शिव महापुराण - १ — पृष्ठ 871–880

शिव महापुराण - १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 871–880

पृष्ठ 871

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 871 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

० ९ ] रुद्रसंहिता ( युद्धखण्ड ) ८६१ अ महेशानो महेशान्यखिलेश्वरः । इस प्रकारके स्वरूपवाले, सबके लिये सुखदायक एवंविधो त्रिपुरं हन्तुं सर्वेषां सुखदायकः ॥ २७ अखिलेश्वर महेश तथा महेशानी त्रिपुरको मारनेके जगाम तं देवदेवः त्रिपुरं निहंतुं तदानु सर्वे तु रविप्रकाशाः । गजैर्हयैस्सिहवरै रथैश्च वृषैर्ययुस्तेऽमरराजमुख्याः ॥ हलैश्च शालैर्मुशलैर्भुशुण्डै-गिरीन्द्रकल्पैर्गिरिसंनिभाश्च नानायुधैः संयुतबाहवस्ते ततो नु हृष्टाः प्रययुः सुरेशाः ॥ नानायुधाढ्याः परमप्रकाशा महोत्सवाः शंभुजयं वदन्तः । ययुः पुरस्तस्य महेश्वरस्य तदेन्द्रपद्मोद्भवविष्णुमुख्याः ॥

जहृषुर्मुनयः सर्वे दंडहस्ता जटाधराः ।

ववृषुः पुष्पवर्षाणि खेचरास्सिद्धचारणाः ॥

पुरत्रयं च विप्रेन्द्र व्रजन्सर्वे गणेश्वराः । तेषां संख्यां च कः कर्तुं समर्थो वच्मि कांश्चन गणेश्वरैर्देवगणैश्च भृङ्गी सर्वगणेन्द्रवर्यः । समावृतः जगाम योगांस्त्रिपुरं निहन्तुं विमानमारुह्य यथा महेन्द्रः केशो विगतवासश्च महाकेशो महाज्वरः सोमवल्लीसवर्णश्च सोमपः सनकस्तथा सोमधृक् सूर्यवर्चाश्च सूर्यप्रेषणकस्तथा । लिये चल पड़े । जिस समय देवाधिदेव उस त्रिपुरका वध करनेके लिये चले, उस समय सूर्यके समान तेजस्वी इन्द्र आदि सभी देवता उत्तम हाथी, घोड़े, २८ सिंह, रथ तथा बैलपर सवार हो उनके पीछे - पीछे चले । हाथोंमें हल, शाल, मूसल, विशाल पर्वतके समान भुशुण्ड तथा विविध आयुध धारण किये हुए पर्वतसदृश वे इन्द्रादि देवता प्रसन्न होकर [ त्रिपुरका २ ९ वध करनेके लिये ] चले ॥ २७–२९ ॥ उस समय अनेक प्रकारके आयुधोंसे युक्त तथा परम प्रकाशमान इन्द्र, ब्रह्मा, विष्णु आदि देवता महोत्सव मनाते हुए तथा शिवजीकी जय - जयकार ३० करते हुए उन महेश्वरके आगे - आगे चल रहे थे ॥३० ॥

उस समय हाथमें दण्ड लिये हुए तथा ३१ जटा धारण किये हुए सभी मुनि हर्षित हुए और आकाशमें विचरण करनेवाले सिद्ध तथा चारण पुष्पवृष्टि करने लगे ॥ ३१ ॥

हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! जो सभी गणेश्वर तीनों पुरोंको ॥ ३२ जा रहे थे, उनकी संख्या बतानेमें कौन समर्थ है, तथापि मैं कुछको कह रहा हूँ ॥३२ ॥

