपने यज्ञकुण्डसे ऋभुओंको प्रकट गणोंका युद्ध, भयभीत नारद उवाच
मौनीभूता यदा सासीत्सती शंकरवल्लभा ।
चरित्रं किमभूत्तत्र विधे तद्वद चादरात् ॥ १
ब्रह्मोवाच
मौनीभूता सती देवी स्मृत्वा स्वपतिमादरात् ।
क्षितावुदीच्यां सहसा निषसाद प्रशान्तधीः ॥ २
शरीरको भस्म कर देना, भृगुद्वारा करना, ऋभुओं और शंकरके गणोंका पलायित होना नारदजी बोले – हे विधे! जब [ दक्षको सम्बोधित-कर ] शिवप्रिया सतीने मौन धारण कर लिया, तब वहाँ क्या चरित्र हुआ, मुझसे उसे आदरपूर्वक कहिये ॥ १ ॥
ब्रह्माजी बोले- हे नारद! मौन होकर सतीदेवी अपने पतिका सादर स्मरण करके और शान्तचित्त होकर सहसा उत्तर दिशामें भूमिपर बैठ गयीं ॥२ ॥
पृष्ठ 458
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४४६ जलमाचम्य विधिवत् संवृता वाससा शुचिः दृङ् निमील्य पतिं स्मृत्वा योगमार्गं समाविशत् ॥ कृत्वा समानावनिलौ प्राणापानौ सितानना उत्थाप्योदानमथ च यत्नात्सा नाभिचक्रतः हृदि स्थाप्योरसि थिया स्थितं कंठाद् भ्रुवोः सती अनिंदितानयन्मध्यं शंकरप्राणवल्लभा एवं स्वदेहं सहसा दक्षकोपाज्जिहासती दग्धे गात्रे वायुशुचिर्धारितं योगमार्गतः
ततः स्वभर्तुश्चरणं चिन्तयन्ती न चापरम् ।
अपश्यत्सा सती तत्र योगमार्गनिविष्टधीः ॥
हतकल्मषतद्देहः प्राप्तच्च तदग्निना ।
भस्मसादभवत्सद्यो मुनिश्रेष्ठ तदिच्छवा ॥
तत्पश्यतां च खे भूमौ वादोऽभूत्सुमहांस्तदा ।
हाहेति सोऽद्भुतश्चित्रः सुरादीनां भयावहः ॥
हन्त प्रिया परा शंभोदेवी दैवतमस्य हि ।
जहावसून् सती केन सुदुष्टेन प्रकोपिता ॥
अहो त्वनात्म्यं सुमहदस्य दक्षस्य पश्यत ।
चराचरं प्रजा यस्य यत्पुत्रस्य प्रजापतेः ॥
अहोऽद्य विमनाभूत्सा सती देवी मनस्विनी ।
वृषध्वजप्रियाभीक्ष्णं मानयोग्या सतां सदा ॥
सोऽयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मध्रुक् स प्रजापतिः ।
महतीमपकीर्तिं हि प्राप्स्यति त्वखिले भवे ॥
यत्स्वाङ्गजां सुतां शंभुद्विट् न्यषेधत्समुद्यताम् ।
महानरकभोगी स मृतये नोऽपराधतः ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३० । उन्होंने विधिपूर्वक जलका आचमन करके वस्त्र ३ ओढ़ लिया और पवित्रभावसे आँखें मूँदकर पतिका चिन्तन करके वे योगमार्गमें प्रविष्ट हो गयीं ॥३ । गौर मुखवाली शंकरकी प्राणप्रिया सती [ प्राणायाम- ॥ ॥ ४ द्वारा ] प्राण और अपान वायुको समान करके उदान । वायुको यत्नपूर्वक नाभिचक्रसे ऊपर उठाकर बुद्धिपूर्वक ॥ ५ हृदयमें स्थापित करनेके पश्चात् उस हृदयस्थित वायुको कण्ठमार्गसे भ्रुकुटियोंके बीचमें ले गयीं ॥ ४-५ ॥ । इस प्रकार दक्षपर कुपित हो सहसा अपने शरीरको ॥ ६ त्यागनेकी इच्छासे सतीने योगमार्गसे शरीरके दग्ध हो जानेपर पवित्र वायुमय रूप धारण किया । तदनन्तर अपने पतिके चरणका चिन्तन करती हुई सतीने अन्य सब ७ वस्तुओंका ध्यान भुला दिया । उनका चित्त योगमार्गमें स्थित हो गया था, इसलिये वहाँ उन्हें [ पतिके चरणोंके अतिरिक्त ] और कुछ दिखायी नहीं दिया ॥ ६-७ ॥ हे मुनिश्रेष्ठ! उनका निष्पाप शरीर [ यज्ञाग्निमें ] ८ गिरा और उनकी इच्छाके अनुसार अग्निसे जलकर उसी क्षण भस्म हो गया ॥ ८ ॥
उस समय [ वहाँ आये हुए ] देवता आदिने जब ९ यह घटना देखी, तब वे बड़े जोरसे हाहाकार करने लगे । उनका वह अद्भुत, विचित्र एवं भयंकर हाहाकार आकाशमें और पृथिवीतलपर सर्वत्र व्याप्त हो गया ॥ ९ ॥
[ लोग कह रहे थे ] हाय! भगवान् शंकरकी परम-१० प्रेयसी तथा देवतास्वरूपिणी सतीदेवीने किस दुष्टके दुर्व्यवहारसे कुपित होकर अपने प्राण त्याग दिये!॥ १० ॥
अहो! चराचर जिनकी प्रजा है और जो ११ ब्रह्माजीके पुत्र हैं, ऐसे इन दक्षकी बड़ी भारी दुष्टता तो देखो! ॥११ ॥
अहो, शिवप्रिया मनस्विनी सतीदेवी, जो १२ सदा ही सज्जनोंके लिये मानयोग्य थीं, आज इतनी दुःखित हो गयीं ॥१२ ॥
वास्तवमें उन दक्षका हृदय बड़ा ही असहिष्णु १३ है । वे ब्राह्मणद्रोही हैं, इसलिये सारे संसारमें उन्हें महान् अपयश प्राप्त होगा ॥ १३ ॥
इन शम्भुद्रोही दक्षने प्राणत्याग करनेको उद्यत । अपनी पुत्रीको रोकातक नहीं । इस अपराधके कारण १४ । इन्हें महान् नरक भोगना पड़ेगा ॥१४ ॥
पृष्ठ 459
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३० ] रुद्रसंहिता (
वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वासुत्यागमद्भुतम् ।
द्रुतं तत्पार्षदाः क्रोधादुदतिष्ठन्नुदायुधाः ॥ १५
द्वारि स्थिता गणाः सर्वे रसायुतमिता रुषा ।
शंकरस्य प्रभावात्तेऽक्रुध्यन्नतिमहाबलाः ॥ १६
हाहाकारमकुर्वंस्ते धिग् धिग् नो नेति वादिनः ।
उच्चैः सर्वेऽसकृद्वीराः शंकरस्य गणाधिपाः ॥ १७
हाहाकारेण महता व्याप्तमासीद्दिगन्तरम् ।
सर्वे प्रापन् भयं देवा मुनयोऽन्येऽपि ते स्थिताः ॥ १८
गणाः संमन्त्र्य ते सर्वेऽभूवन् क्रुद्धा उदायुधाः ।
कुर्वन्तः प्रलयं वाद्यैः शस्त्रैर्व्याप्तं दिगन्तरम् ॥ १ ९
शस्त्रैरघ्नन्निजाङ्गानि केचित्तत्र शुचाकुलाः ।
शिरोमुखानि देवर्षे सुतीक्ष्णैः प्राणनाशिभिः ॥ २०
इत्थं ते विलयं प्राप्ता दाक्षायण्याः समं तदा ।
गणायुते द्वे च तदा तदद्भुतमिवाभवत् ॥ २१
गणा नाशावशिष्टा ये शंकरस्य महात्मनः ।
दक्षं तं क्रोधितं हन्तुमुदतिष्ठन्नुदायुधाः ॥ २२
तेषामापततां वेगं निशम्य भगवान् भृगुः ।
यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहोन्मुने ॥ २३
हूयमाने च भृगुणा समुत्पेतुर्महासुराः ।
ऋभवो नाम प्रबला वीरास्तत्र सहस्रशः ॥ २४
तैरलातायुधैस्तत्र प्रमथानां मुनीश्वर ।
अभूद्युद्धं सुविकटं शृण्वतां रोमहर्षणम् ॥ २५
सतीखण्ड ) ४४७ सतीके प्राणत्यागको देखकर जिस समय लोग ऐसा कह रहे थे, उसी समय शिवजीके पार्षद शीघ्र ही क्रोधपूर्वक अस्त्र - शस्त्र लेकर उठ खड़े हुए ॥ १५ ॥
[ यज्ञमण्डपके ] द्वारपर खड़े हुए वे भगवान् शंकरके समस्त साठ हजार महाबली पार्षद शंकरजीके प्रभावसे कुपित हो उठे थे ॥१६ ॥
हमें धिक्कार है, धिक्कार है - ऐसा कहते हुए शंकरके सभी वीर गणाधिप बारम्बार उच्च स्वरसे हाहाकार करने लगे ॥ १७ ॥
शिवगणोंके महान् हाहाकारसे सभी दिशाएँ व्याप्त हो गयीं । सभी देवता, मुनिगण तथा जो भी अन्य लोग वहाँ उपस्थित थे, वे भयभीत हो गये ॥ १८ ॥
क्रुद्ध हुए उन समस्त रुद्रगणोंने आपसमें विचार-विमर्श करके वाद्योंसे प्रलय मचाते हुए [ लड़नेके लिये ] शस्त्रास्त्र उठा लिये ॥ १ ९ ॥ हे देवर्षे! कितने ही पार्षद तो वहाँ शोकसे ऐसे व्याकुल हो गये कि वे अत्यन्त तीखे प्राणनाशक शस्त्रोंद्वारा अपने ही मस्तक और मुख आदि अंगोंपर आघात करने लगे ॥२० ॥
इस प्रकार बीस हजार पार्षद उस समय दक्षकन्या सतीके साथ ही नष्ट हो गये, वह एक अद्भुत - सी बात हुई ॥ २१ ॥
महात्मा शंकरके जो गण नष्ट होनेसे बच गये, वे क्रोधयुक्त होकर दक्षको मारनेके लिये हथियार उठाकर खड़े हो गये ॥ २२ ॥
हे मुने! आक्रमणकारी उन पार्षदोंका वेग देखकर भगवान् भृगुने यज्ञमें विघ्न डालनेवालोंका नाश करनेवाले [ अपहता असुरा रक्षासि वेदिषदः ] इस यजुर्मन्त्रसे दक्षिणाग्निमें आहुति दी ॥२३ ॥
भृगुके आहुति देते ही यज्ञकुण्डसे ऋभु नामक हजारों महान् देवता, जो बड़े प्रबल वीर थे, वहाँ प्रकट हो गये ॥ २४ ॥
हे मुनीश्वर! हाथमें जलती हुई लकड़ियोंको आयुधके रूपमें धारण करनेवाले उन सभीके साथ प्रमथगणोंका अत्यन्त विकट युद्ध हुआ, जो सुननेवालोंके भी रोंगटे खड़े कर देनेवाला था ॥२५ ॥
पृष्ठ 460
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४४८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३१ ऋभुभिस्तैर्महावीरैर्हन्यमानाः समन्ततः I अयत्नयानाः प्रमथा उशद्भिर्ब्रह्मतेजसा ॥ २६
एवं शिवगणास्ते वै हता विद्राविता द्रुतम् ।
शिवेच्छया महाशक्त्या तदद्भुतमिवाभवत् ॥ २७
तद् दृष्ट्वा ऋषयो देवाः शक्राद्याः समरुद्गणाः ।
विश्वेऽश्विनौ लोकपालास्तूष्णीं भूतास्तदाभवन् ॥ २८
केचिद्विष्णुं प्रभुं तत्र प्रार्थयन्तः समन्ततः ।
