शिव महापुराण - १ — पृष्ठ 711–720
शिव महापुराण - १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 711–720
पृष्ठ 711
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ४८ ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ७०१
महेश्वरस्य गांभीर्यं ज्ञात्वा सर्वे विचक्षणाः ।
सविस्मया महामोदान्विताः प्रोचुः परस्परम् ॥
यस्याज्ञया जगदिदं च विशालमेव जातं परात्परतरो निजबोधरूपः । शर्वः स्वतंत्रगतिकृत्परभावगम्यः सोऽसौ त्रिलोकपतिरद्य च नः सुदृष्टः ॥
अथ ते पर्वतश्रेष्ठा मेर्वाद्या जातसंभ्रमाः ।
ऊचुस्ते चैकपद्येन हिमवंतं नगेश्वरम् ॥
पर्वता ऊचुः कन्यादाने स्थीयतां चाद्य शैल-नाथोक्त्या किं कार्यनाशस्तवैव । सत्यं ब्रूमो नात्र कार्यो विमर्शः तस्मात्कन्या दीयतामीश्वराय ब्रह्मोवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां सुहृदां स हिमालयः स्वकन्यादानमकरोच्छिवाय विधिनोदितः इमां कन्यां तुभ्यमहं ददामि परमेश्वर भार्यार्थं परिगृह्णीष्व प्रसीद सकलेश्वर तस्मै रुद्राय महते मंत्रेणानेन दत्तवान् हिमाचलो निजां कन्यां पार्वतीं त्रिजगत्प्रसूम् ॥ इत्थं शिवाकरं शैलः शिवहस्ते निधाय च मुमोदातीव मनसि तीर्णकाममहार्णवः वेदमंत्रेण गिरिशो गिरिजाकरपङ्कजम् जग्राह स्वकरेणाशु प्रसन्नः परमेश्वरः क्षितिं संस्पृश्य कामस्य कोऽदादिति मनुं मुने पपाठ शंकरः प्रीत्या दर्शयँल्लौकिकीं गतिम् पश्चात् वर इस सभी विद्वान् लोग महेश्वरके गाम्भीर्यको ३३ जानकर विस्मित होकर परम आनन्दमें निमग्न हो परस्पर कहने लगे । जिनकी आज्ञासे यह विशाल जगत् उत्पन्न हुआ है और जो परसे भी परे, निजबोधस्वरूप हैं, स्वतन्त्र गतिवाले एवं उत्कृष्ट भावसे जाननेयोग्य हैं, उन त्रिलोकपति शिवको ३४ आज हमलोगोंने भलीभाँति देखा ॥ ३३-३४ ॥ तदनन्तर वे सुमेरु आदि सभी श्रेष्ठ पर्वत ३५ सन्देहरहित होकर एक साथ पर्वतराज हिमालयसे कहने लगे— ॥३५ ॥
पर्वत बोले- हे शैलराज! अब आप कन्यादान करने के लिये समुद्यत हो जाइये । विवादसे क्या लाभ! ऐसा करनेसे [ निश्चय ही ] आपके कार्यमें बाधा । होगी । हमलोग सत्य कहते हैं, अब आपको विचार ॥ ३६ नहीं करना चाहिये, अतः आप शिवको कन्या प्रदान कीजिये ॥ ३६ ॥
ब्रह्माजी बोले- उन सुहृदोंकी वह बात सुनकर । विधिसे प्रेरित होकर हिमालयने शिवको अपनी कन्याका ॥ ३७ दान कर दिया ॥३७ ॥
। [ उन्होंने कहा- ] हे परमेश्वर! मैं अपनी ॥ ३८ कन्या आपको दे रहा हूँ, हे सकलेश्वर! आप भार्याके रूपमें इसे ग्रहण कीजिये और प्रसन्न होइये ॥ ३८ ॥
इस प्रकार तीनों लोकोंको उत्पन्न करनेवाली । ३ ९ अपनी कन्या पार्वतीको हिमालयने इस मन्त्रसे उन महान् शिवको अर्पण कर दिया ॥ ३ ९ ॥ । इस प्रकार पार्वतीका हाथ शिवजीके हाथमें ॥ ४० रखकर वे हिमालय मनमें बहुत प्रसन्न हुए, मानो उन्होंने इच्छारूपी महासागरको पार कर लिया हो ॥ ४० ॥
पर्वतपर शयन करनेवाले परमेश्वरने प्रसन्न ॥ । ४१ होकर अपने हाथसे वेदमन्त्रके द्वारा पार्वतीका करकमल ग्रहण किया । हे मुने! लौकिक गति प्रदर्शित करते हुए पृथिवीका स्पर्शकर महादेवने भी । ' कोऽदात् ' * इस कामसम्बन्धी मन्त्रका प्रेमपूर्वक ॥ ४२ | पाठ किया॥४१-४२ ॥ कामस्तुतिका पाठ करता है । पूरा मन्त्र इस प्रकार है — ' कोऽदात्कस्मा अदात्कामोऽदात्कामायादात्कामो * विवाहमें कन्या - प्रतिग्रहके प्रतिग्रहीता कामैतत्ते । ' ( शु ० यजुर्वेदसंहिता ७ । ४८ ) दाता कामः
पृष्ठ 712
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७०२ श्रीशिवमहापुराण अ ० ४८
महोत्सवो महानासीत्सर्वत्र प्रमुदावहः ।
बभूव जयसंरावो दिवि भूम्यन्तरिक्षके ॥ ४३
साधुशब्दं नमः शब्दं चक्रुः सर्वेऽतिहर्षिताः ।
गंधर्वाः सुजगुः प्रीत्या ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ ४४
हिमाचलस्य पौरा हि मुमुदुश्चाति चेतसि ।
मङ्गलं महदासीद्वै महोत्सवपुरस्सरम् ॥ ४५
अहं विष्णुश्च शक्रश्च निर्जरा मुनयोऽखिलाः ।
हर्षिता ह्यभवंश्चाति प्रफुल्लवदनाम्बुजाः ॥ ४६
अथ शैलवरः सोऽदात्सुप्रसन्नो हिमाचलः ।
शिवाय कन्यादानस्य साङ्गतां सुयथोचिताम् ॥ ४७
ततो बन्धुजनास्तस्य शिवां सम्पूज्य भक्तितः ।
ददुः शिवाय सद्द्द्रव्यं नानाविधिविधानतः ॥ ४८
हिमालयस्तुष्टमनाः पार्वतीशिवप्रीतये ।
नानाविधानि द्रव्याणि ददौ तत्र मुनीश्वर ॥ ४ ९
