शिव महापुराण - १ — पृष्ठ 591–600
शिव महापुराण - १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 591–600
पृष्ठ 591
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २१ ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ५७ ९
स्वपती च पिबंती च सा स्नाती गच्छती शिवा ।
तिष्ठन्ती च सखीमध्ये न किंचित्सुखमाप ह ॥ १४
धिक्स्वरूपं मदीयं च तथा जन्म च कर्म च ।
इति ब्रुवंती सततं स्मरन्ती हरचेष्टितम् ॥ १५
एवं सा पार्वती शंभुविरहात् क्लिष्टमानसा ।
सुखं न लेभे किंचिद्वाब्रवीच्छिवशिवेति च ॥ १६
निवसंती पितुर्गेहे पिनाकिगतचेतना ।
शुशोचाथ शिवा तात मुमोह च मुहुर्मुहुः ॥ १७
शैलाधिराजोऽप्यथ मेनकाप मैनाकमुख्यास्तनयाश्च सर्वे । तां सांत्वयामासुरदीनसत्त्वा हरं विसस्मार तथापि नो सा ॥ १८
अथ देवमुने धीमन्हिमवत्प्रस्तरे तदा ।
नियोजितो बलभिदागमस्त्वं कामचारतः ॥ १ ९
ततस्त्वं पूजितस्तेन भूधरेण महात्मना ।
कुशलं पृष्टवांस्तं वै तदाविष्टो वरासने ॥ २०
ततः प्रोवाच शैलेशः कन्याचरितमादितः ।
हरसेवान्वितं कामदहनं च हरेण ह ॥ २१
श्रुत्वावोचो मुने त्वं तु तं शैलेशं शिवं भज ।
तमामंत्र्योदतिष्ठस्त्वं संस्मृत्य मनसा शिवम् ॥ २२
तं
समुत्सृज्य रहसि कालीं तामगमस्त्वरा ।
लोकोपकारको ज्ञानी त्वं मुने शिववल्लभः ॥ २३
आसाद्य कालीं संबोध्य तद्धिते स्थित आदरात् ।
अवोचस्त्वं वचस्तथ्यं सर्वेषां ज्ञानिनां वरः ॥ २४
नारद उवाच
शृणु कालि वचो मे हि सत्यं वच्मि दयारतः ।
सर्वथा ते हितकरं निर्विकारं सुकामदम् ॥ २५
2223 Shivmahapuranam Part I Section 20_2_Front वे सोते - जागते, खाते - पीते, नहाते - धोते, चलते-फिरते और सखियोंके बीचमें बैठते समय किंचिन्मात्र भी सुखका अनुभव नहीं करती थीं । मेरे स्वरूप, जन्म तथा कर्मको धिक्कार है - ऐसा कहती हुई वे सदा महादेवजीकी प्रत्येक चेष्टाका चिन्तन करती रहती थीं ॥ १४-१५ ॥ इस प्रकार वे पार्वती भगवान् शिवके विरहसे मन - ही - मन अत्यन्त क्लेशका अनुभव करतीं और किंचिन्मात्र भी सुख नहीं पाती थीं, वे सदा शिव - शिव कहा करती थीं ॥ १६ ॥
पिताके घरमें रहकर भी वे चित्तसे पिनाकपाणि भगवान् शंकरके पास पहुँची रहती थीं । हे तात! शिवा शोकमग्न हो बारंबार मूच्छित हो जाती थीं ॥ १७ ॥
शैलराज हिमवान्, उनकी पत्नी मेनका तथा उनके मैनाक आदि सभी पुत्र, जो बड़े उदारचित्त थे, उन्हें सदा सान्त्वना देते रहते थे तथापि वे भगवान् शंकरको भूल न सकीं । हे बुद्धिमान् देवर्षे! तदनन्तर [ एक दिन ] इन्द्रकी प्रेरणासे इच्छानुसार घूमते हुए आप हिमालय-पर्वतपर पहुँचे । उस समय महात्मा हिमवान्ने आपका सत्कार किया । तब आप [ उनके द्वारा दिये हुए ] उत्तम आसनपर बैठकर उनसे कुशल पूछने लगे ॥ १८-२० ॥ उसके बाद पर्वतराज हिमवान्ने अपनी कन्याके चरित्रका आरम्भसे वर्णन किया कि किस तरह उसने महादेवजीकी सेवा की और किस तरह हरके द्वारा कामदेवका दहन हुआ ॥ २१ ॥
हे मुने! यह सब सुनकर आपने गिरिराजसे कहा- हे शैलेश्वर! भगवान् शिवका भजन कीजिये । फिर उनसे विदा लेकर आप उठे और मन - ही - मन शिवका स्मरणकर शैलराजको छोड़कर शीघ्र ही एकान्तमें कालीके पास आ गये । हे मुने! आप लोकोपकारी, ज्ञानी तथा शिवके प्रिय भक्त हैं, ज्ञानियोंमें श्रेष्ठ हैं, अतः कालीके समीप जाकर उसे सम्बोधित करके उसीके हितमें स्थित हो उससे आदरपूर्वक यह वचन कहने लगे— ॥ २२–२४ ॥ नारदजी बोले – हे कालि! तुम मेरी बात सुनो । मैं दयावश यह सत्य बात कह रहा हूँ । मेरा | वचन तुम्हारे लिये सर्वथा हितकर, निर्दोष तथा उत्तम
पृष्ठ 592
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५८० सेवितश्च महादेवस्त्वयेह तपसा विना यदध्वंसीद्दीनानुग्रहकारकः विरक्तश्च स ते स्वामी महायोगी महेश्वरः विसृष्टवान्स्मरं दग्ध्वा त्वां शिवे भक्तवत्सलः तस्मात्त्वं सुतपोयुक्ता चिरमाराधयेश्वरम् । तपसा संस्कृतां रुद्रः स द्वितीयां करिष्यति
त्वं चापि शंकरं शम्भुं न त्यक्ष्यसि कदाचन ।
नान्यं पतिं हठाद्देवि ग्रहीष्यसि शिवादृते ॥
ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्यवचस्ते हि मुने सा भूधरात्मजा ।
किंचिदुच्छ्वसिता काली प्राह त्वां सांजलिर्मुदा ॥
शिवोवाच
त्वं तु सर्वज्ञ जगतामुपकारकर प्रभो ।