गणेश्वरों और देवगणोंके साथ सभी गणोंसे ॥ ३३ श्रेष्ठ भृंगी विमानमें चढ़कर महेन्द्रके समान त्रिपुरका । वध करनेके लिये चला । केश, विगतवास, महाकेश, ॥ ३४ । महाज्वर, सोमवल्ली, सवर्ण, सोमप, सनक, सोमधृक्, सूर्यवर्चा, सूर्यप्रेषण, सूर्याक्ष, सूरि, सुर, सुन्दर, प्रस्कन्द, सूर्याक्षः सूरिनामा च सुरः सुन्दर एव च ॥ ३५ कुन्दर, चण्ड, कम्पन, अतिकम्पन, इन्द्र, इन्द्रजव, प्रस्कंदः कुन्दरश्चण्डः कंपनश्चातिकंपनः इन्द्रश्चेन्द्रजवश्चैव यन्ता हिमकरस्तथा शताक्षश्चैव पंचाक्षः सहस्राक्षो महोदरः सतीजुहः शतास्यश्च रंकः कर्पूरपूतनः द्विशिखस्त्रिशिखश्चैव तथाहंकारकारकः अजवक्त्रोऽष्टवक्त्रश्च हयवक्त्रोऽर्द्धवक्त्रकः । ॥ ३६ हिमकर, यन्ता, शताक्ष, पंचाक्ष, सहस्राक्ष, महोदर, । सतीजुह, शतास्य, रंक, कर्पूरपूतन, द्विशिख, त्रिशिख, ॥ ३७ अहंकारकारक, अजवक्त्र, अष्टवक्त्र, हयवक्त्र तथा । अर्धवक्त्र इत्यादि बहुत - से असंख्य वीरगण, जो ॥ ३८ । लक्ष्य - लक्षणसे रहित थे, वे शिवजीको घेरकर

इत्याद्या गणपा वीरा बहवोऽपरिमेयकाः ॥ । ३ ९ । चले ॥ ३३-३९ ॥

प्रययुः परिवार्येशं लक्ष्यलक्षणवर्जिताः

पृष्ठ 872

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 872 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८६२ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १०

समावृत्य महादेवं तदापुस्ते पिनाकिनम् ।

दग्धुं समर्था मनसा क्षणेन सचराचरम् ॥

दग्धुं जगत्सर्वमिदं समर्थाः किं त्वत्र दग्धुं त्रिपुरं पिनाकी । रथेन किं चात्र शरेण तस्य गणैश्च किं देवगणैश्च शम्भोः ॥ स एव दग्धुं त्रिपुराणि तानि देवद्विषां व्यास पिनाकपाणिः । स्वयं गतस्तत्र गणैश्च सार्द्धं निजैस्सुराणामपि सोऽद्भुतोतिः ॥

किं तत्र कारणं चान्यद्वच्मि ते ऋषिसत्तम ।

लोकेषु ख्यापनार्थं वै यशः परमलापहम् ॥

अन्यच्च कारणं ह्येतद्दुष्टानां प्रत्ययाय वै ।

सर्वेष्वपि च देवेषु यस्मान्नान्यो विशिष्यते ॥

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके जो गण महादेव शिवको घेरकर उनके ४० चल रहे थे, वे मनसे ही चराचर जगत्को साथ । करनेमें समर्थ थे । किंतु यहाँ तो पिनाकधारी भस्म भगवान् | शंकर स्वयं ही त्रिपुरको जलानेमें समर्थ थे । उन | शम्भुको रथ, बाण, गणों तथा देवताओंकी ४१ आवश्यकता थी, किंतु हे व्यास! हाथमें पिनाक क्या धारण किये वे अपने गणों तथा देवताओंके साथ

दैत्योंके उन तीनों पुरोंको जलानेके लिये जा रहे थे ।

यह उनकी अद्भुत लीला है ॥ ४०-४२ ॥

४२ हे ऋषिश्रेष्ठ! उसमें जो कारण है, उसे मैं आपसे कह रहा हूँ । दूसरोंके पापोंका नाश करनेवाले ४३ उन्होंने अपने यशका त्रिलोकीमें विस्तार करनेके निमित्त ऐसा किया और दूसरा यह भी कारण है कि दुष्टोंके मनमें यह विश्वास हो जाय कि सभी देवगणोंमें ४४ । शिवजीसे बढ़कर अन्य कोई नहीं है ॥ ४३-४४ ॥ पञ्चमे युद्धखण्डे शिवयात्रावर्णनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥

अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके पंचम युद्धखण्डमें शिवयात्रावर्णन नामक नौवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ९ ॥

अथ दशमोऽध्यायः भगवान् शिवका त्रिपुरपर सन्धान करना, गणेशजीका विघ्न उपस्थित करना, आकाशवाणीद्वारा बोधित होनेपर शिवद्वारा विघ्ननाशक गणेशका पूजन, अभिजित् मुहूर्तमें तीनों पुरोंका एकत्र होना और शिवद्वारा बाणाग्निसे सम्पूर्ण त्रिपुरको भस्म सनत्कुमार उवाच