यौतुकानि ददौ तस्मै रत्नानि विविधानि च ।
चारुरत्नविकाराणि पात्राणि विविधानि च ॥५०
गवां लक्षं हयानां च सज्जितानां शतं तथा ।
दासीनामनुरक्तानां लक्षं सद्द्रव्यभूषितम् ॥ ५१
नागानां शतलक्षं हि रथानां च तथा मुने ।
सुवर्णजटितानां च रत्नसारविनिर्मितम् ॥ ५२
इत्थं हिमालयो दत्त्वा स्वसुतां गिरिजां शिवाम् ।
शिवाय परमेशाय विधिनाप कृतार्थताम् ॥ ५३
अथ शैलवरो माध्यंदिनोक्तस्तोत्रतो मुदा ।
तुष्टाव परमेशानं सगिरा सुकृताञ्जलिः ॥ ५४
ततो वेदविदा तेनाज्ञप्ता मुनिगणास्तदा । ।
शिरोऽभिषेकं चक्रुस्ते शिवायाः परमोत्सवाः ॥ ५५ ।
देवाभिधानमुच्चार्य पर्युक्षणविधिं व्यधुः ।
महोत्सवस्तदा चासीन्महानन्दकरो मुने ॥ ५६ ।
उस समय सर्वत्र आनन्ददायक महान् होने लगा और स्वर्ग, भूमि तथा अन्तरिक्षमें उत्सव । जयध्वनि होने लगी । सभी लोगोंने अत्यन्त तीव्र होकर ‘ साधु ' शब्द तथा ' नमः ' शब्दका उच्चारण प्रसन किया, गन्धर्वगण प्रीतिपूर्वक गान करने लगे तथा अप्सराएँ नाचने लगीं ॥ ४३-४४ ॥ हिमालयके नगरके लोग भी अपने मनमें परम । आनन्दका अनुभव करने लगे । [ उस समय ] महान् उत्सवके साथ परम मंगल मनाया जाने लगा ॥ ४५ ॥
मैं, विष्णु, इन्द्र, देवता एवं सभी मुनिगण अत्यन्त हर्षित हुए और सभीके मुखकमल खिल उठे ॥ ४६ ॥
उसके बाद उन शैलराज हिमालयने अति प्रसन्न होकर कन्यादानकी यथोचित सांगता शिवको प्रदान की ॥४७ ॥
तत्पश्चात् उनके बन्धुजनोंने भक्तिपूर्वक भली-भाँति पार्वतीका पूजनकर शिवजीको विधि - विधानसे अनेक प्रकारके उत्तम द्रव्य प्रदान किये । हे मुनीश्वर! हिमालयने भी प्रसन्नचित्त होकर पार्वती तथा शिवकी प्रसन्नताके लिये अनेक प्रकारके द्रव्य दिये ॥ ४८-४९ ॥ उन्होंने उपहारस्वरूप नाना प्रकारके रत्न एवं उत्तम रत्नोंसे जड़े हुए विविध पात्र प्रदान किये । हे मुने! उन्होंने एक लाख सुसज्जित गायें, सजे - सजाये स घौड़े, नाना रत्नोंसे विभूषित एक लाख अनुरागिणी दासियाँ दीं और एक करोड़ हाथी तथा सुवर्णजटित एवं उत्तम रत्नोंसे निर्मित रथ प्रदान किये । इस प्रकार परमेश्वर | शिवको विधिपूर्वक अपनी पुत्री शिवा गिरिजाको प्रदान करके हिमालय कृतार्थ हो गये ॥ ५०-५३ ॥ तत्पश्चात् पर्वतराजने हाथ जोड़कर श्रेष्ठ वाणी में माध्यन्दिनी शाखामें कहे गये स्तोत्रसे परमेश्वरकी । स्तुति की । इसके बाद वेदज्ञ हिमालयकी आज्ञा पाकर मुनियोंने अतिप्रसन्न होकर शिवाके सिरपर अभिषेक किया और देवताओंके नामका उच्चारणकर पर्युक्षण-| विधि सम्पन्न की । हे मुने! उस समय परम आनन्द उत्पन्न करनेवाला महोत्सव ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे कन्यादानवर्णनं हुआ॥५४–५६ ॥ ४८ ॥
। इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः कन्यादानवर्णन नामक अड़तालीसवाँ तृतीय पार्वतीखण्डमें अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ४८ ॥
पृष्ठ 713
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ४ ९ ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ७०३ अथैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः अग्निपरिक्रमा करते समय पार्वतीके पदनखको देखकर ब्रह्माका मोहग्रस्त होना, बालखिल्योंकी उत्पत्ति, शिवका कुपित होना, देवताओंद्वारा शिवस्तुति ब्रह्मोवाच
अथो ममाज्ञया विप्रैः संस्थाप्यानलमीश्वरः ।
होमं चकार तत्रैवमङ्के संस्थाप्य पार्वतीम् ॥
ऋग्यजुस्साममन्त्रैश्चाहुतिं वह्नौ ददौ शिवः ।
लाजाञ्जलिं ददौ कालीभ्राता मैनाकसंज्ञकः ॥
अथ काली शिवश्चोभौ चक्रतुर्विधिवन्मुदा ।
वह्निप्रदक्षिणां तात लोकाचारं विधाय च ॥
तत्राद्भुतमलञ्चक्रे चरितं गिरिजापतिः ।
तदेव शृणु देवर्षे तवस्नेहाद् ब्रवीम्यहम् ॥
तस्मिन्नवसरे चाहं शिवमायाविमोहितः ।
अपश्यं चरणे देव्या नखेन्दुं च मनोहरम् ॥
दर्शनात्तस्य च तदाभूवं देवमुने ह्यहम् ।
मदनेन समाविष्टोऽतीव क्षुभितमानसः ॥
मुहुर्मुहुरपश्यं वै तदङ्गं स्मरमोहितः ।
ततस्तद्दर्शनात्सद्यो वीर्यं मे प्राच्युतद्भुवि ॥
रेतसा क्षरता तेन लज्जितोऽहं पितामहः ।
मुने व्यमर्दं तच्छिश्नं चरणाभ्यां हि गोपयन् ॥
तज्ज्ञात्वा च महादेवश्चुकोपातीव नारद ।
हन्तुमैच्छत्तदा शीघ्रं मां विधिं काममोहितम् ॥
हाहाकारो महानासीत्तत्र सर्वत्र नारद ।
जनाश्चकम्पिरे सर्वे भयमायाति विश्वभृत् ॥
ततस्तं तुष्टुवुः शम्भुं विष्ण्वाद्या निर्जरा मुने ।