रुद्रस्याराधनार्थाय मंत्रं देहि मुने हि मे ॥
न सिध्यति क्रिया कापि सर्वेषां सद्गुरुं विना ।
मया श्रुता पुरा सत्यं श्रुतिरेषा सनातनी ॥
ब्रह्मोवाच
इति श्रुत्वा वचस्तस्याः पार्वत्या मुनिसत्तमः ।
पंचाक्षरं शम्भुमन्त्रं विधिपूर्वमुपादिशः ॥
अवोचश्च वचस्तां त्वं श्रद्धामुत्पादयन्मुने ।
प्रभावं मन्त्रराजस्य तस्य सर्वाधिकं मुने ॥
नारद उवाच
शृणु देवि मनोरस्य प्रभावं परमाद्भुतम् ।
यस्य श्रवणमात्रेण शंकरः सुप्रसीदति ॥
मंत्रोऽयं सर्वमंत्राणामधिराजश्च कामदः ।
भुक्तिमुक्तिप्रदोऽत्यन्तं शंकरस्य महाप्रियः ॥
सुभगे येन जप्तेन विधिना सोऽचिराद् द्रुतम् ।
आराधितस्ते प्रत्यक्षो भविष्यति शिवो ध्रुवम् ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २१ । । वस्तुओंको देनेवाला होगा । तुमने यहाँ महादेवजीकी ॥ २६ सेवा अवश्य की थी, परंतु बिना तपस्याके गर्वयुक्त । होकर की थी । दीनोंपर अनुग्रह करनेवाले शिवने | तुम्हारे उसी गर्वको नष्ट किया है । हे शिवे! तुम्हारे ॥ | स्वामी महेश्वर विरक्त और महायोगी हैं, उन भक्तवत्सलने | ॥ २७ कामदेवको जलाकर तुम्हें [ सकुशल ] छोड़ दिया है ॥ २५–२७ ॥ इसलिये तुम उत्तम तपस्यामें निरत हो ॥ २८ चिरकालतक महेश्वरकी आराधना करो । तपस्याके द्वारा संस्कारयुक्त हो जानेपर रुद्रदेव तुम्हें अपनी भार्या अवश्य बनायेंगे और तुम भी कभी उन कल्याणकारी २ ९ शम्भुका परित्याग नहीं करोगी । हे देवि! तुम हठपूर्वक शिवजीके अतिरिक्त किसी दूसरेको पतिरूपमें स्वीकार नहीं करोगी ॥ २८-२९ ॥ ब्रह्माजी बोले- हे मुने! आपकी यह बात सुनकर गिरिराजकुमारी काली कुछ उच्छ्वास लेती हुई हाथ ३० जोड़कर आपसे प्रसन्नतापूर्वक कहने लगीं - ॥ ३० ॥
शिवा बोलीं- हे सर्वज्ञ! जगत्का उपकार | करनेवाले हे प्रभो! हे मुने! रुद्रदेवकी आराधनाके ३१ लिये मुझे किसी मन्त्रका उपदेश कीजिये; क्योंकि | सद्गुरुके बिना किसीकी कोई भी क्रिया सिद्ध नहीं होती — ऐसा मैंने सुन रखा है और यही सनातन श्रुति ३२ भी है ॥ ३१-३२ ॥ ब्रह्माजी बोले-सुनकर आप मुनिश्रेष्ठने ३३ का उन्हें विधिपूर्वक मन्त्रराजमें श्रद्धा उत्पन्न अधिक प्रभाव बताया हे नारद! पार्वतीका यह वचन पंचाक्षर मन्त्र [ ‘ नमः शिवाय ' ] उपदेश दिया और हे मुने! करनेहेतु आपने उसका सबसे । हे मुने! आपने उनसे यह ३४ वचन कहा- ॥ ३३-३४ ॥ नारदजी बोले - हे देवि! इस मन्त्रके अत्यन्त । | अद्भुत प्रभावको सुनो, जिसके सुननेमात्रसे शंकर परम ३५ प्रसन्न हो जाते हैं । यह मन्त्रराज सब मन्त्रोंका राजय | मनोवांछित फल प्रदान करनेवाला, शंकरको बहुत ही प्रिय तथा साधकको भोग और मोक्ष देनेवाला है ॥ ३५- -३६ ॥ ३६ र हे सौभाग्यशालिनि! इसका विधिपूर्वक जप अ । तुम्हारे द्वारा आराधित हुए भगवान् शिव अवश्य ॥ ३७ । शीघ्र ही तुम्हारी आँखोंके सामने प्रकट हो जायँगे ॥ ३७ 2223 Shivmahapuranam_Part I_Section_20_2_Back
पृष्ठ 593
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २२ ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ५८१
चिन्तयन्ती च तद्रूपं नियमस्था शराक्षरम् ।
जप मन्त्रं शिवे त्वं हि संतुष्यति शिवो द्रुतम् ॥
एवं कुरु तपः साध्वि तपःसाध्यो महेश्वरः ।
तपस्येव फलं सर्वैः प्राप्यते नान्यथा क्वचित् ॥
ब्रह्मोवाच
एवमुक्त्वा तदा कालीं नारद त्वं शिवप्रियः ।
यादृच्छिकोऽगमस्त्वं तु स्वर्गं देवहिते रतः ॥
पार्वती च तदा श्रुत्वा वचनं तव नारद ।
सुप्रसन्ना तदा प्राप पंचाक्षरमनूत्तमम् ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां हे शिवे! नियमोंमें तत्पर रहकर उनके स्वरूपका ३८ चिन्तन करती हुई तुम पंचाक्षर मन्त्रका जप करो, इससे शिव शीघ्र ही सन्तुष्ट होंगे ॥३८ ॥
हे साध्वि! इस प्रकार तुम तपस्या करो, क्योंकि ३ ९ तपस्यासे महेश्वर वशमें हो सकते हैं? तपस्यासे ही सबको मनोनुकूल फलकी प्राप्ति होती है, अन्यथा नहीं ॥ ३ ९ ॥ ब्रह्माजी बोले- हे नारद! कालीसे इस प्रकार कहकर भगवान् शिवके प्रिय [ भक्त ], इच्छानुसार ४० विचरण करनेवाले तथा देवताओंके हितमें तत्पर रहनेवाले आपने स्वर्गलोकको प्रस्थान किया । हे नारद! तब आपकी बातको सुनकर पार्वती बहुत प्रसन्न हुईं; क्योंकि उन्हें परम उत्तम पंचाक्षर मन्त्रराजकी ४१ | प्राप्ति हो गयी थी ॥ ४०-४१ ॥ तृतीये पार्वतीखण्डे नारदोपदेशो नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके तृतीय पार्वतीखण्डमें नारदोपदेशवर्णन नामक इक्कीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २१ ॥