अथ शम्भुर्महादेवो रथस्थः सर्वसंयुतः ।

त्रिपुरं सकलं दग्धुमुद्यतोऽभूत्सुरद्विषाम् ॥

शीर्षं स्थानकमास्थाय संधाय च शरोत्तमम् ।

सज्जं तत्कार्मुकं कृत्वा प्रत्यालीढं महाद्भुतम् ॥

निवेश्य दृढमुष्टौ च दृष्टिं दृष्टौ निवेश्य च ।

अतिष्ठन्निश्चलस्तत्र शतं वर्षसहस्रकम् ॥

ततोऽङ्गुष्ठे गणाध्यक्षः स तुदत्यनिशं स्थितः ।

न लक्ष्यं विविशुस्तानि पुराण्यस्य त्रिशूलिनः ॥

करना, मयदानवका बचा रहना सनत्कुमार बोले— [ हे व्यासजी! ] इसके बाद | महादेव शम्भु सम्पूर्ण सामग्रियोंसे युक्त हो उस रथपर १ बैठकर दैत्योंके सम्पूर्ण त्रिपुरको दग्ध करनेके लिये । उद्यत हुए । उस रथके शीर्ष स्थानपर स्थित हो वे धनुषको चढ़ाकर उसपर उत्तम बाण सन्धानकर २ | अत्यन्त अद्भुत प्रत्यालीढ आसनमें स्थित होकर | दृढमुष्टिमें धनुषको अपनी दृष्टिमें दृष्टि पकड़कर ३ | डालकर निश्चल हो सौ हजार वर्षपर्यन्त वहाँ स्थित रहे । उस समय वे गणेशजी उन शिवजीके अँगूठेपर | स्थिर हो निरन्तर उन्हें पीड़ित करने लगे, जिससे ४ उनके लक्ष्यमें ॥ त्रिपुर दिखायी न पड़े ॥१-४

पृष्ठ 873

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 873 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १० ] रुद्रसंहिता ( युद्धखण्ड ) ८६३