सकोपं प्रज्वलन्तं च तेजसा हन्तुमुद्यतम् ॥
देवा ऊचुः
देवदेव जगद्व्यापिन् परमेश सदाशिव ।
जगदीश जगन्नाथ सम्प्रसीद जगन्मय ॥
सर्वेषामपि भावानां त्वमात्मा हेतुरीश्वरः ।
निर्विकारोऽव्ययो नित्यो निर्विकल्पोऽक्षरः परः ॥
आद्यन्तावस्य यन्मध्यमिदमन्यदहं बहिः ।
यतो ऽव्ययः स नैतानि तत्सत्यं ब्रह्म चिद्भवान् ॥
ब्रह्माजी बोले – [ हे नारद! ] इसके अनन्तर मेरी आज्ञासे ईश्वरने ब्राह्मणोंद्वारा अग्निस्थापन करके १ पार्वतीको अपने पास बैठाकर हवन किया । शिवने ऋक्, साम तथा यजुर्वेदके मन्त्रोंसे अग्निमें आहुति दी २ और कालीके भाई मैनाकने लाजाकी अंजलि दी । हे तात! इसके बाद लोकाचारका विधानकर काली और ३ शिव दोनोंने प्रसन्नताके साथ विधिवत् अग्निकी प्रदक्षिणा की । हे देवर्षे! उस समय गिरिजापति ४ शंकरने एक अद्भुत चरित्र किया, मैं आपके स्नेहके कारण उसका वर्णन करता हूँ, आप सुनिये ॥ १-४ ॥ ५ उस समय शिवकी मायासे मोहित हुआ मैं पार्वतीके चरणोंमें मनोहर नखचन्द्रको देखने लगा ॥५ ॥
६ हे देवमुने! उसके दर्शनसे मैं मोहित हो उठा और मेरा मन अत्यन्त क्षुब्ध हो गया । मोहित होकर ७ मैं बार - बार उनके अंगोंको देखने लगा, तब उस देखनेसे मेरा तेज शीघ्र ही पृथ्वीपर गिर गया और मैं ८ अत्यन्त लज्जित हो गया । यह देखकर महादेवजी अत्यन्त कुपित हो गये और तब उन्होंने मुझ ब्रह्माको ९ शीघ्र मारनेकी इच्छा की ॥ ६ – ९ ॥ हे नारद! वहाँ सर्वत्र बड़ा हाहाकार होने लगा, १० सभी लोग काँपने लगे तथा विश्वको धारण करनेवाले विष्णुको भय होने लगा ॥ १० ॥
हे मुने! तब विष्णु आदि देवगण कोपयुक्त, अपने ११ तेजसे प्रज्वलित होते हुए और [ मुझ ब्रह्माको ] मारनेके लिये उद्यत उन शिवजीकी स्तुति करने लगे ॥ ११ ॥
देवता बोले — हे देवदेव! हे जगद्व्यापिन्! हे परमेश! हे सदाशिव! हे जगत्पते! हे जगन्नाथ! हे १२ जगन्मय! आप प्रसन्न हों । आप सभी पदार्थोंकी आत्मा, सबके हेतु, ईश्वर, निर्विकार, अव्यय, नित्य, निर्विकल्प, अक्षर तथा सबसे परे हैं । आप इस १३ जगत्के आदि, मध्य, अन्त एवं अभ्यन्तर तथा बाहर विराजमान हैं, आप अव्यय, सनातन एवं तत्पदवाच्य, १४ । सच्चिदानन्द ब्रह्म हैं ॥ १२–१४ ॥
पृष्ठ 714
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७०४ तवैव चरणाम्भोजं मुक्तिकामा दृढव्रताः विसृज्योभयतः सङ्ग मुनयः समुपासते त्वं ब्रह्म पूर्णममृतं विशोकं निर्गुणं परम् आनंदमात्रमव्यग्रमविकारमनात्मकम् विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमनस्य हि तदपेक्षतयात्मेशोऽनपेक्षः सर्वदा विभुः ॥ एकस्त्वमेव सदसद् द्वयमद्वयमेव च । स्वर्णं कृताकृतमिव वस्तुभेदो न चैव हि अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विकल्पो विदितो यतः तस्माद् भ्रमप्रतीकारो निरुपाधेर्न हि स्वतः धन्या वयं महेशान तव दर्शनमात्रतः दृढभक्तजनानन्दप्रदः शम्भो दयां कुरु त्वमादिस्त्वमनादिश्च प्रकृतेस्त्वं परः पुमान् विश्वेश्वरो जगन्नाथो निर्विकारः परात्परः योऽयं ब्रह्मास्ति रजसा विश्वमूर्तिः पितामहः त्वत्प्रसादात्प्रभो विष्णुः सत्त्वेन पुरुषोत्तमः कालाग्निरुद्रस्तमसा परमात्मा गुणैः परः सदाशिवो महेशानः सर्वव्यापी महेश्वरः
व्यक्तं महच्च भूतादिस्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च ।
त्वयैवाधिष्ठितान्येव विश्वमूर्ते महेश्वर ॥
महादेव परेशान करुणाकर शंकर ।
प्रसीद देवदेवेश प्रसीद पुरुषोत्तम ॥
वासांसि सागराः सप्त दिशश्चैव महाभुजाः । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ४ ९ । मुक्तिकी कामनावाले दृढव्रत मुनिजन सब ॥ १५ संगका परित्यागकर आपके ही चरणकमलकी प्रकारस । करते हैं । आप अमृतस्वरूप, शोकरहित निर्गुण उपासना । व्यग्रतारहित निर्विकार,, श्रेष्ठ, ॥१६ । आनन्दमात्र,,, आत्मासे रहित तथा मायासे परे पूर्णब्रह्म हैं ॥ १५-१६ ॥ । आप संसारकी उत्पत्ति, पालन तथा प्रलयके । १७ कारण हैं । इस संसारको आपकी अपेक्षा है, किंतु सर्वत्र व्यापक आप परमात्माको किसीकी अपेक्षा नहीं है ॥ १७ ॥
आप एक होते हुए भी सत् एवं असत् हैं, द्वैत ॥ १८ एवं अद्वैत हैं, गढ़े हुए तथा न गढ़े हुए स्वर्णमें जैसे वस्तुभेद नहीं है, वैसे ही आप भी हैं ॥ १८ ॥