अथ द्वाविंशोऽध्यायः पार्वतीकी तपस्या ब्रह्मोवाच
त्वयि देवमुने याते पार्वती हृष्टमानसा ।
तपः साध्यं हरं मेने तपोऽर्थं मन आदधे ॥
ततः सख्यौ समादाय जयां च विजयां तथा ।
मातरं पितरं चैव सखीभ्यां पर्यपृच्छत ॥
प्रथमं पितरं गत्वा हिमवन्तं नगेश्वरम् ।
पर्यपृच्छत्सुप्रणम्य विनयेन समन्विता ॥
सख्यावूचतुः
हिमवन् श्रूयतां पुत्रीवचनं कथ्यतेऽधुना ।
सा स्वयं चैव देहस्य रूपस्यापि तथा पुनः ॥
भवतो हि कुलस्यास्य साफल्यं कर्तुमिच्छति ।
तपसा साधनीयोऽसौ नान्यथा दृश्यतां व्रजेत् ॥
एवं उसके प्रभावका वर्णन ब्रह्माजी बोले- हे देवर्षे! आपके चले जानेपर प्रसन्नचित्त पार्वतीने शिवजीको तपस्यासे ही साध्य १ माना और तपस्या करनेका मन बना लिया । तदनन्तर पार्वतीने अपनी जया एवं विजया नामक सखियोंके द्वारा अपनी माता मेना तथा पिता हिमालयसे तप २ करनेकी आज्ञा माँगी॥१-२ ॥ उन दोनों सखियोंने सबसे पहले पर्वतराज ३ हिमालयके पास जाकर नम्रतापूर्वक भक्तिभावसे प्रणामकर पूछा- ॥३ ॥
सखियाँ बोलीं- हे हिमालय! आपकी पुत्री पार्वती, जो आपसे कुछ कहना चाह रही है, उसे ४ सुनिये । यह आपकी पुत्री अपने शरीर, रूप तथा आपके कुलको [ भगवान् शंकरकी आराधनासे ] सफल बनाना चाहती है । वे शंकर तपस्यासे ही साध्य हैं, ५ अन्य उपायसे उनका दर्शन सम्भव नहीं है ॥ ४-५ ॥
पृष्ठ 594
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५८२ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २२ तस्माच्च पर्वतश्रेष्ठ देयाज्ञा भवताधुना । हे गिरिराज! इसलिये आपको इसी समय तपः करोतु गिरिजा वनं गत्वेति सादरम् ॥ ६ प्रदान करनी चाहिये, जिससे गिरिजा वनमें जाकर आज्ञा ब्रह्मोवाच
इत्येवं च तदा पृष्टः सखीभ्यां मुनिसत्तम ।
पार्वत्या सुविचार्याथ गिरिराजोऽब्रवीदिदम् ॥
हिमालय उवाच
मह्यं च रोचतेऽत्यर्थं मेनायै रुच्यतां पुनः ।
यथेदं भवितव्यं च किमतः परमुत्तमम् ॥
साफल्यं तु मदीयस्य कुलस्य च न संशयः ।
मात्रे तु रुच्यते चेद्वै ततः शुभतरं नु किम् ॥
ब्रह्मोवाच
इत्येवं वचनं पित्रा प्रोक्तं श्रुत्वा तु ते तदा ।
जग्मतुर्मातरं सख्यौ तदाज्ञप्ते तया सह ॥
गत्वा तु मातरं तस्याः पार्वत्यास्ते च नारद ।
सुप्रणम्य करौ बध्वोचतुर्वचनमादरात् ॥
सख्यावूचतुः
मातस्त्वं वचनं पुत्र्याः शृणु देवि नमोऽस्तु ते ।
सुप्रसन्नतया तद्वै श्रुत्वा कर्तुमिहार्हसि ॥
तप्तुकामा तु ते पुत्री शिवार्थं परमं तपः ।
प्राप्तानुज्ञा पितुश्चैव तुभ्यं च परिपृच्छति ॥
इयं स्वरूपसाफल्यं कर्तुकामा पतिव्रते ।
त्वदाज्ञा यदि जायेत तप्यते च तथा तपः ॥
ब्रह्मोवाच
इत्युक्त्वा च ततः सख्यौ तूष्णीमास्तां मुनीश्वर ।
नाङ्गीचकार मेना सा तद्वाक्यं खिन्नमानसा ॥
ततः सा पार्वती प्राह स्वयमेवाथ मातरम् ।
करौ बद्ध्वा विनीतात्मा स्मृत्वा शिवपदांबुजम् ॥
पार्वत्युवाच
मातस्तप्तुं गमिष्यामि प्रातः प्राप्तुं महेश्वरम् ।
अजुजानीहि मां गन्तुं तपसेऽद्य तपोवनम् ॥
आदरपूर्वक तपस्या करे ॥६ ॥
ब्रह्माजी बोले – हे मुनिश्रेष्ठ! पार्वतीकी सखियोंके द्वारा इस प्रकार पूछे जानेपर गिरिराज ७ भलीभाँति विचारकर यह कहने लगे -॥७ ॥
हिमालय बोले — मुझे तो यह बात अच्छी लगती है, परंतु यदि पार्वतीकी माताको यह बात ८ अच्छी लगे तो ऐसा ही होना चाहिये । यदि ऐसा हो तो इससे बढ़कर और क्या बात हो सकती है ॥८ ॥
यदि पार्वतीकी माताको यह बात रुचिकर लगे, तो ९ इसमें हम तथा हमारा कुल दोनों ही धन्य हो जायँगे । इससे बढ़कर और शुभकारक कौन - सी उत्तम बात होगी ॥ ९ ॥
ब्रह्माजी बोले- इस प्रकार दोनों सखियाँ पार्वतीके पिताके वचनको सुनकर पार्वतीकी मातासे १० आज्ञा लेनेके लिये उनके साथ वहाँ गयीं । हे नारद! पार्वतीकी माताके पास जाकर प्रणामकर हाथ जोड़कर ११ आदरपूर्वक उनसे यह वचन कहने लगीं— ॥ १०-११ ॥ सखियाँ बोलीं- हे देवि! आपको नमस्कार है । हे मातः! आप पार्वतीके वचनको सुनें और उसे १२ सुनकर प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार करें ॥ १२ ॥
