शिव महापुराण - १ — पृष्ठ 51–60
शिव महापुराण - १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 51–60
पृष्ठ 51
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ६ ]
कथायां कथ्यमानायां गच्छन्त्यन्यत्र ये नराः ।
भोगान्तरे प्रणश्यन्ति तेषां दारादिसम्पदः ॥
सोष्णीषमस्तका ये च शृण्वन्तीमां कथां नराः ।
तत्पुत्राश्च प्रजायन्ते पापिनः कुलदूषकाः ॥
ताम्बूलं भक्षयन्तो ये शृण्वन्तीमां कथां नराः ।
स्वविष्ठां खादयन्त्येतान्नरके यमकिङ्कराः ॥
ये च तुङ्गासनारूढाः शृण्वन्तीमां कथां नराः ।
भुक्त्वा ते नरकान् सर्वांस्ततः काका भवन्ति हि ॥
ये वीराद्यासनारूढाः शृण्वन्तीमां कथां शुभाम् ।
भुक्त्वा ते नरकान् सर्वान्विषवृक्षा भवन्ति वै ॥
असम्प्रणम्य वक्तारं कथां शृण्वन्ति ये नराः ।
भुक्त्वा ते नरकान् सर्वान् भवन्त्यर्जुनपादपाः ॥
अनातुराः शयाना ये शृण्वन्तीमां कथां नराः ।
भुक्त्वा ते नरकान् सर्वान् भवन्त्यजगरादयः ॥
वक्तुः समासनारूढा ये शृण्वन्ति कथामिमाम् ।
गुरुतल्पसमं पापं प्राप्यते नारकैः सदा ॥
ये निन्दन्ति च वक्तारं कथां चेमां सुपावनीम् ।
भवन्ति शुनका भुक्त्वा दुःखं जन्मशतं हि ते ॥
कथायां वर्तमानायां दुर्वादं ये वदन्ति हि । भुक्त्वा ते नरकान् घोरान् भवन्ति गर्दभास्ततः
कदाचिन्नापि शृण्वन्ति कथामेतां सुपावनीम् ।
भुक्त्वा ते नरकान् घोरान् भवन्ति वनसूकराः ॥
कथायां कीर्त्यमानायां विघ्नं कुर्वन्ति ये खलाः । कोट्यब्दं नरकान् भुक्त्वा भवन्ति ग्रामसूकराः एवं विचार्य शुद्धात्मा श्रोता वक्तृसुभक्तिमान् । कथाश्रवणहेतोर्हि भवेत् प्रीत्योद्यतः सुधीः कथाविघ्नविनाशार्थं गणेशं पूजयेत् पुरा नित्यं सम्पाद्य सङ्क्षेपात् प्रायश्चित्तं समाचरेत् माहात्म्य ३ ९ कथा कहे जाते समय बीचमें ही जो लोग उठकर ४१ अन्यत्र चले जाते हैं, जन्मान्तरमें उनकी स्त्री आदि सम्पत्तियाँ नष्ट हो जाती हैं । जो पुरुष सिरपर पगड़ी ४२ आदि धारण करके इस कथाका श्रवण करते हैं, उनके पापी और कुलकलंकी पुत्र उत्पन्न होते हैं ॥ ४१-४२ ॥ जो पुरुष पान चबाते हुए इस कथाको सुनते हैं, उन्हें ४३ नरकमें यमदूत उनकी ही विष्ठा खिलाते हैं । जो लोग ऊँचे आसनपर बैठकर इस कथाका श्रवण करते हैं, वे समस्त ४४ नरकोंको भोगकर काकयोनिमें जन्म लेते हैं ॥ ४३-४४ ॥ जो लोग वीरासन आदिसे बैठकर इस शुभ कथाको ४५ सुनते हैं, वे अनेकों नरकोंको भोगकर विषवृक्षका जन्म पाते हैं । कथा सुनानेवाले पौराणिकको अच्छी प्रकार प्रणाम किये बिना जो लोग कथा सुनते हैं, वे सभी नरकोंको ४६ भोगकर अर्जुनवृक्ष बनते हैं । रोगयुक्त न होनेपर भी जो लोग लेटकर यह कथा सुनते हैं, वे सभी नरकोंको ४७ भोगकर अन्तमें अजगर आदि योनियोंमें जन्म लेते हैं । वक्ताके समान ऊँचाईवाले आसनपर बैठकर जो इस ४८ कथाका श्रवण करते हैं, उन नारकीय लोगोंको गुरुशय्यापर शयन करने जैसा पाप लगता है ॥ ४५ - ४८ ॥ जो इस पवित्र कथा तथा वक्ताकी निन्दा करते ४ ९ हैं, वे सौ जन्मोंतक दुःख भोगकर कुत्तेका जन्म पाते हैं । कथा होते समय बीचमें जो गन्दी बातें बोलते हैं, वे घोर नरक भोगनेके बाद गधेका जन्म पाते हैं । जो ॥ ५० कभी भी इस परम पवित्र कथाका श्रवण नहीं करते, वे घोर नरक भोगनेके पश्चात् जंगली सूअरका जन्म ५१ लेते हैं । जो दुष्ट कथाके बीचमें विघ्न डालते हैं, वे करोड़ों वर्षोंतक नरकयातनाओंको भोगकर गाँवके ॥ ५२ सूअरका जन्म पाते हैं ॥४ ९ –५२ ॥ इसका विचार करके शुद्ध और प्रेमपूर्ण चित्तसे ॥ ५३ बुद्धिमान् श्रोताको वक्ताके प्रति भक्तिभाव रखकर कथाश्रवणका प्रयत्न करना चाहिये ॥ ५३ ॥
। सबसे पहले कथाके विघ्नोंका नाश करनेहेतु ॥ ५४ गणेशजीकी पूजा करनी चाहिये । अपने नित्यकर्मको संक्षेपमें सम्पन्न करके प्रायश्चित्त करना चाहिये । नवग्रह और सर्वतोभद्र देवताओंका पूजन करके नवग्रहांश्च सम्पूज्य सर्वतोभद्रदैवतम् । शिवपूजाकी बतायी गयी विधिसे शिवपुराणकी
शिवपूजोक्तविधिना पुस्तकं तत्समर्चयेत् ॥ ५५ । पुस्तकका अर्चन करना चाहिये॥५४-५५ ॥
पृष्ठ 52
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४० श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ७
पूजनान्ते महाभक्त्या करौ बद्ध्वा विनीतकः ।
साक्षाच्छिवस्वरूपस्य पुस्तकस्य स्तुतिं चरेत् ॥ ५६