। पुरुषोंने अज्ञानताके कारण आपमें विकल्पका ॥ १ ९ आरोप किया है, इसलिये सोपाधिमें भ्रमका प्रतीकार किया जाता है, किंतु निरुपाधिमें नहीं ॥१ ९ ॥ । हे महेशान! हम सब आपके दर्शनमात्रसे धन्य ॥ २० हो गये; क्योंकि आप दृढ़ भक्तोंको आनन्द प्रदान करते हैं, अत: हे शम्भो! हमलोगों पर दया कीजिये ॥ २० ॥
। आप आदि हैं, आप अनादि हैं, आप प्रकृतिसे ॥ २१ परे पुरुष हैं । आप विश्वेश्वर, जगन्नाथ, निर्विकार एवं । परसे भी परे हैं । हे प्रभो! रजोगुणयुक्त ये जो विश्वमूर्ति ॥ २२ पितामह ब्रह्मा हैं और सत्त्वगुणसे युक्त पुरुषोत्तम विष्णु । हैं, वे आपकी ही कृपासे हैं । कालाग्नि रुद्र तमोगुणसे ॥ २३ युक्त हैं, आप परमात्मा सभी गुणोंसे परे हैं, आप सदाशिव महेशान, सर्वव्यापी तथा महेश्वर हैं ॥ २१–२३ ॥ हे विश्वमूर्ते! हे महेश्वर! व्यक्त महत्तत्त्व, २४ पंचभूत, तन्मात्राएँ एवं इन्द्रियाँ आपसे ही अधिष्ठित हैं ॥ २४ ॥
हे महादेव! हे परेशान! हे करुणाकर! हे । २५ शंकर! प्रसन्न होइये । हे देवदेवेश! पुरुषोत्तम! प्रसन्न । हो जाइये । हे प्रभो! सातों समुद्र आपके वस्त्र, सभी द्यौर्मूर्धा ते विभोर्नाभिः खं वायुर्नासिका ततः ॥ २६ दिशाएँ आपकी महाभुजाएँ, द्युलोक आपका सिर चक्षूंष्यग्ग्री रविस्सोमः केशा मेघास्तव प्रभो । | आकाश नाभि तथा वायु नासिका है ॥ २५-२६ आपके ॥ नक्षत्रतारकाद्याश्च ग्रहाश्चैव हे प्रभो! रवि - सोम - अग्नि आपके नेत्र, मेघ २७ ॥ विभूषणम् ॥ २७ केश और नक्षत्र - तारा - ग्रह आपके आभूषण हैं ॥ कथं स्तोष्यामि देवेश त्वां विभो परमेश्वर । हे शंकर! आप वाणी तथा मनसे सर्वथा! । वाचामगोचरोऽसि त्वं मनसा चापि अगोचर हैं, अतः हे देवेश! हे विभो! हे परमेश्वर शंकर ॥ २८ हमलोग आपकी स्तुति किस प्रकार करें ॥ २८ ॥
पृष्ठ 715
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ४ ९ ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ७०५
पञ्चास्याय च रुद्राय पञ्चाशत्कोटिमूर्तये ।
त्र्यधिपाय वरिष्ठाय विद्यातत्त्वाय ते नमः ॥ २ ९
अनिर्देश्याय नित्याय विद्युज्ज्वालाय रूपिणे ।
अग्निवर्णाय देवाय शंकराय नमो नमः ॥ ३०
विद्युत्कोटिप्रतीकाशमष्टकोणं सुशोभनम् ।
रूपमास्थाय लोकेऽस्मिन् संस्थिताय नमो नमः ॥ ३१
ब्रह्मोवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तेषां प्रसन्नः परमेश्वरः ।
ब्रह्मणे मे ददौ शीघ्रमभयं भक्तवत्सल: ॥ ३२
अथ सर्वे सुरास्तत्र विष्ण्वाद्या मुनयस्तथा ।
अभवन्सुस्मितास्तात चक्रुश्च परमोत्सवम् ॥ ३३
मम तद्रेतसा तात मर्दितेन मुहुर्मुहुः ।
अभवन्कणकास्तत्र भूरिशः परमोज्ज्वलाः ॥ ३४
ऋषयो बहवो जाता बालखिल्याः सहस्रशः ।
कणकैस्तैश्च वीर्यस्य प्रज्वलद्भिः स्वतेजसा ॥ ३५ ।
अथ ते ऋषयः सर्वे उपतस्थुस्तदा मुने ।
ममान्तिकं परप्रीत्या तात तातेति चाब्रुवन् ॥ ३६
ईश्वरेच्छाप्रयुक्तेन प्रोक्तास्ते नारदेन हि ।
बालखिल्यास्तु ते तत्र कोपयुक्तेन चेतसा ॥३७
नारद उवाच
गच्छध्वं सङ्गता यूयं पर्वतं गन्धमादनम् ।
न स्थातव्यं भवद्भिश्च न हि वोऽत्र प्रयोजनम् ॥ ३८
तत्र तप्त्वा तपश्चाति भवितारो मुनीश्वराः ।
सूर्यशिष्याः शिवस्यैवाज्ञया मे कथितं त्विदम् ॥ ३ ९
ब्रह्मोवाच
इत्युक्तास्ते तदा सर्वे बालखिल्याश्च पर्वतम् ।
सत्वरं प्रययुर्नत्वा शंकरं गन्धमादनम् ॥ ४०
विष्ण्वादिभिस्तदाभूवं श्वासितोऽहं मुनीश्वर ।
निर्भयः परमेशानप्रेरितैस्तैर्महात्मभिः ॥ ४१
अस्तवं चापि सर्वेशं शंकरं भक्तवत्सलम् ।
सर्वकार्यकरं ज्ञात्वा दुष्टगर्वापहारकम् ॥ ४२
पंचमुख, पचास करोड़ मूर्तिवाले, त्रिलोकेश, वरिष्ठ एवं विद्यातत्त्वस्वरूप आप रुद्रको प्रणाम है ॥ २ ९ ॥ अनिर्देश्य, नित्य, विद्युज्ज्वालाके समान रूपवाले, अग्निवर्ण एवं देवाधिदेव आप शंकरको बार - बार नमस्कार है । करोड़ों विद्युत्के समान प्रकाशमान, अष्ट कोणवाले तथा अत्यन्त सुन्दर रूपको धारण करके इस लोकमें स्थित रहनेवाले आपको नमस्कार है ॥ ३०-३१ ॥ ब्रह्माजी बोले- उन [ देवताओं ] की यह बात | सुनकर प्रसन्न हुए भक्तवत्सल परमेश्वरने मुझ ब्रह्माको शीघ्र ही अभय प्रदान कर दिया ॥३२ ॥
हे तात! उसके बाद विष्णु आदि सभी देवता तथा मुनिगण मन्द मन्द हँसते हुए परम आनन्दित हो उठे ॥ ३३ ॥
हे तात! मेरे उस रेतसे अत्यन्त उज्ज्वल बहुत-से कण हो गये और अपने तेजसे प्रज्वलित उन कणोंसे बालखिल्य नामक हजारों ऋषि प्रकट हो गये ॥ ३४-३५ ॥ हे मुने! तब वे सभी ऋषि मेरे समीप खड़े हो गये और बड़े प्रेमसे मुझे हे तात! हे तात! कहने लगे ॥ ३६ ॥