आपकी यह पुत्री शिवजीको प्राप्त करनेहेतु १३ तपस्या करना चाहती है । इसे तप करनेकी आज्ञा पितासे
प्राप्त हो गयी है । अब आपसे पूछ रही है ॥ १३ ॥
हे पतिव्रते! यह [ उत्तम पति प्राप्त करनेहेतु ] १४ अपने स्वरूपको सफल बनाना चाहती है, अतः यदि आपकी आज्ञा हो, तो यह तपस्या करे ॥ १४ ॥
ब्रह्माजी बोले- हे मुनीश्वर! इस प्रकार कह सखियाँ चुप हो गयीं । मेना [ यह बात सुनते ही ] १५ । खिन्न मनवाली हो गयीं और उन्होंने इस बातको । । अस्वीकार कर दिया । तब वे पार्वती शिवजीके १६ | चरणकमलोंका ध्यानकर हाथ जोड़कर विनम्रचित्त । होकर अपनी मातासे स्वयं कहने लगीं - ॥ १५-१६ ॥ पार्वती बोलीं- हे मातः! मैं महेश्वरको प्राप्त । करनेके लिये प्रातःकाल तपस्याहेतु तपोवन जाना ही | चाहती हूँ, अतः आप मुझे जानेके लिये आज १७ । आज्ञा प्रदान कीजिये ॥ १७ ॥
पृष्ठ 595
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २२ ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ५८३ ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्य वचः पुत्र्या मेना दुःखमुपागता ।
सोपाहूय तदा पुत्रीमुवाच विकला सती ॥ १८
मेनोवाच
दुःखितासि शिवे पुत्रि तपस्तप्तुं पुरा यदि ।
तपश्चर गृहेऽद्य त्वं न बहिर्गच्छ पार्वति ॥ १ ९
कुत्र यासि तपः कर्तुं देवाः सन्ति गृहे मम ।
तीर्थानि च समस्तानि क्षेत्राणि विविधानि च ॥ २०
कर्तव्यो न हठः पुत्रि गंतव्यं न बहिः क्वचित् ।
साधितं किं त्वया पूर्वं पुनः किं साधयिष्यसि ॥ २१
शरीरं कोमलं वत्से तपस्तु कठिनं महत् ।
एतस्मात्तु त्वया कार्यं तपोऽत्र न बहिर्व्रज ॥ २२
स्त्रीणां तपोवनगतिर्न श्रुता कामनार्थिनी ।
तस्मात्त्वं पुत्रि मा कार्षीः तपोऽर्थं गमनं प्रति ॥ २३
ब्रह्मोवाच
इत्येवं बहुधा पुत्री तन्मात्रा विनिवारिता ।
संवदे न सुखं किंचिद्विनाराध्य महेश्वरम् ॥२४
तपोनिषिद्धा तपसे वनं गन्तुं च मेनया ।
हेतुना तेन सोमेति नाम प्राप शिवा तदा ॥ २५
अथ तां दुःखितां ज्ञात्वा मेना शैलप्रिया शिवाम् ।
निदेशं सा ददौ तस्याः पार्वत्यास्तपसे मुने ॥ २६
मातुराज्ञां च संप्राप्य सुव्रता मुनिसत्तम ।
ततः स्वांते सुखं लेभे पार्वती स्मृतशंकरा ॥ २७
मातरं पितरं साथ प्रणिपत्य मुदा शिवा ।
सखीभ्यां च शिवं स्मृत्वा तपस्तप्तुं समुद्गता ॥ २८
हित्वा मतान्यनेकानि वस्त्राणि विविधानि च । वल्कलानि धृतान्याशु मौञ्जीं बद्ध्वा तु शोभनाम् ॥ २ ९ ब्रह्माजी बोले- पुत्रीकी यह बात सुनकर मेना दुखी हो गयीं और विकल होकर पुत्रीको अपने पास बुलाकर कहने लगीं —॥१८ ॥
मेना बोलीं – हे शिवे! हे पुत्रि! यदि तुम दुखी हो और तपस्या करना चाहती हो, तो घरमें ही तपस्या करो, हे पार्वति! अब बाहर मत जाओ ॥१ ९ ॥ जब मेरे घरमें ही सब देवता, तीर्थ तथा समस्त क्षेत्र विद्यमान हैं, तो तप करनेके लिये तुम अन्यत्र कहाँ जा रही हो? हे पुत्र! तुम हठ मत करो और न तो कहीं बाहर जाओ । तुमने पहले क्या सिद्ध कर लिया और अब क्या सिद्ध करोगी? हे वत्से! तुम्हारा शरीर कोमल है और तपस्या तो बड़ा कठिन कार्य है । इसलिये तुम यहीं तपस्या करो । कहीं बाहर मत जाओ ॥ २०–२२ ॥ मनोकामनाकी पूर्तिके लिये स्त्रियोंके वन जानेकी बात तो मैंने नहीं सुनी है, इसलिये हे पुत्रि! तपस्या करनेके लिये वनगमनका विचार मत करो ॥ २३ ॥
ब्रह्माजी बोले- इस प्रकार उनकी माताने अनेक प्रकारसे पुत्रीको वन जानेके लिये मना किया, किंतु शंकरजीकी आराधनाके बिना कहीं भी उन पार्वतीको शान्ति नहीं मिली ॥ २४ ॥
मेनाने बार - बार तपस्याके निमित्त वन जानेसे उन्हें रोका, इसी कारणसे शिवाने ‘ उमा ' नाम प्राप्त किया ॥ २५ ॥
हे मुने! इसके बाद तपस्याकी अनुमति न मिलनेसे उन शिवाको दुखी जानकर शैलप्रिया मेनाने पार्वतीको तप करनेके लिये आज्ञा प्रदान कर दी ॥ २६ ॥
हे मुनिश्रेष्ठ! माताकी आज्ञा पाकर उत्तम व्रतवाली पार्वतीने शंकरका स्मरण करते हुए अपने मनमें बड़े सुखका अनुभव किया ॥ २७ ॥
तदनन्तर शिवा माता - पिताको प्रसन्नतापूर्वक प्रणामकर अपनी दोनों सखियोंको साथ लेकर शिवजीका स्मरण करके तपस्या करनेके लिये वनकी ओर चलीं ॥२८ ॥
उन्होंने अनेक प्रकारके विचारों, प्रिय वस्तुओं तथा नाना प्रकारके वस्त्रोंका परित्यागकर मौंजी, मेखला बाँधकर सुन्दर वल्कलको धारण कर लिया
पृष्ठ 596