श्रीमच्छिवपुराणाख्यः प्रत्यक्षस्त्वं महेश्वरः ।
श्रवणार्थं स्वीकृतोऽसि सन्तुष्टो भव वै मयि ॥ ५७
मनोरथो मदीयोऽयं कर्तव्यः सफलस्त्वया ।
निर्विघ्नेन सुसम्पूर्णं कथाश्रवणमस्तु मे ॥ ५८
भवाब्धिमग्नं दीनं मां समुद्धर भवार्णवात् ।
कर्मग्राहगृहीताङ्गं दासोऽहं तव शङ्कर ॥ ५ ९
एवं शिवपुराणं हि साक्षाच्छिवस्वरूपकम् ।
स्तुत्वा दीनवचः प्रोच्य वक्तुः पूजां समारभेत् ॥ ६०
शिवपूजोक्तविधिना वक्तारं च समर्चयेत् ।
सपुष्पवस्त्रभूषाभिर्धूपदीपादिनार्चयेत् ॥६१
तदग्रे शुद्धचित्तेन कर्तव्यो नियमस्तदा ।
आसमाप्ति यथाशक्त्या धारणीयः सुयत्नतः ॥ ६२
व्यासरूप प्रबोधाग्रय शिवशास्त्रविशारद ।
एतत्कथाप्रकाशेन मदज्ञानं विनाशय ॥ ६३
वरणं पञ्चविप्राणां कार्यं वैकस्य भक्तितः ।
शिवपञ्चार्णमन्त्रस्य जपः कार्यश्च तैः सदा ॥ ६४
इत्युक्तस्ते मुने भक्त्या कथाश्रवणसद्विधिः ।
श्रोतॄणां चैव भक्तानां किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ६५
इति श्रीस्कान्दे महापुराणे शिवपुराणमाहात्म्ये पूजनके अन्तमें विनम्र होकर बड़ी भक्तिके साथ दोनों हाथ जोड़कर साक्षात् शिवस्वरूपिणी पुस्तकको इस प्रकार स्तुति करनी चाहिये - श्रीशिवपुराणके रूपमें आप प्रत्यक्ष सदाशिव हैं; हमने कथा सुननेके लिये आपको अंगीकार किया है । आप हमपर प्रसन्न हों । मेरा जो मनोवांछित हो, उसे आप कृपापूर्वक सम्पन्न करें । मेरा यह कथाश्रवण निर्विघ्नरूपसे सुसम्पन्न हो । कर्मरूपी ग्राहसे ग्रस्त शरीरवाले मुझ दीनका आप संसारसागरसे उद्धार कीजिये । हे शंकर! मैं आपका दास हूँ ॥ ५६-५९ ॥ इस प्रकार साक्षात् शिवस्वरूप इस शिवपुराणकी दीनतापूर्वक स्तुति करके वक्ताकी पूजा आरम्भ करनी चाहिये । शिवपूजाकी बतायी गयी विधिसे पुष्प, वस्त्र, अलंकार, धूप - दीपादिसे वक्ताकी पूजा करे । तदनन्तर शुद्धचित्तसे उनके सामने नियम ग्रहण करे और कथासमाप्तिपर्यन्त यथाशक्ति उसका प्रयत्नपूर्वक पालन करे ॥ ६०–६२ ॥ [ तत्पश्चात् कथावाचक व्यासकी प्रार्थना करे - ] हे व्यासजीके समान ज्ञानी श्रेष्ठ, शिवशास्त्रके मर्मज्ञ ब्राह्मणदेवता! आप इस कथाके प्रकाशसे मेरे अज्ञानान्धकारको दूर करें । भक्तिपूर्वक पाँच अथवा एक ब्राह्मणका वरण करे और उनके द्वारा शिवपंचाक्षर मन्त्र ( नमः शिवाय ) - का जप कराये ॥ ६३-६४ ॥ हे मुने! इस प्रकार मैंने भक्त श्रोताओंद्वारा भक्तिपूर्वक कथाश्रवणकी उत्तम विधि आपको बता दी; अब आप और क्या सुनना चाहते हैं? ॥६५ ॥
श्रवणविधिवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
॥ इस प्रकार श्रीस्कन्दमहापुराणके अन्तर्गत शिवपुराणमाहात्म्यमें श्रवणविधिवर्णन नामक छठा अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ६ ॥
अथ सप्तमोऽध्यायः श्रोताओंके पालन करनेयोग्य नियमोंका वर्णन शौनक उवाच सूत सूत महाप्राज्ञ धन्यस्त्वं शैवपुङ्गव श्रावितेयं कथास्माकमद्भुतेयं शुभावहा पुंसां शिवपुराणस्य श्रवणव्रतिनां मुने सर्वलोकहितार्थाय दयया नियमं वद शौनकजी बोले- हे शिवभक्तोंमें श्रेष्ठ । महाबुद्धिमान् सूतजी! आप धन्य हैं, जो कि आपने यह अद्भुत एवं कल्याणकारिणी कथा हमें सुनायी । ॥ १हे मुने! शिवपुराणकी कथा सुननेके लिये व्रत धारण करनेवाले लोगोंको किन नियमोंका पालन
। । करना चाहिये - यह भी कृपापूर्वक सबके कल्याणकी ।
॥ २ । दृष्टिसे बताइये ॥ १-२ ॥
पृष्ठ 53
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ७ ] माहात्म्य ४१ सूत उवाच
नियमं शृणु सद्भक्त्या पुंसां तेषां च शौनक ।
नियमात् सत्कथां श्रुत्वा निर्विघ्नफलमुत्तमम् ॥
पुंसां दीक्षाविहीनानां नाधिकारः कथाश्रवे ।
श्रोतुकामैरतो वक्तुर्दीक्षा ग्राह्या च तैर्मुने ॥
ब्रह्मचर्यमधस्सुप्तिः पत्रावल्यां च भोजनम् ।
कथासमाप्तौ भुक्तिं च कुर्यान्नित्यं कथाव्रती ॥
आसमाप्तपुराणं हि समुपोष्य सुशक्तिमान् ।
शृणुयाद्भक्तितः शुद्धः पुराणं शैवमुत्तमम् ॥
घृतपानं पयःपानं कृत्वा वा शृणुयात् सुखम् ।
फलाहारेण वा श्राव्यमेकभुक्तं न वा हि तत् ॥
एकवारं हविष्यान्नं भुञ्ज्यादेतत्कथाव्रती ।
सुखसाध्यं यथा स्यात्तच्छ्रवणं कार्यमेव च ॥
भोजनं सुकरं मन्ये कथासु श्रवणप्रदम् ।
नोपवासो वरश्चेत् स्यात् कथाश्रवणविघ्नकृत् ॥
गरिष्ठं द्विदलं दग्धं निष्पावांश्च मसूरिकाम् ।