तब ईश्वरेच्छासे प्रेरित हुए नारदजी [ आप ] क्रोधयुक्त चित्तसे उन बालखिल्य ऋषियोंसे कहने लगे— ॥ ३७ ॥
नारदजी बोले - – अब आपलोग एक साथ ही गन्धमादन पर्वतपर चले जाइये । आपलोग यहाँ मत रुकिये; आपलोगोंका यहाँ [ कोई ] प्रयोजन नहीं है ॥ ३८ ॥
वहाँ कठोर तपस्या करके आपलोग मुनीश्वर और सूर्यके शिष्य होंगे, मैंने यह बात शिवजीकी आज्ञासे कही है ॥ ३ ९ ॥ ब्रह्माजी बोले- इस प्रकार कहे गये वे बालखिल्य शंकरजीको नमस्कार करके शीघ्र ही गन्धमादन पर्वतपर चले गये । हे मुनीश्वर! तब शिवजीके द्वारा प्रेरित विष्णु आदिने मुझे बहुत समझाया और मैं निर्भय हो गया और फिर सर्वेश शंकरको भक्तवत्सल, सम्पूर्ण कार्योंको करनेवाला तथा दुष्टोंके गर्वको नष्ट करनेवाला । समझकर उनकी स्तुति करने लगा ॥ ४०–४२ ॥
पृष्ठ 716
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७०६ देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो त्वमेव कर्ता सर्वस्य भर्ता हर्ता च सर्वथा त्वदिच्छया हि सकलं स्थितं हि सचराचरम् तन्त्यां यथा बलीवर्दा मया ज्ञातं विशेषतः इत्येवमुक्त्वा सोऽहं वै प्रणामं च कृताञ्जलिः अन्येऽपि तुष्टुवुः सर्वे विष्ण्वाद्यास्तं महेश्वरम् ॥
अथाकर्ण्य नुतिं शुद्धां मम दीनतया तदा ।
विष्ण्वादीनां च सर्वेषां प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः ॥
ददौ सोऽतिवरं मह्यमभयं प्रीतमानसः ।
सर्वे सुखमतीवापुरत्यामोदमहं मुने ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ५० । हे देवदेव! हे महादेव! हे करुणासागर ॥ ४३ हे प्रभो! आप ही सब प्रकारसे सबके कर्ता! तथा हर्ता हैं ॥ ४३ ॥, भर्ता
। मैंने यह अच्छी तरह जान लिया ॥ ४४ जिस प्रकार बलवान् बैल नाथनेसे वशमें है कि हो जाता है, उसी प्रकार यह सारा चराचर जगत् आपकी इच्छासे स्थित है ॥४४ ॥
। इस प्रकार कहकर हाथ जोड़ मैंने शिवको ४५ प्रणाम किया और विष्णु आदि अन्य सभीने भी उन महेश्वरकी स्तुति की ॥ ४५ ॥
तब दीनभावसे की गयी विष्णु आदि सभी ४६ देवताओंकी तथा मेरी शुद्ध स्तुति सुनकर महेश्वर प्रसन्न हो गये ॥ ४६ ॥
हे मुने! उन्होंने प्रसन्नचित्त होकर मुझे अतिश्रेष्ठ अभयदान दिया, सभीने महान् सुख प्राप्त किया और ४७ । मुझे अत्यन्त प्रसन्नता हुई ॥४७ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे विधिमोहवर्णनं नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४ ९ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके तृतीय पार्वतीखण्डमें ब्रह्माके मोहका वर्णन नामक उनचासवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ४ ९ ॥ अथ पञ्चाशत्तमोऽध्यायः शिवा - शिवके विवाहकृत्यसम्पादनके अनन्तर देवियोंका शिवसे मधुर वार्तालाप ब्रह्मोवाच
ततश्चाहं मुनिगणैः शेषकृत्यं शिवाज्ञया ।
अकार्ष नारद प्रीत्या शिवाशिवविवाहतः ॥
तयोः शिरोऽभिषेकश्च बभूवादरतस्ततः
।
ध्रुवस्य दर्शनं विप्राः कारयामासुरादरात् ॥
हृदयालम्भनं कर्म बभूव तदनन्तरम् ।
स्वस्तिपाठश्च विप्रेन्द्र महोत्सवपुरस्सरः ॥
शिवाशिरसि सिन्दूरं ददौ शम्भुर्द्विजाज्ञया ।
तदानीं गिरिजाभिख्याद्भुतावर्ण्या बभूव ह ॥
ततो विप्राज्ञया तौ द्वावेकासनसमास्थितौ । लेभाते परमां शोभां भक्तचित्तमुदावहाम् ॥ ब्रह्माजी बोले — हे नारद! तदनन्तर मैंने | शिवजीकी आज्ञासे मुनियोंके साथ परमप्रीतिसे १ शिवाशिवके विवाहके शेष कृत्योंका सम्पादन । किया । उन दोनोंके सिरपर आदरपूर्वक मांगलिक २ | अभिषेक हुआ और ब्राह्मणोंने आदरके साथ उन्हें ध्रुवदर्शन कराया ॥ १-२ ॥ हे विप्रेन्द्र! उसके बाद हृदयालम्भनका कर्म ३ तथा बड़े महोत्सवके साथ स्वस्तिवाचन हुआ ॥ ३ ॥
ब्राह्मणोंकी आज्ञासे शम्भुने शिवाकी माँगमें ४ सिन्दूर लगाया, उस समय गिरिजा अत्यन्त अद्भुत अवर्णनीय रूपवती हो गयीं । तत्पश्चात् ब्राह्मणोंकी | आज्ञासे दोनों एक आसनपर विराजमान हुए और | भक्तोंके चित्तको आनन्द देनेवाली अपूर्व शोभासे ५ । सम्पन्न हो गये॥४-५ ॥
पृष्ठ 717
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ५० ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ७०७
ततः स्वस्थानमागत्य संस्त्रवप्राशन मुदा ।
चक्रतुस्तौ निदेशान्मेऽद्भुतलीलाकरौ मुने ॥ ६