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५८४ श्रीशिवमहापुराण [ अ ०
हित्वा हारं तथा चर्म मृगस्य परमं धृतम् ।
जगाम तपसे तत्र गङ्गावतरणं प्रति ॥
शंभुना कुर्वता ध्यानं यत्र दग्धो मनोभवः ।
गङ्गावतरणो नाम प्रस्थो हिमवतः स च ॥
हरशून्योऽथ ददृशे स प्रस्थो हिमभूभृतः ।
काल्या तत्रेत्य भोस्तात पार्वत्या जगदम्बया ॥
यत्र स्थित्वा पुरा शंभुः तप्तवान्दुस्तरं तपः ।
तत्र क्षणं तु सा स्थित्वा बभूव विरहार्दिता ॥
हा हरेति शिवा तत्र रुदन्ती सा गिरेः सुता ।
विललापातिदुःखार्ता चिन्ताशोकसमन्विता ॥
ततश्चिरेण सा मोहं धैर्यात्संस्तभ्य पार्वती ।
नियमायाभवत्तत्र दीक्षिता हिमवत्सुता ॥
तपश्चकार सा तत्र शृंगितीर्थे महोत्तमे ।
गौरीशिखर नामासीत्तत्तपःकरणाद्धि तत् ॥
सुंदराश्च द्रुमास्तत्र पवित्राश्शिवया मुने ।
आरोपिताः परीक्षार्थं तपसः फलभागिनः ॥
भूमिशुद्धिं ततः कृत्वा वेदीं निर्माय सुंदरी ।
तथा तपः समारब्धं मुनीनामपि दुष्करम् ॥
विगृह्य मनसा सर्वाणीन्द्रियाणि सहाशु सा ।
समुपस्थानिके तत्र चकार परमं तपः ॥
ग्रीष्मे च परितो वह्निं प्रज्वलन्तं दिवानिशम् ।
कृत्वा तस्थौ च तन्मध्ये सततं जपती मनुम् ॥
सततं चैव वर्षासु स्थंडिले सुस्थिरासना ।
शिलापृष्ठे च संसिक्ता बभूव जलधारया ॥
शीते जलांतरे शश्वत्तस्थौ सा भक्तितत्परा ।
अनाहारातपत्तत्र नीहारेषु निशासु च ॥
एवं तपः प्रकुर्वाणा पंचाक्षरजपे रता ।
दध्यौ शिवं शिवा तत्र सर्वकामफलप्रदम् ॥
२२ और बहुमूल्य हार उतारकर मृगचर्म धारण ३० लिया । इसके बाद वे तपस्या करनेके लिये गंगावतरण कर नामक स्थानपर चली गयीं ॥ २ ९ -३० ॥ ध्यान करते हुए शंकरने जहाँ कामदेवको जलाकर ३१ भस्म कर दिया था, वही हिमालयका गंगावतरण नामवाल । शिखर है । हे तात! काली हिमवत्प्रदेशके शिखरपर
३२ स्थित उसी गंगावतरण नामक स्थानपर गयीं और जगदम्बा ।
पार्वती कालीने उसे शिवजीसे रहित देखा ॥ ३१-३२ ॥
जहाँ स्थित रहकर शिवजीने अत्यन्त कठिन तप ३३ किया था, उस स्थानपर जाकर वे क्षणभरके लिये शिवविरहसे व्याकुल हो उठीं । उस समय वे हा शंकर! इस प्रकार कहकर रोती हुई चिन्ता तथा ३४ शोकसे युक्त होकर अत्यन्त दुःखित हो विलाप करने लगीं ॥ ३३-३४ ॥ इसके अनन्तर बहुत समयके बाद हिमालयपुत्री ३५ पार्वती धैर्यपूर्वक मोहका त्याग करके नियममें दीक्षित हुईं ॥ ३५ ॥
वे उस महान् उत्तम श्रृंगी तीर्थमें तपस्या करने ३६ लगीं । उस स्थानमें गौरीके तपस्या करनेके कारण उसका गौरीशंकर - ऐसा नाम पड़ा ॥ ३६ ॥
हे मुने! वहाँ पार्वतीने अपनी तपस्याकी ३७ परीक्षाके लिये अनेक प्रकारके पवित्र, सुन्दर तथा फलवान् वृक्ष लगाये । उन सुन्दरीने भूमिशुद्धि और ३८ वेदीका निर्माण करके मनके साथ समस्त इन्द्रियोंको
। रोककर उसी स्थानपर मुनियोंके लिये भी कठिन ।
३ ९ तपस्या आरम्भ कर दी ॥ ३७–३९ ॥
वे ग्रीष्मकालमें दिन - रात अग्नि प्रज्वलितकर ४० उसके बीचमें बैठकर पंचाग्नि तापती हुई पंचाक्षर महामन्त्रका जप करती थीं ॥ ४० ॥
वे वर्षाके समय पत्थरकी चट्टानके स्थण्डिलपर ४१ सुस्थिर आसन लगाकर बैठी हुई खुले आकाशक । नीचे जलकी धारा सहन करतीं और भक्तिमें तत्पर । रात्रियों में । ४२ | होकर निराहार रहकर वे शीतकालकी निरन्तर शीतल जलमें निवास करतीं ॥ ४१-४२ ॥ इस प्रकार पंचाक्षर मन्त्रके जपमें रत होकर तप । । करती हुई वे सम्पूर्ण मनोवांछित फलके दाता शंकरका । ४३ ध्यान करने लगीं । वे प्रतिदिन अवकाश मिलनेपर
पृष्ठ 597
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २२ ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ५८५
स्वारोपितान् शुभान्वृक्षान्सखीभिस्सिञ्चती मुदा ।
प्रत्यहं सावकाशे सा तत्रातिथ्यमकल्पयत् ॥
वातश्चैव तथा शीतवृष्टिश्च विविधा तथा ।
दुस्सहोऽपि तथा घर्म्मस्तया सेहे सुचित्तया ॥
दुःखं च विविधं तत्र गणितं न तयागतम् ।
कैवलं मन आधाय शिवे सासीत्स्थिता मुने ॥
प्रथमं फलभोगेन द्वितीयं पर्णभोजनैः ।
तपः प्रकुर्वती देवी क्रमान्निन्येऽमिताः समाः ॥
ततः पर्णान्यपि शिवा निरस्य हिमवत्सुता ।
निराहाराभवद्देवी तपश्चरणसंरता ॥
आहारे त्यक्तपर्णा भूद्यस्माद्धिमवतः सुता ।
तेन देवैरपर्णेति कथिता नामतः शिवा ॥
एकपादस्थिता सासीच्छिवं संस्मृत्य पार्वती ।
पंचाक्षरं जपन्ती च मनुं तेपे तपो महत् ॥