भावदुष्टं पर्युषितं जग्ध्वा नित्यं कथाव्रती ॥
वार्ताकं च कलिन्दं च चिचिण्डं मूलकं तथा ।
कूष्माण्डं नालिकेरं च मूलं जग्ध्वा कथाव्रती ॥
पलाण्डुं लशुनं हिङ्गं गृञ्जनं मादकं हि तत् ।
वस्तून्यामिषसंज्ञानि वर्जयेद्यः कथाव्रती ॥
कामादिषविकारं च द्विजानां च विनिन्दनम् ।
पतिव्रतासतां निन्दां वर्जयेद्यः कथाव्रती ॥
रजस्वलां न पश्येच्च पतितान्न वदेत् कथाम् ।
द्विजद्विषो वेदवर्ज्यान्न वदेद्यः कथाव्रती ॥
सूतजी बोले- हे शौनक! अब शिवपुराण सुननेका व्रत लेनेवाले पुरुषोंके लिये जो नियम हैं, उन्हें भक्तिपूर्वक ३ सुनिये । नियमपूर्वक इस श्रेष्ठ कथाको सुननेसे बिना किसी विघ्न - बाधाके उत्तम फलकी प्राप्ति होती है ॥ ३ ॥
दीक्षासे रहित लोगोंका कथाश्रवणमें अधिकार ४ नहीं है । अतः मुने! कथा सुननेकी इच्छावाले सब लोगोंको पहले वक्तासे दीक्षा ग्रहण करनी चाहिये । कथाव्रतीको ब्रह्मचर्यसे रहना, भूमिपर सोना, पत्तलमें ५ खाना और प्रतिदिन कथा समाप्त होनेपर ही अन्न ग्रहण करना चाहिये ॥ ४-५ ॥ जिसमें शक्ति हो, वह पुराणकी समाप्तितक उपवास ६ करके शुद्धतापूर्वक भक्तिभावसे उत्तम शिवपुराणको सुने । घृत अथवा दुग्ध पीकर सुखपूर्वक कथाश्रवण करे अथवा फलाहार करके अथवा एक ही समय भोजन ७ करके इसे सुनना चाहिये । इस कथाका व्रत लेनेवाले पुरुषको प्रतिदिन एक ही बार हविष्यान्न भोजन करना चाहिये । जिस प्रकारसे कथाश्रवणका नियम सुखपूर्वक ८ पालित हो सके, वैसे ही करना चाहिये॥६–८ ॥ कथाश्रवणमें विघ्न उत्पन्न करनेवाले उपवासकी ९ तुलनामें तो मैं कथाश्रवणमें शक्ति प्रदान करनेवाले भोजनको ही अच्छा समझता हूँ॥९॥
गरिष्ठ अन्न, दाल, जला अन्न, सेम, मसूर, १० भावदूषित तथा बासी अन्नको खाकर कथा - व्रती पुरुष कभी कथाको न सुने ॥ १० ॥
कथाव्रतीको बैंगन, तरबूज, चिचिंडा, मूली, ११ कोहड़ा, प्याज, नारियलका मूल तथा अन्य कन्द-मूलका त्याग करना चाहिये ॥११ ॥
जिसने कथाका व्रत ले रखा हो, वह पुरुष प्याज, १२ लहसुन, हींग, गाजर, मादक वस्तु तथा आमिष कही जानेवाली वस्तुओंको त्याग दे । कथाका व्रत लेनेवाला जो पुरुष हो, उसे काम, क्रोध आदि छः विकारों, १३ ब्राह्मणोंकी निन्दा तथा पतिव्रता और साधु - संतोंकी निन्दाका त्याग कर देना चाहिये ॥ १२-१३ ॥ कथाश्रवणका व्रत धारण करनेवाला व्यक्ति रजस्वला स्त्रीको न देखे, पतित मनुष्योंको कथाकी बात न सुनाये, ब्राह्मणोंसे द्वेष रखनेवालों और वेदबहिष्कृत १४ । मनुष्योंके साथ सम्भाषण न करे ॥ १४ ॥
पृष्ठ 54
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४२ सत्यं शौचं दयां मौनमार्जवं विनयं तथा औदार्यं मनसश्चैव कुर्यान्नित्यं कथाव्रती निष्कामश्च सकामश्च नियमाच्छृणुयात् कथाम् सकामः काममाप्नोति निष्कामो मोक्षमाप्नुयात् दरिद्रश्च क्षयी रोगी पापी निर्भाग्य एव च अनपत्योऽपि पुरुषः शृणुयात् सत्कथामिमाम् काकवन्ध्यादयः सप्तविधा अपि खलस्त्रियः स्रवद्गर्भा च या नारी ताभ्यां श्राव्या कथा परा सर्वेषां श्रवणं कार्यं स्त्रीभिः पुंभिश्च यत्नतः एतच्छिवपुराणस्य विधिना च कथां मुने एतच्छिवपुराणस्य पारायणदिनानि वै अत्युत्तमानि बोध्यानि कोटियज्ञसमानि च एतेषु विधिना दत्तं यदल्पमपि वस्तु हि दिवसेषु वरिष्ठेषु तदक्षय्यफलं लभेत् एवं कृत्वा व्रतविधिं श्रुत्वेमां परमां कथाम् श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ७ । कथाव्रती पुरुष प्रतिदिन सत्य, शौच, दया, मौन, ॥ १५ सरलता, विनय तथा मनकी उदारता – इन सद्गुणोंको सद अपनाये रहे । श्रोता निष्काम हो या सकाम, वह नियमपूर्वक । कथा सुने । सकाम पुरुष अपनी अभीष्ट कामनाको प्राप्त ॥ १६ करता है और निष्काम पुरुष मोक्ष पा लेता है । दखि । क्षंयका रोगी, पापी, भाग्यहीन तथा सन्तानरहित पुरुष ॥ १७ भी इस उत्तम कथाको सुने ॥ १५–१७ ॥ । काकवन्ध्या आदि जो सात प्रकारकी दुष्टा स्त्रिय ॥ १८ हैं तथा जिस स्त्रीका गर्भ गिर जाता हो - इन सभीको शिवपुराणकी उत्तम कथा सुननी चाहिये । हे मुने! स्त्री । हो या पुरुष – सबको यत्नपूर्वक विधि - विधानसे ॥ १ ९ शिवपुराणकी उत्तम कथा सुननी चाहिये ॥ १८-१९ ॥ । इस शिवपुराणके कथापारायणके दिनोंको ॥ २० अत्यन्त उत्तम और करोड़ों यज्ञोंके समान पवित्र मानना चाहिये । इन श्रेष्ठ दिनोंमें विधिपूर्वक जो । थोड़ी - सी भी वस्तु दान की जाती है, उसका अक्षय ॥ २१ फल मिलता है ॥ २०-२१ ॥ । इस प्रकार व्रतधारण करके इस परम श्रेष्ठ परानन्दयुतः श्रीमानुद्यापनमथाचरेत् ॥ २२ | कथाका श्रवण करके आनन्दपूर्वक श्रीमान् पुरुषोंको एतदुद्यापनविधिश्चतुर्दश्याः समो मतः कार्यस्तद्वद्धनाढ्यैश्च तदुक्तफलकाङ्क्षिभिः अकिञ्चनेषु भक्तेषु प्रायो नोद्यापनग्रहः श्रवणेनैव पूतास्ते निष्कामाः शाम्भवा मताः एवं शिवपुराणस्य पारायणमखोत्सवे । समाप्ते श्रोतृभिर्भक्त्या पूजा कार्या प्रयत्नतः