इत्थं निवृत्ते विधिवद्यज्ञे वैवाहिके शिवः ।
ब्रह्मणे पूर्णपात्रं मे ददौ लोककृते प्रभुः ॥ ७
गोदानं विधिवच्छम्भुराचार्याय ददौ ततः ।
महादानानि च प्रीत्या यानि मङ्गलदानि वै ॥ ८
ततः शतसुवर्णं च विप्रेभ्यः स ददौ पृथक् ।
बहुभ्यो रत्नकोटीश्च नानाद्रव्याण्यनेकशः ॥ ९
तदानीममराः सर्वे परे जीवाश्चराचराः ।
मुमुदुश्चेतसातीव बभूवाति जयध्वनिः ॥ १०
मङ्गलध्वनिगानं च बभूव बहु सर्वतः ।
वाद्यध्वनिरभूद्रम्यो सर्वानन्दप्रवर्धनः ॥ ११
हरिर्मयाथ देवाश्च मुनयश्चापरेऽखिलाः ।
गिरिमामन्त्र्य सुप्रीत्या स्वस्थानं प्रययुर्द्रुतम् ॥ १२
तदानीं शैलनगरे स्त्रियश्च मुदिता वरम् ।
शिवाशिवौ समानीय ययुः कुहवरालयम् ॥ १३
लौकिकाचारमाजह्रुस्ताः स्त्रियस्तत्र चादृताः ।
महोत्साहो बभूवाथ सर्वतः प्रमुदावहः ॥ १४
अथ तास्तौ समानीय दम्पती जनशंकरौ ।
वासालयं महादिव्यं भवाचारं व्यधुर्मुदा ॥ १५
अथो समीपमागत्य शैलेन्द्रनगरस्त्रियः ।
निर्वृत्य मङ्गलं कर्म प्रापयन्दम्पती गृहम् ॥ १६
कृत्वा जयध्वनिं चक्रुर्ग्रन्थिनिर्मोचनादिकम् ।
सस्मितास्सकटाक्षाश्च पुलकाञ्चितविग्रहाः ॥ १७
हे मुने! तदनन्तर अद्भुत लीला करनेवाले उन दोनोंने अपने स्थानपर आकर मेरी आज्ञासे प्रसन्नतापूर्वक संस्रव * - प्राशन किया । इस प्रकार विवाह - यज्ञके विधिवत् सम्पन्न हो जानेपर प्रभु शिवने मुझ लोककर्ता ब्रह्माको पूर्णपात्रका दान किया । तत्पश्चात् शिवजीने आचार्यको विधिपूर्वक गोदान दिया तथा मंगल प्रदान करनेवाले जो अन्य महादान हैं, उन्हें भी बड़े प्रेमसे दिया॥६–८ ॥ उसके बाद उन्होंने बहुत - से ब्राह्मणोंको अलग - अलग सौ - सौ स्वर्णमुद्राएँ, करोड़ों रत्न तथा अनेक प्रकारके द्रव्य दिये । उस समय सभी देवगण एवं अन्य चराचर जीव हृदयसे अत्यन्त प्रसन्न हुए और जोर - जोरसे जयध्वनि होने लगी । सभी ओर मंगलध्वनिके साथ गान होने लगा और सबके आनन्दको बढ़ानेवाली रम्य वाद्य - ध्वनि होने लगी । उसके बाद मेरे साथ विष्णु, देवता, मुनिगण तथा अन्य लोग हिमालयसे आज्ञा लेकर प्रसन्नतापूर्वक अपने - अपने निवासस्थानको गये ॥ ९ -१२ ॥ उस समय हिमालयके नगरकी स्त्रियाँ प्रसन्न होकर शिवा एवं शिवको लेकर दिव्य कोहवर - घरमें | गयीं ॥ १३ ॥
वहाँपर वे स्त्रियाँ आदरके साथ लौकिकाचार करने लगीं । चारों ओर आनन्द प्रदान करनेवाला महान् उत्साह फैल गया । उसके बाद उन सबने लोगोंका कल्याण करनेवाले उन शिव - शिवाको महादिव्य निवासस्थानमें ले जाकर प्रसन्नतापूर्वक लौकिकाचार किया ॥ १४-१५ ॥ तत्पश्चात् हिमालयके नगरकी स्त्रियाँ समीपमें आकर मंगलकर्म करके दम्पतीको घरमें ले गयीं ॥१६ ॥
वे जय - जयकारकर ग्रन्थि - बन्धन खोलने लगीं । उस समय वे कटाक्ष करती हुईं मन्द मन्द हँस रही । थीं और उनका शरीर रोमांचित हो रहा था ॥१७ ॥
अवशिष्ट घृतको जलयुक्त प्रोक्षणीपात्रमें डालनेकी विधि है । प्रत्येक आहुतिमें ऐसा * अग्निमें घीकी आहुति देकर स्रुवामें ही ' संस्रव ' कहते हैं । अन्तमें यजमान उसे पीता है । इसीको ' किया जाता है ॥ प्रोक्षणीपात्रमें डाले हुए घीको संस्रवप्राशन ' कहा गया है ।
पृष्ठ 718
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७०८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ५० वासगेहं सम्प्रविश्य मुमुहुः कामिनीवराः । वे श्रेष्ठ स्त्रियाँ वासगृहमें प्रवेश करते ही प्रशंसन्त्यः स्वभाग्यानि पश्यन्त्यः परमेश्वरम् ॥ १८ | हो गयीं और सुन्दर रूप तथा वेषवाले मोहित । लावण्यसे युक्त, नवीन यौवनसे परिपूर्ण कामिनियोंके , सम्पूर्ण महासुरूपवेषं च सर्वलावण्यसंयुतम् ।, । नवीनयौवनस्थं च कामनीचित्तमोहनम् ॥ १ ९ चित्तको मोहित करनेवाले, मन्द मन्द मुसकानयुक्त
ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं सकटाक्षं सुसुन्दरम् ।
सुसूक्ष्मवासो बिभ्राणं नानारत्नविभूषितम् ॥
तदानीं दिव्यनार्यश्च षोडशारं समाययुः ।
तौ दम्पती च द्रष्टुं महादरपुरस्सरम् ॥
सरस्वती च लक्ष्मीश्च सावित्री जाह्नवी तथा ।
अदितिश्च शची चैव लोपामुद्राप्यरुन्धती ॥
अहल्या तुलसी स्वाहा रोहिणी च वसुन्धरा ।
शतरूपा च संज्ञा च रतिरेताः सुरस्त्रियः ॥
देवकन्या नागकन्या मुनिकन्या मनोहराः । तत्र या याः स्थितास्तासां सङ्ख्यां कर्तुं च कः क्षमः ।
ताभी रत्नासने दत्ते तत्रोवास शिवो मुदा ।
तमूचुः क्रमतो देव्यः सुहासं मधुरं वचः ॥