चीरवल्कलसंवीता जटासंघातधारिणी ।
शिवचिंतनसंसक्ता जिगाय तपसा मुनीन् ॥
एवं तस्यास्तपस्यन्त्या चिन्तयन्त्या महेश्वरम् ।
त्रीणि वर्षसहस्राणि जग्मुः काल्यास्तपोवने ॥
षष्टिवर्षसहस्राणि यत्र तेपे तपो हरः तत्र क्षणमथोषित्वा चिंतयामास सा शिवा नियमस्थां महादेव किं मां जानासि नाधुना येनाहं सुचिरं तेन नानुयाता तपोरता लोके वेदे च गिरिशो मुनिभिर्गीयते सदा शंकरः स हि सर्वज्ञः सर्वात्मा सर्वदर्शनः सर्वभूतिप्रदो देवः सर्वभावानुभावनः भक्ताभीष्टप्रदो नित्यं सर्वक्लेशनिवारणः अपने द्वारा लगाये गये सुन्दर वृक्षोंको सखियोंके साथ ४४ प्रसन्नतापूर्वक सींचती थीं तथा अतिथिसत्कार भी करती थीं ॥ ४३-४४ ॥ शुद्धचित्तवाली वे पार्वती आँधी, सर्दी, ४५ अनेक प्रकारकी वर्षा तथा असह्य धूप बिना कष्ट माने सहन करती थीं ॥ ४५ ॥
हे मुने! इस प्रकार उनके ऊपर अनेक प्रकारके
४६ दुःख आये, परंतु उन्होंने उनकी कुछ भी परवाह नहीं की ।
वे केवल शिवमें मन लगाकर वहाँ स्थित थीं ॥ ४६ ॥
इस प्रकार तप करती हुई देवीने पहले फलाहारसे, ४७ फिर पत्तेके आहारसे क्रमशः अनेक वर्ष बिताये ॥ ४७ ॥
तदनन्तर हिमालयपुत्री शिवा देवी पत्ते भी ४८ छोड़कर सर्वथा निराहार रहकर तपस्यामें लीन रहने लगीं ॥ ४८ ॥
जब उन हिमालयपुत्री शिवाने पत्ते खाना भी ४ ९ छोड़ दिया, तब वे शिवा देवताओंके द्वारा ' अपर्णा ' कही जाने लगीं ॥४ ९ ॥ इसके बाद पार्वती भगवान् शिवका ध्यान करके ५० एक पैरपर खड़ी होकर पंचाक्षरमन्त्रका जप करती हुई कठोर तपस्या करने लगीं । उनके अंग चीर और वल्कलसे ढँके थे, वे सिरपर जटाजूटको धारण किये ५१ हुए थीं । इस प्रकार शिवजीके चिन्तनमें लगी हुई पार्वतीने तपस्याके द्वारा मुनियोंको भी जीत लिया ॥ ५०-५१ ॥ इस प्रकार तप करती हुई तथा महेश्वरका ५२ चिन्तन करती हुई उन कालीने तीन हजार वर्ष इस तपोवनमें बिता दिये । जहाँपर शंकरजीने साठ हजार । वर्षतक तपस्या की थी, उस स्थानपर कुछ क्षण ॥ ५३ रुककर वे अपने मनमें विचार करने लगीं ॥ ५२-५३ ॥ । हे महादेव! क्या आप तपस्यामें संलग्न हुई मुझे ॥५४ नहीं जानते, जो कि मुझे तपस्यामें लीन हुए इतने वर्ष बीत गये फिर भी आपने मेरी सुधि न ली । लोक एवं । वेदमें मुनियोंके द्वारा सदा गान किया जाता है कि भगवान् ॥ ५५ शंकर सर्वज्ञ, सर्वात्मा तथा सर्वदर्शन हैं ॥ ५४-५५ ॥ वे देव समस्त ऐश्वर्यको प्रदान करनेवाले, सब प्रकारके भावोंसे प्राप्त होनेवाले, भक्तोंके मनोरथ सदा पूर्ण करनेवाले तथा सभी प्रकारके कष्टोंको दूर
।
॥ ५६ / करनेवाले हैं ॥५६ ॥
पृष्ठ 598
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५८६ सर्वकामान्परित्यज्य यदि चाहं वृषध्वजे अनुरक्ता तदा सोऽत्र संप्रसीदतु शंकरः यदि नारदतंत्रोक्तमंत्रो जप्तः शराक्षरः सुभक्त्या विधिना नित्यं संप्रसीदतु शंकरः यदि भक्त्या शिवस्याहं निर्विकारा यथोदितम् सर्वेश्वरस्य चात्यन्तं संप्रसीदतु शंकरः एवं चिंतयती नित्यं तेपे सा सुचिरं तपः । अधोमुखी निर्विकारा जटावल्कलधारिणी तथा तया तपस्तप्तं मुनीनामपि दुष्करम् । स्मृत्वा च पुरुषास्तत्र परमं विस्मयं गताः
तत्तपोदर्शनार्थं हि समाजग्मुश्च तेऽखिलाः ।
धन्यान्निजान्मन्यमाना जगदुश्चेति सम्मताः ॥
महतां धर्मवृद्धेषु गमनं श्रेय उच्यते ।
प्रमाणं तपसो नास्ति मान्यो धर्मः सदा बुधैः ॥
श्रुत्वा दृष्ट्वा तपोऽस्यास्तु किमन्यैः क्रियते तपः ।
अस्मात्तपोऽधिकं लोके न भूतं न भविष्यति ॥
जल्पन्त इति ते सर्वे सुप्रशस्य शिवातपः ।
जग्मुः स्वं धाम मुदिताः कठिनाङ्गाश्च ये ह्यपि ॥
अन्यच्छृणु महर्षे त्वं प्रभावं तपसोऽधुना ।
पार्वत्या जगदम्बायाः पराश्चर्यकरं महत् ॥
तदाश्रमगता ये च स्वभावेन विरोधिनः ।
तेऽप्यासँस्तत्प्रभावेण विरोधरहितास्तदा ॥
सिंहा • गावश्च सततं रागादिदोषसंयुताः ।
तन्महिम्ना च ते तत्र नाबाधन्त परस्परम् ॥
अथान्ये च मुनिश्रेष्ठ मार्जारा मूषकादयः ।
निसर्गाद्वैरिणो यत्र विक्रियते स्म न क्वचित् ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २२ । यदि मैं अपनी सारी कामनाओंका त्यागकर ॥ ५७ वृषध्वज शंकरमें अनुरक्त हूँ, तो वे शंकर मात्र प्रसन्न हों । यदि मैंने उत्तम भक्तिके साथ विधिपूर्वक मुझपर । नित्य नारदतन्त्रोक्त पंचाक्षर मन्त्रका जप किया है, तो ॥ ५८ वे शिवजी मेरे ऊपर प्रसन्न हों॥५७-५८ ॥ । यदि मैंने विकाररहित होकर भक्तिपूर्वक सर्वेश्वर ॥ ५ ९ शिवका यथोक्त चिन्तन किया है, तो शंकर [ मुझपर ] परम प्रसन्न हों ॥५ ९ ॥ इस तरह नित्य अपने मनमें सोचती हुई उन्होंने ॥ ६० नीचेकी ओर मुख किये एवं जटा - वल्कल धारणकर निर्विकार होकर दीर्घकालतक तप किया ॥ ६० ॥