ततोऽन्तरिक्षादशृणोद्धनुर्बाणधरो हरः ।

मुञ्जकेशो विरूपाक्षो वाचं परमशोभनाम् ॥ ५

भो भो न यावद्भगवन्नर्चितोऽसौ विनायकः ।

पुराणि जगदीशेश सांप्रतं न हनिष्यति ॥ ६ ।

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं गजवक्त्रमपूजयत् ।

भद्रकालीं समाहूय ततोऽन्धकनिषूदनः ॥ ७

तस्मिन् संपूजिते हर्षात्परितुष्टे पुरस्सरे ।

विनायके ततो व्योम्नि ददर्श भगवान्हरः ॥ ८

पुराणि त्रीणि दैत्यानां तारकाणां महात्मनाम् ।

यथातथं हि युक्तानि केचिदित्थं वदंति ह ॥ ९

परब्रह्मणि देवेशे सर्वोपास्ये महेश्वरे ।

अन्यप्रसादतः कार्यसिद्धिर्घटति नेति हि ॥ १०

स स्वतंत्रः परं ब्रह्म सगुणो निर्गुणोऽपि ह ।

अलक्ष्यः सकलैः स्वामी परमात्मा निरंजनः ॥ ११

पंचदेवात्मकः पंचदेवोपास्यः परः प्रभुः ।

तस्योपास्यो न कोऽप्यस्ति स एवोपास्य आलयम् ॥ १२

अथवा लीलया तस्य सर्वं संघटते मुने ।

चरितं देवदेवस्य वरदातुर्महेशितुः ॥ १३

तस्मिंस्थिते महादेवे पूजयित्वा गणाधिपम् ।

पुराणि तत्र कालेन जग्मुरेकत्वमाशु वै ॥ १४

एकीभावं मुने तत्र त्रिपुरे समुपागते ।

बभूव तुमुलो हर्षो देवादीनां महात्मनाम् ॥१५

ततो देवगणाः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ।

जयेति वाचो स्तुवंतश्चाष्टमूर्तिकम् ॥ १६

मुमुचुः

अथाहेति तदा ब्रह्मा विष्णुश्च जगतां पतिः ।

समयोऽपि समायातो दैत्यानां वधकर्मणः ॥ १७

तेषां तारकपुत्राणां त्रिपुराणां महेश्वर ।

देवकार्यं कुरु विभो एकत्वमपि चागतम् ॥ १८

यावन्न यान्ति देवेश विप्रयोगं पुराणि वै ।

त्रिपुरं भस्मसात्कुरु ॥ १ ९

तावद् बाणं विमुञ्चस्व तब मुंजकेश, विरूपाक्ष तथा धनुष - बाणधारी शंकरने यह अत्यन्त मनोहर आकाशवाणी सुनी । हे जगदीश! हे ईश! हे भगवन्! जबतक आप इन गणेशजीका पूजन नहीं करेंगे, तबतक आप त्रिपुरका नाश नहीं कर सकेंगे ॥ ५-६ ॥ तदनन्तर यह वचन सुनकर अन्धकका वध करनेवाले सदाशिवने भद्रकालीको बुलाकर गणेशजीकी पूजा की ॥ ७ ॥

पूजासे उन गणेशके प्रसन्न हो जानेपर भगवान् शिवने आकाशमें स्वयं अपने आगे उन महात्मा दैत्य तारकपुत्रोंके तीनों पुरोंको देखा, जो यथायोग्य एक-दूसरेसे युक्त थे । इस विषयमें कोई ऐसा कहते हैं कि — परब्रह्म देवेश परमेश्वर तो सबके पूजनीय हैं, फिर उनके कार्यकी सिद्धि दूसरोंकी प्रसन्नतासे हो, यह तो उनके लिये उचित नहीं प्रतीत होता ॥ ८-१० ॥ वे परब्रह्म, स्वतन्त्र, सगुण, निर्गुण, परमात्मा तथा मायासे रहित एवं सभीसे अलक्ष्य हैं । वे परम प्रभु पंचदेवात्मक तथा पंचदेवोंके उपास्य हैं । उनका कोई भी उपास्य नहीं है, वे ही सबके उपास्य हैं । अथवा हे मुने! सबको वर देनेवाले उन देवाधिदेव महेश्वरकी लीलासे सभी चरित सम्भव हैं॥११–१३ ॥ जब महादेवजी गणेशका पूजनकर स्थित हो गये, उसी समय वे तीनों पुर शीघ्र ही एकमें मिल गये ॥ १४ ॥

हे मुने! इस प्रकार त्रिपुरके एक साथ मिल जानेपर देवताओं तथा महात्माओंको बड़ी प्रसन्नता हुई ॥ १५ ॥

तत्पश्चात् समस्त देवगण, महर्षि एवं सिद्धगण महादेवजीकी स्तुति करते हुए उनकी जय - जयकार | करने लगे ॥१६ ॥

इसके बाद जगत्पति ब्रह्मा तथा विष्णुने कहा— हे महेश्वर! अब इन दैत्य तारकपुत्रोंके वधकार्यका समय उपस्थित हो गया है । हे विभो! आप देवकार्य सम्पन्न कीजिये; क्योंकि इनके तीनों पुर एक स्थानमें आ गये हैं । हे देवेश! जबतक ये पुर एक - दूसरेसे अलग नहीं होते, तबतक आप बाण छोड़िये और । त्रिपुरको भस्म कर दीजिये ॥ १७–१९ ॥

पृष्ठ 874

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 874 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८६४ श्रीशिवमहापुराण [ अ ०