सरस्वत्युवाच
प्राप्ता सती महादेवाधुना प्राणाधिका मुदा ।
दृष्ट्वा प्रियास्यं चन्द्राभं सन्तापं त्यज कामुक ॥
कालं गमय कालेश सतीसंश्लेषपूर्वकम् ।
विश्लेषस्ते न भविता सर्वकालं समाश्रिता ॥
लक्ष्मीरुवाच
लज्जां विहाय देवेश सतीं कृत्वा स्ववक्षसि ।
तिष्ठतां प्रति का लज्जा प्राणा यान्ति यया विना ॥
सावित्र्युवाच
भोजयित्वा सतीं शम्भो शीघ्रं त्वं भुङ्क्ष्व मा खिदः ।
तदाचम्य सकर्पूरं तांबूलं देहि सादरम् ॥
प्रसन्न मुख - मण्डलवाले, कटाक्षयुक्त, अत्यन्त अत्यन्त सूक्ष्म वस्त्र धारण किये हुए और सुन्दर अनेक, २० रत्नोंसे विभूषित परमेश्वरको देखती हुईं अपने - अपने भाग्यकी प्रशंसा करने लगीं ॥ १८-२० ॥ उस समय सोलह दिव्य नारियाँ बड़े आदरके २१ साथ इन दम्पतीको देखनेके लिये शीघ्र ही पहुँच गयीं । सरस्वती, लक्ष्मी, सावित्री, जाह्नवी, अदिति, २२ शची, लोपामुद्रा, अरुन्धती, अहल्या, तुलसी, स्वाहा, रोहिणी, वसुन्धरा, शतरूपा, संज्ञा और रति — ये २३ देवस्त्रियाँ हैं । अन्य जो - जो मनोहर देवकन्याएँ एवं मुनिकन्याएँ वहाँ स्थित थीं, उनकी गणना करनेमें २४ कौन समर्थ है ॥ २१–२४ ॥ उनके द्वारा दिये गये रत्नके आसनपर शिवजी २५ प्रसन्नताके साथ बैठे । इसके बाद सब देवियाँ क्रमसे मन्द - मन्द हँसती हुईं उनसे मधुर वचन कहने लगीं ॥ २५ ॥
सरस्वती बोलीं – हे महादेव! अब प्राणोंसे भी अधिक प्यारी सतीदेवी आपको प्राप्त हो गयी हैं । २६ हे कामुक! इनके चन्द्रमाके समान आभावाले प्रिय मुखको प्रसन्नतापूर्वक देखकर आप सन्तापको त्याग दीजिये ॥ २६ ॥
हे कालेश! आप इस सतीका आलिंगन करते. २७ हुए अपना समय व्यतीत कीजिये ॥ सभी समय आपके | आश्रित रहनेवाली इस सखीसे आपका वियोग नहीं होगा ॥ २७ ॥
लक्ष्मी बोलीं- हे देवेश! अब लज्जाका त्यागकर | सतीको अपने वक्षःस्थलमें स्थित कीजिये, जिसके २८ बिना आपके प्राण निकल रहे थे उसके प्रति कौन-, सी लज्जा! ॥ २८ ॥
सावित्री बोलीं- हे शम्भो! सतीको भोजन | कराकर आप भी शीघ्र भोजन कीजिये, किसी बातका | खेद मत कीजिये और आचमन करके सतीको २ ९ आदरसे कपूरमिश्रित दीजिये ॥ २ ९ ॥ ताम्बूल
पृष्ठ 719
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ५० ] रुद्रसंहिता ( पार्वतीखण्ड ) ७० ९ जाह्नव्युवाच
स्वर्णकांतिकरां धृत्वा केशान्मार्जय योषितः ।
कामिन्याः स्वामिसौभाग्यसुखं नातः परं भवेत् ॥
अदितिरुवाच
भोजनान्ते शिवे शम्भुं मुखशुद्ध्यर्थमादरात् ।
जलं देहि महाप्रीत्या दम्पतिप्रेम दुर्लभम् ॥
शच्युवाच
कृत्वा विलापं यद्धेतोः शिवां कृत्वा च वक्षसि ।
यो बभ्रामानिशं मोहात् का लज्जा ते प्रियां प्रति ॥
लोपामुद्रोवाच
व्यवहारोऽस्ति च स्त्रीणां भुक्त्वा वासगृहे शिव ।
दत्त्वा शिवायै ताम्बूलं शयनं कर्तुमर्हसि ॥
अरुन्धत्युवाच
मया दत्तां सतीं मेना तुभ्यं दातुमनीप्सिता ।
विविधं बोधयित्वेमां सुरतिं कर्तुमर्हसि ॥
अहल्योवाच
वृद्धावस्थां परित्यज्य ह्यतीव तरुणो भव ।
येन मेनानुमन्येत त्वां सुतार्पितमानसा ॥
तुलस्युवाच
सती त्वया परित्यक्ता कामो दग्धः पुरा कृतः ।
कथं तदा वसिष्ठश्च प्रभो प्रस्थापितोऽधुना ॥
स्वाहोवाच
स्थिरो भव महादेव स्त्रीणां वचसि साम्प्रतम् ।
विवाहे व्यवहारोऽस्ति पुरन्ध्रीणां प्रगल्भता ॥
रोहिण्युवाच
कामं पूरय पार्वत्याः कामशास्त्रविशारद ।
कुरु पारं स्वयं कामी कामिनीकामसागरम् ॥
वसुन्धरोवाच
जानासि भावं भावज्ञ कामार्तानां च योषिताम् ।
न च स्वं स्वामिनं शम्भो ईश्वरं पाति सन्ततम् ॥
जाह्नवी बोलीं- अब इस सुवर्णकान्तिवाली पार्वतीके केशोंको पकड़कर सँवारिये; क्योंकि कामिनी ३० स्त्रियोंका इससे बढ़कर और कोई पतिसे प्राप्त होनेवाला सौभाग्यसुख नहीं होता ॥३० ॥
अदिति बोलीं- हे शिवे! आप भोजनके पश्चात् मुख शुद्ध करनेके लिये शम्भुको अति प्रेमसे ३१ जल प्रदान कीजिये; क्योंकि दम्पतीका परस्पर प्रेम [ सर्वथा ] दुर्लभ है ॥ ३१ ॥
शची बोलीं- जिसके लिये आप मोहवश विलाप करते - करते [ दर - दर ] भटक रहे थे, उस ३२ शिवाको वक्षःस्थलपर धारण कीजिये, उस प्रियाके प्रति आपको लज्जा क्यों? ॥ ३२ ॥
लोपामुद्रा बोलीं- हे शंकर! भोजन करके
आप वासगृहमें जाइये, यह स्त्रियोंका व्यवहार है ।
३३ आप शिवाको ताम्बूल देकर शयन कीजिये ॥३३ ॥