इस तरह उन्होंने मुनियोंके लिये भी दुष्कर ॥ ६१ तपस्या की, जिसका स्मरणकर वहाँ सभी पुरुष परम विस्मयमें पड़ गये । उनकी तपस्या देखनेके लिये सभी लोग वहाँ उपस्थित हो गये और अपनेको धन्य मानते ६२ हुए एक स्वरसे कहने लगे॥६१-६२ ॥ धर्मवृद्धोंके पास बड़े लोगोंका जाना कल्याणकारी ६३ कहा गया है । तपस्यामें कोई प्रमाण नहीं है, विद्वानोंको सदा धर्मका मान करना चाहिये ॥ ६३ ॥
इसकी तपस्याको सुनकर तथा देखकर [ ऐसा ६४ ज्ञात होता है कि ] अन्य लोग क्या तप कर सकते हैं । संसारमें इसके तपसे बढ़कर कोई तप न तो हुआ है और न होगा । इस प्रकार कहते हुए पार्वतीके तपकी ६५ प्रशंसाकर कठोर अंगवाले वे तपस्वी तथा अन्य जन प्रसन्न हो अपने - अपने स्थानोंको चले गये ॥ ६४-६५ ॥ [ ब्रह्माजी बोले- ] हे महर्षे! अब आप ६६ जगदम्बा पार्वतीकी तपस्याके अन्य बड़े प्रभावको सुनिये, जो महान् आश्चर्यजनक चरित्र है ॥६६ ॥
पार्वतीके आश्रममें रहनेवाले समस्त जन्तु जो
६७ स्वभावसे ही परस्पर विरोधी थे, वे भी उनकी ।
तपस्याके प्रभावसे वैररहित हो गये ॥ ६७ ॥
निरन्तर राग आदि दोषसे युक्त रहनेवाले वे सिंह ६८ और गौ आदि भी वहाँ उनकी तपस्याकी महिमासे । परस्पर बाधा नहीं पहुँचाते थे ॥६८ ॥ जो
हे मुनिश्रेष्ठ! मार्जार, मूषक आदि भी । स्वभावसे आपसमें वैर करनेवाले हैं, वे भी [ एक ॥ ॥ ६ ९ । दूसरेके प्रति ] कभी विकारभाव नहीं रखते थे ॥ ६ ९
पृष्ठ 599
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २३ ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ५८७ वृक्षाश्च सफलास्तत्र तृणानि विविधानि च । हे मुनिसत्तम! वहाँ फलयुक्त वृक्ष, विविध पुष्पाणि च विचित्राणि तत्रासन्मुनिसत्तम ॥ ७० प्रकारके तृण और विचित्र पुष्प उत्पन्न हो गये ॥ ७० ॥
वह सम्पूर्ण वन उनकी तपस्याकी सिद्धिके तद्वनं च तदा सर्वं कैलासेनोपमान्वितम् । रूपमें हो गया और कैलासके समान मालूम पड़ने जातं च तपसस्तस्याः सिद्धिरूपमभूत्तदा ॥ ७१ । लगा ॥ ७१ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पार्वतीतपोवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके तृतीय पार्वतीखण्डमें पार्वतीतपस्यावर्णन नामक बाईसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २२ ॥
अथ त्रयोविंशोऽध्यायः हिमालय आदिका तपस्यानिरत पार्वतीके पास जाना, पार्वतीका पिता हिमालय आदिको अपने तपके विषयमें दृढ़ निश्चयकी बात बताना, पार्वतीके तपके प्रभावसे त्रैलोक्यका संतप्त होना, सभी देवताओंका भगवान् शंकरके पास जाना ब्रह्मोवाच
एवं तपत्यां पार्वत्यां शिवप्राप्तौ मुनीश्वर ।
चिरकालो व्यतीयाय प्रादुर्भूतो हरो न हि ॥
हिमालयस्तदागत्य पार्वतीं कृतनिश्चयाम् ।
सभार्यः ससुतामात्य उवाच परमेश्वरीम् ॥
हिमालय उवाच
मा खिद्यतां महाभागे तपसानेन पार्वति ।
रुद्रो न दृश्यते बाले विरक्तो नात्र संशयः ॥
त्वं तन्वी सुकुमाराङ्गी तपसा च विमोहिता ।
भविष्यसि न संदेहः सत्यं सत्यं वदामि ते ॥
तस्मादुत्तिष्ठ चैहि त्वं स्वगृहं वरवर्णिनि ।
किं तेन तव रुद्रेण येन दग्धः पुरा स्मरः ॥
अतो हि निर्विकारत्वात्त्वामादातुं वरां हरः ।
नागमिष्यति देवेशि तं कथं प्रार्थयिष्यसि ॥
गगनस्थो यथा चंद्रो ग्रहीतुं न हि शक्यते । तथैव दुर्गमं शंभुं जानीहि त्वमिहानघे । ब्रह्माजी बोले – हे मुनीश्वर! शिवजीकी प्राप्तिके लिये इस प्रकार तपस्या करती हुई पार्वतीका १ बहुत समय व्यतीत हो गया, तो भी शंकर प्रकट नहीं हुए ॥१ ॥
तब अपने संकल्पमें दृढ़ निश्चयवाली परमेश्वरी २ पार्वतीके समीप अपनी भार्या, पुत्र तथा मन्त्रियोंसहित आकर गिरिराज हिमालय उनसे कहने लगे -॥२ ॥
हिमालय बोले – हे महाभागे! हे पार्वति! तुम इस तपसे दुखी मत होओ, हे बाले! रुद्र विरक्त ३ हैं, इसलिये तुम्हें दर्शन नहीं दे रहे हैं, इसमें सन्देह नहीं है ॥३ ॥
दुबली - पतली तथा सुकुमार अंगोंवाली तुम ४ इस तपस्यासे मूर्च्छित हो जाओगी, इसमें सन्देह नहीं है, यह मैं सत्य - सत्य कहता हूँ ॥४ ॥