शिवपूजनवत् सम्यक् पुस्तकस्य पुरो मुने ।
पूजा कार्या सुविधिना वक्तुश्च तदनन्तरम् ॥
पुस्तकाच्छादनार्थं हि नवीनं चासनं शुभम् ।
समर्चयेद् दृढं दिव्यं बन्धनार्थं च सूत्रकम् ॥
पुराणार्थं प्रयच्छन्ति ये सूत्रं वसनं नवम् ।
भोगिनो ज्ञानसम्पन्नास्ते भवन्ति भवे भवे ॥
वक्त्रे दद्यान्महार्हाणि वस्तूनि विविधानि च ।
वस्त्रभूषणपात्राणि दिव्यं बहु विशेषतः ॥
इसका उद्यापन करना चाहिये । इसके उद्यापनकी । विधि शिवचतुर्दशीके उद्यापनके समान है । अतः यहाँ ॥ २३ बताये गये फलकी आकांक्षावाले धनाढ्य लोगोंको उसी प्रकारसे उद्यापन करना चाहिये । अल्पवित्तवाले । भक्तोंके लिये प्रायः उद्यापनकी आवश्यकता नहीं है; ॥ २४ वे तो कथाश्रवणमात्रसे पवित्र हो जाते हैं । शिवजीके निष्काम भक्त तो शिवस्वरूप ही होते हैं ॥ २२–२४ ॥ हे महर्षे! इस प्रकार शिवपुराणकी कथाके पाठ ॥ २५ एवं श्रवण - सम्बन्धी यज्ञोत्सवकी समाप्ति होनेपर | श्रोताओंको भक्ति एवं प्रयत्नपूर्वक भगवान् शिवकी पूजाकी भाँति पुराण - पुस्तककी भी पूजा करनी चाहिये । २६ तदनन्तर विधिपूर्वक वक्ताका भी पूजन करना चाहिये । पुस्तकको आच्छादित करनेके लिये नवीन एवं सुन्दर २७ बस्ता बनाये और उसे बाँधनेके लिये दृढ़ एवं दिव्य सूत्र लगाये; फिर उसका विधिवत् पूजन करे ॥ २५-२७ ॥ पुराणके लिये जो लोग नया वस्त्र और सूत्र देते २८ हैं, वे जन्म - जन्मान्तरमें भोग और ज्ञानसे सम्पन्न होते । हैं । कथावाचकको अनेक प्रकारके बहुमूल्य पदार्थ देने २ ९ चाहिये और उत्तम वस्त्र, आभूषण और सुन्दर पात्र
पृष्ठ 55
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ७ ]
आसनार्थं प्रयच्छन्ति पुराणस्य च ये नराः ।
कम्बलाजिनवासांसि मञ्चं फलकमेव च ॥
स्वर्गलोकं समासाद्य भुक्त्वा भोगान् यथेप्सितान् ।
स्थित्वा ब्रह्मपदे कल्पं यान्ति शैवपदं ततः ॥
एवं कृत्वा विधानेन पुस्तकस्य प्रपूजनम् ।
वक्तुश्च मुनिशार्दूल महोत्सवपुरस्सरम् ॥
सहायार्थं स्थापितस्य पण्डितस्य प्रपूजनम् ।
कुर्यात्तदनुसारेण किञ्चिदूनं धनादिभिः ॥
समागतेभ्यो विप्रेभ्यो दद्यादन्नं धनादिकम् ।
महोत्सवः प्रकर्तव्यो गीतैर्वाद्यैश्च नर्तनैः ॥
विरक्तश्च भवेच्छ्रोता परेऽहनि विशेषतः ।
गीता वाच्या शिवेनोक्ता रामचन्द्राय या मुने ॥
गृहस्थश्चेद्भवेच्छ्रोता कर्तव्यस्तेन धीमता ।
होमः शुद्धेन हविषा कर्मणस्तस्य शान्तये ॥
रुद्रसंहितया होमः प्रतिश्लोकेन वा मुने ।
गायत्र्यास्तन्मयत्वाच्च पुराणस्यास्य तत्त्वतः ॥
अथवा मूलमन्त्रेण पञ्चवर्णेन शैवतः ।
होमाशक्तौ बुधो हौम्यं हविर्दद्याद् द्विजाय तत् ॥
दोषयोः प्रशमार्थं च न्यूनताधिकताख्ययोः ।
पठेच्च शृणुयाद्भक्त्या शिवनामसहस्रकम् ॥
तेन स्यात् सफलं सर्वं सफलं नात्र संशयः यतो नास्त्यधिकं त्वस्मात् त्रैलोक्ये वस्तु किञ्चन एकादशमितान् विप्रान् भोजयेन्मधुपायसैः दद्यात् तेभ्यो दक्षिणां च व्रतपूर्णत्वसिद्धये शक्तौ पलत्रयमितस्वर्णेन सुन्दरं मुने माहात्म्य ४३ आदि विशेष रूपसे देने चाहिये । पुराणके आसनरूपमें ३० जो लोग कम्बल, मृगचर्म, वस्त्र, चौकी, तख्ता आदि प्रदान करते हैं, वे स्वर्ग प्राप्त करके यथेच्छ सुखोंका ३१ उपभोगकर पुनः कल्पपर्यन्त ब्रह्मलोकमें रहकर अन्तमें शिवलोक प्राप्त करते हैं ॥ २८-३१ ॥ मुनिश्रेष्ठ! इस प्रकार महान् उत्सवके साथ ३२ पुस्तक और वक्ताकी विधिवत् पूजा करके वक्ताकी सहायता के लिये स्थापित किये गये पण्डितका भी ३३ उसीके अनुसार उससे कुछ ही कम धन आदिके द्वारा सत्कार करे । वहाँ आये हुए ब्राह्मणोंको अन्न - धन आदिका दान करे । साथ ही गीत, वाद्य और नृत्य ३४ आदिके द्वारा महान् उत्सव करे॥३२–३४ ॥ हे मुने! यदि श्रोता विरक्त हो तो उसके लिये ३५ कथा - समाप्तिके दिन विशेषरूपसे उस गीताका पाठ करना चाहिये, जिसे श्रीरामचन्द्रजीके प्रति भगवान् शिवने कहा था ॥ ३५ ॥