अरुन्धती बोलीं- हे शिव! मेना आपके निमित्त पार्वतीको देना नहीं चाहती थीं, किंतु मेरे बहुत ३४ समझानेपर उन्होंने पार्वतीको देना स्वीकार किया, अब आप इनसे अधिक प्रेम कीजिये ॥ ३४ ॥
अहल्या बोलीं – अब आप वृद्धावस्थाको छोड़कर पूर्ण युवा हो जाइये, जिससे कन्या देनेवाली ३५ इस मेनाको पुत्रीदानसे सन्तुष्टि प्राप्त हो जाय ॥ ३५ ॥
तुलसी बोलीं- हे प्रभो! आपने पूर्वकालमें सतीका त्याग किया, उसके बाद कामदेवको जलाया, ३६ अब आपने [ पार्वतीको प्राप्त करनेके लिये ] हिमालयके घर वसिष्ठको कैसे भेजा? ॥३६ ॥
स्वाहा बोलीं- हे महादेव! अब आप स्त्रियोंके | वचनमें स्थिर हो जाइये; क्योंकि विवाहमें स्त्रियोंकी ३७ प्रगल्भता एक व्यवहार होता है ॥ ३७ ॥
रोहिणी बोलीं- हे कामशास्त्रविशारद! अब आप पार्वतीकी कामना पूर्ण कीजिये, आप स्वयं कामी ३८ हैं, अतः कामिनीके कामसागरको पार कीजिये ॥ ३८ ॥
वसुन्धरा बोलीं- हे भावज्ञ! आप कामार्त स्त्रियोंके भावको जानते हैं । हे शम्भो! स्त्री अपने स्वामीकी ईश्वरभावसे निरन्तर सेवा करती है, वह पतिके अतिरिक्त अपनी किसी भी वस्तुकी रक्षा करना ३ ९ | नहीं चाहती ॥ ३ ९ ॥
पृष्ठ 720
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
७१० शतरूपोवाच भोगं दिव्यं विना भुक्त्वा न हि तुष्येत्क्षुधातुरः येन तुष्टिर्भवेच्छंभो तत्कर्तुमुचितं स्त्रियाः संज्ञोवाच तूर्णं प्रस्थापय प्रीत्या पार्वत्या सह शङ्करम् रत्नप्रदीपं ताम्बूलं तल्पं निर्माय निर्जने ॥ ब्रह्मोवाच
स्त्रीणां तद्वचनं श्रुत्वा ता उवाच शिवः स्वयम् ।
निर्विकारश्च भगवान्योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः ॥
शंकर उवाच
देव्यो न ब्रूत वचनमेवंभूतं ममान्तिकम् ।
जगतां मातरः साध्व्यः पुत्रे चपलता कथम् ॥
ब्रह्मोवाच
शङ्करस्य वचः श्रुत्वा लज्जिताः सुरयोषितः ।
बभूवुः सम्भ्रमात्तूष्णीं चित्रपुत्तलिका यथा ॥
भुक्त्वा मिष्टान्नमाचम्य महेशो हृष्टमानसः ।
सकर्पूरं च तांबूलं बुभुजे भार्यया सह ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ५१ शतरूपा बोलीं- भूखसे तड़पता । । दिव्य सुखका भोग किये बिना सन्तुष्ट हुआ नहीं व्यक्ति ॥ ४० । अतः हे शम्भो! जिससे स्त्रीको सन्तुष्टि हो होता । , आपको वही करना उचित है ॥४० ॥
संज्ञा बोलीं- [ हे सखि! ] रत्नदीपक जलाकर । । एकान्तमें पलंग बिछाकर और उसपर ताम्बूल रखकर ४१ परम प्रीतिसे शीघ्रतापूर्वक शिवाके साथ शिवका स्थापित करो ॥ ४१ ॥
ब्रह्माजी बोले – स्त्रियोंके वे वचन सुनकर निर्विकार एवं महान् योगियोंके गुरुके भी गुरु भगवान् ४२ शंकरजी उनसे स्वयं कहने लगे -॥४२ ॥
शंकरजी बोले- हे देवियो! मेरे समीप इस प्रकारके वचनको आपलोग न बोलें, आप सब पतिव्रताएँ एवं जगत्की माताएँ हैं, फिर पुत्रके विषयमें ४३ इस प्रकारकी चपलता क्यों? ॥४३ ॥
ब्रह्माजी बोले- शंकरकी यह बात सुनकर सभी देवस्त्रियाँ लज्जित हो गयीं और सम्भ्रमके कारण ४४ चित्रलिखित पुतलियोंकी भाँति चुप हो गयीं ॥ ४४ ॥
तदनन्तर मिष्टान्न ग्रहणकर आचमनकर प्रसन्नचित्त महेशने पार्वतीके साथ कर्पूरयुक्त पानका ४५ | सेवन किया ॥४५ ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे परिहासवर्णनं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५० ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके तृतीय पार्वतीखण्डमें परिहासवर्णन नामक पचासवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ५० ॥
अथैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः रतिके अनुरोधपर श्रीशंकरका कामदेवको जीवित करना, देवताओंद्वारा ब्रह्मोवाच
तस्मिन्नवसरे ज्ञात्वानुकूलं समयं रतिः ।
सुप्रसन्ना च तं प्राह शङ्करं दीनवत्सलम् ॥
रतिरुवाच गृहीत्वा पार्वतीं प्राप्तं सौभाग्यमतिदुर्लभम् । किमर्थं प्राणनाथो मे निस्स्वार्थं भस्मसात्कृतः ॥
जीवयात्र पतिं मे हि कामव्यापारमात्मनि ।
कुरु दूरं च सन्तापं समविश्लेषहेतुकम्॥
शिवस्तुति ब्रह्माजी बोले – उस अवसरपर अनुकूल समय | जानकर प्रसन्नतासे पूर्ण रति दीनवत्सल शंकरसे कहने १ लगी - ॥ १ ॥
रति बोली- [ हे भगवन्! ] पार्वतीको ग्रहण | करके आपने परम दुर्लभ सौभाग्य प्राप्त किया, किंतु मेरे प्राणनाथको आपने व्यर्थ ही भस्म क्यों कर २ दिया? ॥ २ ॥
अपने मनमें विचार करके मेरे पतिको जीवित | कर दीजिये और समानरूपसे वियोग हेतुभूत ३ सन्तापको दूर कीजिये ॥ ३ ॥