अथ सज्यं धनुः कृत्वा शर्वः संधाय तं शरम् ।

पूज्यं पाशुपतास्त्रं स त्रिपुरं समचिन्तयत् ॥ २०

अथ देवो महादेवो वरलीलाविशारदः ।

केनापि कारणेनात्र सावज्ञं तदवैक्षत ॥ २१

पुरत्रयं विरूपाक्षः कर्तुं तद्भस्मसात्क्षणात् ।

समर्थः परमेशानो जानातु च सतां गतिः ॥ २२

दग्धुं समर्थो देवेशो वीक्षणेन जगत्त्रयम् ।

अस्मद्यशो विवृद्ध्यर्थं शरं मोक्तुमिहार्हसि ॥ २३

इति स्तुतोऽमरैः सर्वैर्विष्ण्वादिविधिभिस्तदा ।

दग्धुं पुरत्रयं तद्वै बाणेनैच्छन्महेश्वरः ॥ २४

मुहूर्तेऽभिजिदाख्ये तु विकृष्य धनुरद्भुतम् ।

कृत्वा ज्यातलनिर्घोषं नादमत्यंतदुस्सहम् ॥ २५

आत्मनो नाम विश्राव्य समाभाष्य महासुरान् ।

मार्तंडकोटिवपुषं कांडमुग्रो मुमोच ह ॥ २६

ददाह त्रिपुरस्थांस्तान्दैत्याँस्त्रीन्विमलापहः ।

स आशुगो विष्णुमयो वह्निशल्यो महाज्वलन् ॥ २७

ततः पुराणि दग्धानि चतुर्जलधिमेखलाम् ।

गतानि युगपद्भूमिं त्रीणि दग्धानि भस्मशः ॥ २८

दैत्यास्तु शतशो दग्धास्तस्य बाणस्थवह्निना ।

हाहाकारं प्रकुर्वतश्शिवपूजाव्यतिक्रमात् ॥ २ ९

तारकाक्षस्तु निर्दग्धो भ्रातृभ्यां सहितोऽभवत् ।

सस्मार स्वप्रभुं देवं शंकरं भक्तवत्सलम् ॥ ३०

भक्त्या परमया युक्तः प्रलपन् विविधा गिरः ।

महादेवं समुद्वीक्ष्य मनसा तमुवाच सः ॥ ३१ ।

तारकाक्ष उवाच

भव ज्ञातोऽसि तुष्टोऽसि यद्यस्मान् सह बंधुभिः । ।

तेन सत्येन भूयोऽपि कदा त्वं प्रदहिष्यसि ॥ ३२

दुर्लभं लब्धमस्माभिर्यदप्राप्यं सुरासुरैः । ।

त्वद्भावभाविता बुद्धिर्जाने जाते भवत्विति ॥ ३३ ।

१० तब शंकरजीने धनुषकी डोरी चढ़ाकर उसपर बाण रखकर त्रिपुरसंहारके लिये अपने पाशुपतास्त्रका ध्यान किया ॥२० ॥ पूज्य

उसके बाद श्रेष्ठ लीलाविशारद शिवजी किसी कारणसे उन पुरोंको निरादरकी दृष्टिसे देखने लगे ॥ २१ ॥

आप विरूपाक्ष हैं और इन तीनों पुरोंको क्षणमात्रमें दग्ध करनेमें समर्थ हैं तथा सज्जनोंकी एकमात्र गति हैं । यद्यपि आप देवेश्वर अपनी दृष्टिमात्रसे तीनों लोकोंको भस्म करनेमें समर्थ हैं, किंतु हमलोगोंके यशको बढ़ानेके लिये आप इनपर अपना बाण छोड़िये ॥ २२-२३ ॥ इस प्रकार जब विष्णु, ब्रह्मा आदि समस्त देवताओंने महेश्वरकी स्तुति की, तब उन्होंने उसी बाणसे तीनों पुरोंको भस्म करनेकी इच्छा की । उन शिवजीने अभिजित् मुहूर्तमें उस अद्भुत धनुषको खींचकर उसकी प्रत्यंचाकी टंकारसे अत्यन्त दुःसह शब्द करके और उन असुरोंको अपना नाम सुनाकर तथा उन्हें ललकारते हुए करोड़ों सूर्योके समान देदीप्यमान बाण छोड़ा ॥ २४–२६ ॥ पापनाशक, जाज्वल्यमान, अग्निफलकसे युक्त तथा तीव्रगामी उस विष्णुमय बाणने त्रिपुरमें रहनेवाले उन तीनों दैत्योंको दग्ध कर दिया ॥२७ ॥