यदि श्रोता गृहस्थ हो तो उस बुद्धिमान्को उस ३६ श्रवण - कर्मकी शान्तिके लिये शुद्ध हविष्यके द्वारा होम करना चाहिये । हे मुने! रुद्रसंहिताके प्रत्येक श्लोकद्वारा होम करे अथवा गायत्री मन्त्रसे होम करना चाहिये; ३७ क्योंकि वास्तवमें यह पुराण गायत्रीमय ही है । अथवा शिवपंचाक्षर मूलमन्त्रसे हवन करना उचित है । होम ३८ करनेकी शक्ति न हो तो विद्वान् पुरुष यथाशक्ति हवनीय हविष्यका ब्राह्मणको दान करे ॥ ३६–३८ ॥ न्यूनातिरिक्ततारूप दोषोंकी शान्तिके लिये ३ ९ भक्तिपूर्वक शिवसहस्रनामका पाठ अथवा श्रवण करे 1 । इससे सब कुछ सफल होता है, इसमें संशय नहीं है; क्योंकि तीनों लोकोंमें उससे बढ़कर कोई वस्तु नहीं ॥ ४० है ॥ ३ ९ -४० ॥ । कथाश्रवणसम्बन्धी व्रतकी पूर्णताकी सिद्धिके ॥ ४१ लिये ग्यारह ब्राह्मणोंको मधुमिश्रित खीर भोजन कराये और उन्हें दक्षिणा दे ॥४१ ॥
मुने! यदि शक्ति हो तो तीन पल ( बारह तोला ) । सोनेका एक सुन्दर सिंहासन बनवाये और उसपर उत्तम सिंहं विधाय तत्रास्य पुराणस्य शुभाक्षरम् ॥ ४२ | अक्षरोंमें लिखी अथवा लिखायी हुई शिवपुराणकी * पद्मपुराणोक्त शिवगीता ।
पृष्ठ 56
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४४ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ७
लेखितं लिखितं वापि संस्थाप्य विधिना पुमान् ।
सम्पूज्यावाहनाद्यैश्च ह्युपचारैः सदक्षिणम् ॥ ४३
वस्त्रभूषणगन्धाद्यैः पूजिताय यतात्मने ।
आचार्याय सुधीर्दद्याच्छिवसन्तोषहेतवे ॥ ४४
तेन दानप्रभावेण पुराणस्यास्य शौनक ।
सम्प्राप्यानुग्रहं शैवं मुक्तः स्याद्भवबन्धनात् ॥ ४५
एवं कृते विधाने च श्रीमच्छिवपुराणकम् ।
सम्पूर्णफलदं स्याद्वै भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ ४६
इति ते कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।
श्रीमच्छिवपुराणस्य माहात्म्यं सर्वकामदम् ॥ ४७
श्रीमच्छिवपुराणं तु पुराणतिलकं स्मृतम् ।
महच्छिवप्रियं रम्यं भवरोगनिवारणम् ॥ ४८
ते जन्मभाजः खलु जीवलोके ये वै सदा ध्यायन्ति विश्वनाथम् । वाणी गुणान् स्तौति कथां शृणोति श्रोत्रद्वयं ते भवमुत्तरन्ति ॥ ४ ९ सकलगुणविभेदैर्नित्यमस्पष्टरूपं जगति च बहिरन्तर्भासमानं महिम्ना । मनसि च बहिरन्तर्वाङ्मनोवृत्तिरूपं परमशिवमनन्तानन्दसान्द्रं प्रपद्ये ॥५० । पुस्तक विधिपूर्वक स्थापित करे । तत्पश्चात् पुरुष आवाहन आदि विविध उपचारोंसे उसकी पूजा करके । दक्षिणा चढ़ाये । तदनन्तर जितेन्द्रिय आचार्यका वस्त्र, । आभूषण एवं गन्ध आदिसे पूजन करके उत्तम बुद्धिवाला | श्रोता भगवान् शिवके सन्तोषके लिये दक्षिणासहित वह पुस्तक उन्हें समर्पित कर दे ॥ ४२-४४ ॥ हे शौनक! इस पुराणके उस दानके प्रभावसे भगवान् शिवका अनुग्रह पाकर पुरुष भवबन्धनसे मुक्त हो जाता है । इस तरह विधि - विधानका पालन करनेपर श्रीसम्पन्न शिवपुराण सम्पूर्ण फलको देनेवाला तथा भोग और मोक्षका दाता होता है॥४५-४६ ॥ हे मुने! मैंने आपको शिवपुराणका यह सारा माहात्म्य, जो सम्पूर्ण अभीष्टको देनेवाला है, बता दिया । अब और क्या सुनना चाहते हैं? श्रीसम्पन्न शिवपुराण समस्त पुराणोंका तिलकस्वरूप माना गया है । यह भगवान् शिवको अत्यन्त प्रिय, रमणीय तथा भवरोगका निवारण करनेवाला है ॥ ४७-४८ ॥ जो सदा भगवान् विश्वनाथका ध्यान करते हैं, जिनकी वाणी शिवके गुणोंकी स्तुति करती है और जिनके दोनों कान उनकी कथा सुनते हैं, इस जीव-जगत्में उन्हींका जन्म लेना सफल है, वे निश्चय ही संसारसागरसे पार हो जाते हैं ॥ ४ ९ ॥ भिन्न - भिन्न प्रकारके समस्त गुण जिनके सच्चिदानन्दमय स्वरूपका कभी स्पर्श नहीं करते, जो अपनी महिमासे जगत्के बाहर और भीतर वाणी एवं मनोवृत्तिरूपमें प्रकाशित होते हैं, उन अनन्त आनन्दघनरूप परम शिवकी मैं शरण लेता हूँ ॥ ५० ॥
इति श्रीस्कान्दे महापुराणे सनत्कुमारसंहितायां श्रीशिवपुराणश्रवणव्रतिनां विधिनिषेधपुस्तकवक्तृपूजनवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
॥ इस प्रकार श्रीस्कन्दमहापुराणमें सनत्कुमारसंहिताके अन्तर्गत श्रीशिवपुराणके श्रवणव्रतियोंके विधि - निषेध और ग्रन्थ तथा वक्ताके पूजनका वर्णन नामक सातवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ७ ॥