उद्विग्ना मन्त्रयन्तश्च विघ्नाभावं मुहुर्मुहुः ॥ २ ९
सुविचार्योदर्कफलं महोद्विग्नाः सुबुद्धयः ।
सुरविष्ण्वादयोऽभूवंस्तन्नाशाद्रावणान्मुहुः ॥ ३०
एवंभूतस्तदा यज्ञो विघ्नो जातो दुरात्मनः ।
ब्रह्मबंधोश्च दक्षस्य शंकरद्रोहिणो मुने ॥ ३१
उन ब्रह्मतेजसे सम्पन्न महावीर ऋभुओंके द्वारा / सभी ओरसे मारे जाते हुए प्रमथगण बिना अधिक प्रयासके ही भाग खड़े हुए । इस प्रकार उन देवताओंने उन शिवगणोंको तुरंत मार भगाया । यह अद्भुत - सी घटना भगवान् शिवकी इच्छारूपी महाशक्तिसे ही हुई थी ॥ २६-२७ ॥ उसे देखकर ऋषि, इन्द्र आदि देवता, मरुद्गण, विश्वेदेव, दोनों अश्विनीकुमार और लोकपाल चुप ही रहे ॥ २८ ॥
कुछ लोग सब ओरसे वहाँ भगवान् विष्णुसे प्रार्थना करते थे और उद्विग्न हो बारम्बार विघ्ननिवारणके लिये आपसमें मन्त्रणा प्रमथगणोंके नाश परिणाम होनेवाला था करके उत्तम बुद्धिवाले उद्विग्न हो उठे ॥ ३० ॥
हे मुने! दुरात्मा, ( पतित ब्राह्मण ) दक्षके करने लगे ॥ २ ९ ॥ होने और भगाये जानेसे जो , उसका भलीभाँति विचार विष्णु आदि देवता अत्यन्त शंकरद्रोही तथा ब्रह्मबन्धु यज्ञमें उस समय इस प्रकारका । विघ्न उपस्थित हो गया ॥३१ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे सत्युपाख्याने सतीदेहत्यागोपद्रववर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके द्वितीय सतीखण्डमें सतीके उपाख्यानमें सतीका देहत्याग और उपद्रववर्णन नामक तीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ३० ॥
अथैकत्रिंशोऽध्यायः यज्ञमण्डपमें आकाशवाणीद्वारा दक्षको फटकारना तथा देवताओंको सावधान करना ब्रह्मोवाच
एतस्मिन्नन्तरे तत्र नभोवाणी मुनीश्वर ।
अवोचच्छृण्वतां दक्षसुरादीनां यथार्थतः ॥ १
व्योमवाण्युवाच
रे रे दक्ष दुराचार दंभाचारपरायण ।
किं कृतं ते महामूढ कर्म चानर्थकारकम् ॥ २
न कृतं शैवराजस्य दधीचेर्वचनस्य हि ।
प्रमाणं तत्कृते मूढ सर्वानन्दकरं शुभम् ॥ ३
निर्गतस्ते मखाद्विप्रः शापं दत्त्वा सुदुःसहम् ।
ततोऽपि बुद्धं किंचिन्नो त्वया मूढेन चेतसि ॥ ४
ब्रह्माजी बोले — हे मुनीश्वर! इसी बीच वहाँ | दक्ष तथा देवता आदिको सुनाते हुए आकाशवाणीने यथार्थ बात कही ॥ १ ॥
आकाशवाणी बोली- हे दुराचारी तथा | दम्भवृत्तिमें तत्पर दक्ष! हे महामूढ़! तुमने यह कैसा अनर्थकारी कर्म कर डाला! ॥ २ ॥
हे मूढ़! तुमने शिवभक्तराज दधीचिके कथनको भी प्रमाण नहीं माना, जो तुम्हारे लिये सब प्रकार आनन्ददायक और मंगलकारी था ॥ ३ ॥
वे ब्राह्मण तुमको दुस्सह शाप देकर चले गये, तब भी तुम मूढ़ने अपने मनमें कुछ भी नहीं समझा ॥ ४ ॥