इसलिये हे वरवर्णिनि! तुम उठो और अपने ५ घर चलो । उन रुद्रसे तुम्हारा कौन - सा प्रयोजन सिद्ध होगा, जिन्होंने पहले कामदेवको ही भस्म कर दिया है? ॥५ ॥
जब र्निविकार होनेके कारण वे शिव तुम्हें ग्रहण ६ करने नहीं आयेंगे, तो हे देवेशि! तुम उनसे प्रार्थना भी क्यों करोगी? जिस प्रकार आकाशमें रहनेवाले चन्द्रमाको ग्रहण नहीं किया जा सकता, उसी प्रकार ७ हे अनघे! तुम शिवजीको भी दुर्गम समझो ॥ ६-७ ॥
पृष्ठ 600
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५८८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २३ ब्रह्मोवाच ब्रह्माजी बोले- इस प्रकार मैना, सह्याद्रि तथैव मेनया चोक्ता तथा सह्याद्रिणा सती । । मेरु, मन्दार एवं मैनाकने भी उन सतीको, मेरुणा मंदरेणैव मैनाकेन तथैव सा ॥ ८ समझाया, अन्य क्रौंचादिपर्व भी बहुत
एवमन्यैः क्षितिधैश्च क्रौंचादिभिरनातुरा ।
तथैव गिरिजा प्रोक्ता नानावादविधायिभिः ॥
एवं प्रोक्ता यदा तन्वी सा सर्वैः तपसि स्थिता ।
उवाच प्रहसंत्येव हिमवंतं शुचिस्मिता ॥
पार्वत्युवाच पुरा प्रोक्तं मया तात मातः किं विस्मृतं त्वया । अधुनापि प्रतिज्ञां च शृणुध्वं मम बांधवाः
विरक्तोऽसौ महादेवो येन दग्धो रुषा स्मरः ।
तं तोषयामि तपसा शंकरं भक्तवत्सलम् ॥
सर्वे भवन्तो गच्छन्तु स्वं स्वं धाम प्रहर्षिताः ।
भविष्यत्येव तुष्टोऽसौ नात्र कार्या विचारणा ॥
दग्धो हि मदनो येन येन दग्धं गिरेर्वनम् ।
तमानयिष्ये चात्रैव तपसा केवलेन हि ॥
तपोबलेन महता सुसेव्यो हि सदाशिवः ।
जानीध्वं हि महाभागाः सत्यं सत्यं वदामि वः ॥
ब्रह्मोवाच आभाष्य चैवं गिरिजा च मेनकां मैनाकबंधुं पितरं हिमालयम् । तूष्णीं बभूवाशु सुभाषिणी शिवा समंदरं पर्वतराजबालिका ॥ जग्मुस्तथोक्ताः शिवया हि पर्वता यथागतेनापि विचक्षणास्ते । प्रशंसमाना गिरिजां मुहुर्मुहुः सुविस्मिता हेमनगेश्वराद्याः ॥
गतेषु तेषु सर्वेषु सखीभिः परिवारिता ।
तपस्तेपे तदधिकं परमार्थसुनिश्चया ॥
तपसा महता तेन तप्तमासीच्चराचरम् ।
त्रैलोक्यं हि मुनिश्रेष्ठ सदेवासुरमानुषम् ॥
तदा सुरासुराः सर्वे यक्षकिन्नरचारणाः ।
सिद्धाः साध्याश्च मुनयो विद्याधरमहोरगाः ॥
सप्रजापतयश्चैव गुह्यकाश्च तथापरे ।
कष्टात् कष्टतरं प्राप्ताः कारणं न विदुः स्म तत् ॥
कारणोंको प्रदर्शित करते हुए आतुरतासे रहित उन ९ पार्वतीको समझाया ॥८ - ९ ॥ इस प्रकार सब लोगोंके समझा लेनेके बाद तपस्याएँ । १० संलग्न वे पवित्र मुसकानवाली तन्वी पार्वती हँसती हुई [ अपने पिता ] हिमालयसे कहने लगीं - ॥ १० ॥
पार्वती बोलीं- हे माता! हे पिता! मैंने जो बात पहले कही थी, क्या आपलोग उसे भूल गये? हे ॥ ११ बन्धुगण! इस समय आपलोग भी मेरी प्रतिज्ञा सुनें ॥ ११ ॥
जिन्होंने क्रोधसे कामदेवको जला दिया, वे १२ महादेव निश्चय ही विरक्त हैं, किंतु उन भक्तवत्सल शंकरको मैं अपनी तपस्यासे सन्तुष्ट करूँगी ॥१२ ॥
आप सभी लोग परम प्रसन्न होकर अपने अपने घरोंको १३ जायँ । वे अवश्य ही प्रसन्न होंगे, इसमें सन्देह नहीं । जिन्होंने कामदेवको भस्म कर दिया तथा जिन्होंने पर्वतके वनको भी जला दिया, उन सदाशिवको मैं केवल अपनी १४ तपस्यासे यहाँ अवश्य बुलाऊँगी । हे महाभागो! वे सदाशिव महान् तपोबलसे अवश्य प्रसन्न हो जाते हैं, यह निश्चित १५ जानिये, मैं आपलोगोंसे सत्य कह रही हूँ ॥ १३ – १५ ॥ ब्रह्माजी बोले — पर्वतराजकी पुत्री सुभाषिणी पार्वती अपनी माता मेनका, भाई मैनाक, मन्दर तथा पिता हिमालयसे इतना कहकर चुप हो गयीं । इस प्रकार जब शिवाने उनसे कहा, तब वे विचक्षण १६ हिमनग आदि पर्वत बार - बार गिरिजाकी प्रशंसा करते हुए जहाँसे आये थे, वहाँ अत्यन्त विस्मित हो चले गये ॥ १६-१७ ॥ १७ उन सबके चले जानेपर सखियोंसहित वे पार्वती | परमार्थके निश्चयसे युक्त हो और अधिक दृढ़तासे १८ महान् तपस्या करने लगीं । हे मुनिश्रेष्ठ! उस महान् | तपस्यासे देवता, असुर एवं मनुष्यसहित चराचर १ ९ त्रैलोक्य सन्तप्त हो उठा ॥ १८-१९ ॥ उस समय समस्त सुर, असुर, यक्ष, किन्नर, चारण एवं, २० | सिद्ध, साध्य, मुनि, विद्याधर, महान् उरग, प्रजापति किंतु गुह्यक तथा अन्य प्राणी बड़े कष्टको प्राप्त हुए, २१ वे इसका कारण न समझ सके ॥ २०-२१ ॥