॥ श्रीशिवमहापुराणमाहात्म्य पूर्ण हुआ ॥
पृष्ठ 57
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
॥ ॐ श्रीसाम्बशिवाय नमः ॥ ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीशिवमहापुराण ( प्रथम - खण्ड - पूर्वार्ध ) प्रथमा विद्येश्वरसंहिता अथ प्रथमोऽध्यायः प्रयागमें सूतजीसे मुनियोंका शीघ्र आद्यन्तमङ्गलमजातसमानभाव-मार्यं तमीशमजरामरमात्मदेवम् । पञ्चाननं प्रबलपञ्चविनोदशीलं सम्भावये मनसि शङ्करमम्बिकेशम् ॥ व्यास उवाच
धर्मक्षेत्रे महाक्षेत्रे गङ्गाकालिन्दिसङ्गमे ।
प्रयागे परमे पुण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि ॥
मुनयः शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः ।
महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे ॥
तत्र सत्रं समाकर्ण्य व्यासशिष्यो महामुनिः ।
आजगाम मुनीन् द्रष्टुं सूतः पौराणिकोत्तमः ॥
तं दृष्ट्वा सूतमायान्तं हर्षिता मुनयस्तदा ।
चेतसा सुप्रसन्नेन पूजां चक्रुर्यथाविधि ॥
ततो विनयसंयुक्ताः प्रोचुः साञ्जलयश्च ते ।
सुप्रसन्ना महात्मानः स्तुतिं कृत्वा यथाविधि ॥
रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान् वै भाग्यगौरवात् ।
पुराणविद्यामखिलां व्यासात् प्रत्यर्थमीयिवान् ॥
तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम् ।
रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः ॥
पापनाश करनेवाले साधनके विषयमें प्रश्न जो आदि और अन्तमें [ तथा मध्यमें भी ] नित्य मङ्गलमय हैं, जिनकी समानता अथवा तुलना कहीं भी नहीं है, जो आत्माके स्वरूपको प्रकाशित करनेवाले देवता ( परमात्मा ) हैं, जिनके पाँच मुख हैं और जो खेल - ही - खेलमें — अनायास जगत्की रचना, पालन, संहार, अनुग्रह एवं तिरोभावरूप- पाँच प्रबल कर्म करते रहते हैं, उन सर्वश्रेष्ठ अजर - अमर ईश्वर अम्बिकापति भगवान् शंकरका मैं मन - ही - मन चिन्तन करता हूँ । व्यासजी बोले — जो धर्मका महान् क्षेत्र है, जहाँ गंगा - यमुनाका संगम हुआ है, जो ब्रह्मलोकका १ मार्ग है, उस परम पुण्यमय प्रयागमें सत्यव्रतमें तत्पर रहनेवाले महातेजस्वी महाभाग महात्मा मुनियोंने एक २ विशाल ज्ञानयज्ञका आयोजन किया ॥१-२ ॥ उस ज्ञानयज्ञका समाचार सुनकर पौराणिकशिरोमणि ३ व्यासशिष्य महामुनि सूतजी वहाँ मुनियोंका दर्शन करनेके लिये आये ॥३ ॥
सूतजीको आते देखकर वे सब मुनि उस समय ४ हर्षसे खिल उठे और अत्यन्त प्रसन्नचित्तसे उन्होंने उनका विधिवत् स्वागत - सत्कार किया ॥४ ॥
तत्पश्चात् उन प्रसन्न महात्माओंने उनकी विधिवत् ५ स्तुति करके विनयपूर्वक हाथ जोड़कर उनसे इस प्रकार कहा- ॥५ ॥
हे सर्वज्ञ विद्वान् रोमहर्षणजी! आपका भाग्य बड़ा ६ भारी है, इसीसे आपने व्यासजीसे यथार्थरूपमें सम्पूर्ण पुराण - विद्या प्राप्त की, इसलिये आप आश्चर्यस्वरूप कथाओंके भण्डार हैं - ठीक उसी तरह, जैसे रत्नाकर ७ । समुद्र बड़े - बड़े सारभूत रत्नोंका आगार है ॥ ६-७ ॥
पृष्ठ 58
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४६ यच्च भूतं च भव्यं च यच्चान्यद्वस्तु वर्तते न त्वयाविदितं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते त्वं मद्दिष्टवशादस्य दर्शनार्थमिहागतः । कुर्वन् किमपि नः श्रेयो न वृथागन्तुमर्हसि तत्त्वं श्रुतं स्म नः सर्वं पूर्वमेव शुभाशुभम् न तृप्तिमधिगच्छामः श्रवणेच्छा मुहुर्मुहुः
इदानीमेकमेवास्ति श्रोतव्यं सूत सन्मते ।
तद्रहस्यमपि ब्रूहि यदि तेऽनुग्रहो भवेत् ॥
प्राप्ते कलियुगे घोरे नराः पुण्यविवर्जिताः ।
दुराचाररताः सर्वे सत्यवार्तापराङ्मुखाः ॥
परापवादनिरताः परद्रव्याभिलाषिणः ।
परस्त्रीसक्तमनसः परहिंसापरायणाः ॥
देहात्मदृष्टयो मूढा नास्तिकाः पशुबुद्धयः ।
मातृपितृकृतद्वेषाः स्त्रीदेवाः कामकिङ्कराः ॥
विप्रा लोभग्रहग्रस्ता वेदविक्रयजीविनः ।
धनार्जनार्थमभ्यस्तविद्या मदविमोहिताः ॥
त्यक्तस्वजातिकर्माणः प्रायशः परवञ्चकाः ।
त्रिकालसन्ध्यया हीना ब्रह्मबोधविवर्जिताः ॥
अदयाः पण्डितंमन्याः स्वाचारव्रतलोपकाः ।
कृष्युद्यमरताः क्रूरस्वभावा मलिनाशयाः ॥
क्षत्रियाश्च तथा सर्वे स्वधर्मत्यागशीलिनः ।
असत्सङ्गाः पापरता व्यभिचारपरायणाः ॥
अशूरा अरणप्रीताः पलायनपरायणाः ।
कुचौरवृत्तयः शूद्राः कामकिङ्करचेतसः ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १ । तीनों लोकोंमें भूत, वर्तमान और भविष्यकी जो ॥ ८ बात है तथा अन्य भी जो कोई वस्तु है, वह आपसे अज्ञात नहीं है ॥८ ॥
आप हमारे सौभाग्यसे इस यज्ञका दर्शन करनेके ॥ ९ लिये यहाँ आ गये हैं और इसी व्याजसे हमारा कुछ कल्याण करनेवाले हैं; क्योंकि आपका आगमन निरर्थक नहीं हो सकता॥९॥
। हमने पहले भी आपसे शुभाशुभ - तत्त्वका पूरा-॥ १० पूरा वर्णन सुना है, किंतु उससे तृप्ति नहीं होती, हमें उसे सुननेकी बार - बार इच्छा होती है ॥१० ॥
उत्तम बुद्धिवाले हे सूतजी! इस समय हमें एक ११ ही बात सुननी है; यदि आपका अनुग्रह हो तो गोपनीय होनेपर भी आप उस विषयका वर्णन करें ॥ ११ ॥
घोर कलियुग आनेपर मनुष्य पुण्यकर्मसे दूर रहेंगे, १२ दुराचारमें फँस जायँगे, सब - के - सब सत्यभाषणसे विमुख हो जायँगे, दूसरोंकी निन्दामें तत्पर होंगे । पराये धनको हड़प लेनेकी इच्छा करेंगे, उनका मन परायी १३ स्त्रियोंमें आसक्त होगा तथा वे दूसरे प्राणियोंकी हिंसा किया करेंगे । वे अपने शरीरको ही आत्मा समझेंगे । १४ वे मूढ़, नास्तिक तथा पशु - बुद्धि रखनेवाले होंगे, माता-पितासे द्वेष रखेंगे तथा वे कामवश स्त्रियोंकी सेवामें लगे रहेंगे॥१२–१४ ॥ ब्राह्मण लोभरूपी ग्रहके ग्रास बन जायँगे, वेद १५ बेचकर जीविका चलायेंगे, धनका उपार्जन करनेके लिये ही विद्याका अभ्यास करेंगे, मदसे मोहित रहेंगे, अपनी जातिके कर्म छोड़ देंगे, प्रायः दूसरोंको ठगेंगे, १६ तीनों कालकी सन्ध्योपासनासे दूर रहेंगे और ब्रह्मज्ञानसे शून्य होंगे । दयाहीन, अपनेको पण्डित माननेवाले, १७ अपने सदाचार - व्रतसे रहित, कृषिकार्यमें तत्पर, क्रूर स्वभाववाले एवं दूषित विचारवाले होंगे ॥ १५–१७ ॥ समस्त क्षत्रिय भी अपने धर्मका त्याग करनेवाले, १८ कुसंगी, पापी और व्यभिचारी होंगे ॥ १८ ॥
उनमें शौर्यका अभाव होगा, वे युद्धसे विरत अर्थात् | रणमें प्रीति न होनेसे भागनेवाले होंगे । वे कुत्सित चौर्य-कर्मसे जीविका चलायेंगे, शूद्रोंके समान बरताव करेंगे १ ९ और उनका चित्त कामका किंकर बना रहेगा ॥ १ ९ ॥
पृष्ठ 59
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १ ] शस्त्रास्त्रविद्यया हीना धेनुविप्रावनोज्झिताः शरण्यावनहीनाश्च कामिन्यूतिमृगाः सदा प्रजापालनसद्धर्मविहीना भोगतत्पराः प्रजासंहारका दुष्टा जीवहिंसाकरा मुदा वैश्याः संस्कारहीनास्ते स्वधर्मत्यागशीलिनः कुपथाः स्वार्जनरतास्तुलाकर्मकुवृत्तयः गुरुदेवद्विजातीनां भक्तिहीनाः कुबुद्धयः अभोजितद्विजाः प्रायः कृपणा बद्धमुष्टयः कामिनीजारभावेषु सुरता मलिनाशयाः लोभमोहविचेतस्काः पूर्तादिषु वृषोज्झिताः तद्वच्छूद्राश्च ये केचिद् ब्राह्मणाचारतत्पराः उज्ज्वलाकृतयो मूढाः स्वधर्मत्यागशीलिनः कर्तारस्तपसां भूयो द्विजतेजोऽपहारकाः शिश्वल्पमृत्युकाराश्च मन्त्रोच्चारपरायणाः शालग्रामशिलादीनां पूजका होमतत्पराः प्रतिकूलविचाराश्च कुटिला द्विजदूषकाः धनवन्तः कुकर्माणो विद्यावन्तो विवादिनः आख्यानोपासनाधर्मवक्तारो धर्मलोपकाः सुभूपाकृतयो दम्भाः सुदातारो महामदाः विद्येश्वरसंहिता ४७ । वे शस्त्रास्त्रविद्याको नहीं जाननेवाले, गौ और ॥ २० ब्राह्मणकी रक्षा न करनेवाले, शरणागतकी रक्षा न करनेवाले तथा सदा कामिनीको खोजनेमें तत्पर रहेंगे ॥ २० ॥
। प्रजापालनरूपी सदाचारसे रहित, भोगमें तत्पर, ॥ २१ प्रजाका संहार करनेवाले, दुष्ट और प्रसन्नतापूर्वक जीवहिंसा करनेवाले होंगे ॥ २१ ॥
। वैश्य संस्कार - भ्रष्ट, स्वधर्मत्यागी, कुमार्गी, ॥ २२ धनोपार्जनपरायण तथा नाप - तौलमें अपनी कुत्सित वृत्तिका परिचय देनेवाले होंगे ॥ २२ ॥
। वे गुरु, देवता और द्विजातियोंके प्रति भक्तिशून्य, ॥ २३ कुत्सित बुद्धिवाले, द्विजोंको भोजन न करानेवाले, । प्रायः कृपणताके कारण मुट्ठी बाँधकर रखनेवाले, ॥ २४ परायी स्त्रियोंके साथ कामरत, मलिन विचारवाले, लोभ और मोहसे भ्रमित चित्तवाले और वापी - कूप-तड़ाग आदिके निर्माण तथा यज्ञादि सत्कर्मोंमें धर्मका त्याग करनेवाले होंगे ॥ २३-२४ ॥ । इसी तरह कुछ शूद्र ब्राह्मणोंके आचारमें तत्पर ॥ २५ होंगे, उनकी आकृति उज्वल होगी अर्थात् वे अपना कर्म - धर्म छोड़कर उज्ज्वल वेश - भूषासे विभूषित हो व्यर्थ घूमेंगे, वे मूढ़ होंगे और स्वभावतः ही अपने धर्मका त्याग करनेवाले होंगे ॥२५ ॥
। वे भाँति - भाँतिके तप करनेवाले होंगे, द्विजोंको ॥ २६ अपमानित करेंगे, छोटे बच्चोंकी अल्पमृत्यु होनेके लिये आभिचारिक कर्म करेंगे, मन्त्रोंके उच्चारण । ॥ २७ करनेमें तत्पर रहेंगे, शालग्रामकी मूर्ति आदि पूजेंगे, होम करेंगे, किसी - न - किसीके प्रतिकूल विचार सदा करते रहेंगे, कुटिल स्वभाववाले होंगे और द्विजोंसे द्वेष - भाव रखने वाले होंगे ॥ २६-२७ ॥ । वे यदि धनी हुए तो कुकर्ममें लग जायँगे, यदि विद्वान् ॥ २८ हुए तो विवाद करनेवाले होंगे, कथा और उपासनाधर्मोंके वक्ता होंगे और धर्मका लोप करनेवाले होंगे ॥ २८ ॥
। वे सुन्दर राजाओंके समान वेष - भूषा धारण करनेवाले, विप्रादीन् सेवकान् मत्वा मन्यमाना निजं प्रभुम् ॥ २ ९ दम्भी, दानमानी, अतिशय अभिमानी, विप्र आदिको अपना सेवक मानकर अपनेको स्वामी माननेवाले होंगे, वे अपने स्वधर्मरहिता मूढाः सङ्कराः क्रूरबुद्धयः । धर्मसे शून्य, मूढ़, वर्णसंकर, क्रूरबुद्धिवाले, महाभिमानी और महाभिमानिनो नित्यं चतुर्वर्णविलोपकाः ॥ ३० सदा चारों वर्णोंके धर्मका लोप करनेवाले होंगे ॥ २ ९ -३० ॥
पृष्ठ 60
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४८ सुकुलीनान्निजान् मत्वा चतुर्वर्णैर्विवर्तनाः सर्ववर्णभ्रष्टकराः मूढाः सत्कर्मकारिणः स्त्रियश्च प्रायशो भ्रष्टा भर्त्रवज्ञानकारिकाः श्वशुरद्रोहकारिण्यो निर्भया मलिनाशनाः कुहावभावनिरताः कुशीलाः स्मरविह्वलाः जारसङ्गरता नित्यं स्वस्वामिविमुखास्तथा तनया मातृपित्रोश्च भक्तिहीना दुराशयाः । अविद्यापाठका नित्यं रोगग्रसितदेहकाः
एतेषां नष्टबुद्धीनां स्वधर्मत्यागशीलिनाम् ।
परलोकेऽपीह लोके कथं सूत गतिर्भवेत् ॥
इति चिन्ताकुलं चित्तं जायते सततं हि नः ।
परोपकारसदृशो नास्ति धर्मोऽपरः खलु ॥
लघुपायेन येनैषां भवेत् सद्योऽघनाशनम् ।
सर्वसिद्धान्तवित्त्वं हि कृपया तद्वदाधुना ॥
व्यास उवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् ।
मनसा शङ्करं स्मृत्वा सूतः प्रोवाच तान् मुनीन् ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २ । वे अपनेको श्रेष्ठ कुलवाला मानकर चारों ॥ ३१ वर्णोंसे विपरीत व्यवहार करनेवाले, सभी वर्णोंको भ्रष्ट करनेवाले, मूढ़ और [ अनुचित रूपसे ] सत्कर्म करनेमें तत्पर होंगे ॥ ३१ ॥
। कलियुगकी स्त्रियाँ प्रायः सदाचारसे भ्रष्ट होंगी, ॥ ३२ पतिका अपमान करनेवाली होंगी, सास - ससुरसे द्रोह करेंगी । किसीसे भय नहीं मानेंगी और मलिन भोजन करेंगी ॥ ३२ ॥
। वे कुत्सित हाव - भावमें तत्पर होंगी, उनका ॥ ३३ शील - स्वभाव बहुत बुरा होगा । वे काम - विह्वल, परपतिसे रति करनेवाली और अपने पतिकी सेवासे सदा विमुख रहेंगी ॥ ३३ ॥
सन्तानें माता - पिताके प्रति श्रद्धारहित, दुष्ट ॥ ३४ स्वभाववाली, असत् विद्या पढ़नेवाली और सदा रोगग्रस्त शरीरवाली होंगी ॥ ३४ ॥
हे सूतजी! इस तरह जिनकी बुद्धि नष्ट हो गयी । ३५ है और जिन्होंने अपने धर्मका त्याग कर दिया है, ऐसे लोगोंको इहलोक और परलोकमें उत्तम गति कैसे प्राप्त होगी? ॥ ३५ ॥
इसी चिन्तासे हमारा मन सदा व्याकुल रहता है; ३६ परोपकारके समान दूसरा कोई धर्म नहीं है, अतः जिस छोटे उपायसे इन सबके पापोंका तत्काल नाश ३७ हो जाय, उसे इस समय कृपापूर्वक बताइये; क्योंकि आप समस्त सिद्धान्तोंके ज्ञाता हैं ॥ ३६-३७ ॥ व्यासजी बोले — उन भावितात्मा मुनियोंकी यह बात सुनकर सूतजी मन - ही - मन भगवान् शंकरका स्मरण ३८ करके उन मुनियोंसे इस प्रकार कहने लगे— ॥ ३८ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथमायां विद्येश्वरसंहितायां मुनिप्रश्नवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत प्रथम विद्येश्वरसंहितामें मुनियोंके प्रश्नका वर्णन नामक पहला अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १ ॥
अथ द्वितीयोऽध्यायः शिवपुराणका माहात्म्य एवं परिचय सूत उवाच सूतजी बोले- हे साधु - महात्माओ! आप सबने साधु पृष्टं साधवो वस्त्रैलोक्यहितकारकम् । | तीनों लोकोंका हित करनेवाली अच्छी बात पूछी है । मैं | गुरुदेव व्यासजीका स्मरण करके आपलोगोंके स्नेहवश इस गुरुं स्मृत्वा भवत्स्नेहाद्वक्ष्ये तच्छृणुतादरात् ॥ १ विषयका वर्णन करूँगा, आपलोग आदरपूर्वक सुनें ॥ १