इस प्रकार भस्म हुए वे तीनों पुर चार समुद्रोंकी मेखलावाली पृथ्वीपर एक साथ ही गिर पड़े और जले हुए वे पुर राखके रूपमें हो गये । शिवकी पूजामें | व्यतिक्रमके कारण सैकड़ों दैत्य हाहाकार करते हुए उस बाणकी अग्निसे भस्म हो गये ॥ २८-२९ ॥ जब भाइयोंके सहित तारकाक्ष भस्म होने लगा, तब उसने अपने प्रभु भक्तवत्सल भगवान् सदाशिवका । स्मरण किया । महादेवकी ओर देखकर परम भक्तिसे युक्त होकर वह नाना प्रकारके विलाप करता हुआ मन - ही - मन उनसे कहने लगा- ॥ ३०-३१ ॥ तारकाक्ष बोला- हे भव! मैंने जान लिया है कि आप हमारे ऊपर प्रसन्न हैं, अपने इस सत्यके प्रभावसे आप पुनः भाइयोंसहित हमें कब जलायेंगे? हे भगवन्! हमलोगोंने वह दुर्लभ वस्तु प्राप्त की है, जो देवताओं और असुरोंके लिये भी अप्राप्य है, हमारी बुद्धि जन्म जन्मान्तरमें आपकी भक्तिसे भावित रहे ॥ ३२-३३ ॥

पृष्ठ 875

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 875 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १० ] रुद्रसंहिता ( युद्धखण्ड ) ८६५

इत्येवं विब्रुवन्तस्ते दानवास्तेन वह्निना ।

शिवाज्ञयाद्भुतं दग्धा भस्मसादभवन्मुने ॥

अन्येऽपि बाला वृद्धाश्च दानवास्तेन वह्निना ।

शिवाज्ञया द्रुतं व्यास निर्दग्धा भस्मसात्कृताः ॥

स्त्रियो वा पुरुषा वापि वाहनानि च तत्र ये ।

सर्वे तेनाग्निना दग्धाः कल्पान्ते तु जगद्यथा ॥

भर्तृन्कंठगतान्हित्वा काश्चिद्दग्धा वरस्त्रियः ।

काश्चित्सुप्ताः प्रमत्ताश्च रतिश्रांताश्च योषितः ॥

अर्द्धदग्धा विबुद्धाश्च बभ्रमुर्मोहमूच्छिताः ।

तेन नासीत्सुसूक्ष्मोऽपि घोरत्रिपुरवह्निना ॥

अविदग्धो विनिर्मुक्तः स्थावरो जंगमोऽपि वा ।

वर्जयित्वा मयं दैत्यं विश्वकर्माणमव्ययम् ॥

अविरुद्धं तु देवानां रक्षितं शंभुतेजसा ।

विपत्कालेऽपि सद्भक्तं महेशशरणागतम् ॥

सन्निपातो हि येषां नो विद्यते नाशकारकः ।

दैत्यानामन्यसत्त्वानां भावाभावे कृताकृते ॥

तस्माद्यत्नः सुसंभाव्यः सद्भिः कर्तव्य एव हि गर्हणात्क्षीयते लोको न तत्कर्म समाचरेत् न संयोगो यथा तेषां भूयात् त्रिपुरवासिनाम् मतमेतद्धि सर्वेषां दैवाद्यदि यतो भवेत् ये पूजयंतस्तत्रापि दैत्या रुद्रं सबांधवाः हे मुने! ऐसा कहते हुए उन दैत्योंको शिवजीकी ३४ आज्ञासे अग्निने अद्भुत रीतिसे जलाकर राख कर दिया । हे व्यासजी! उस अग्निने अन्य बालक तथा वृद्ध दानवोंको भी शिवजीकी आज्ञासे शीघ्र ही ३५ जलाकर राख कर दिया । जिस प्रकार कल्पान्तमें जगत् भस्म हो जाता है, उसी प्रकार उस अग्निने वहाँ ३६ जो भी स्त्री, पुरुष, वाहनादि थे, उन सभीको जला दिया ॥ ३४–३६ ॥ बहुत - सी श्रेष्ठ स्त्रियाँ गलेमें भुजाएँ डालनेवाले ३७ अपने पतियोंको छोड़कर भस्म हो गयीं, सोयी हुई, प्रमत्त और रतिश्रान्त स्त्रियाँ भी भस्म हो गयीं ॥ ३७ ॥

कोई आधी जलकर चेतनामें आ - आकर बारंबार ३८ मोहसे मूच्छित हो जाती थी । कोई अति सूक्ष्म भी ऐसी वस्तु शेष न बची, जो त्रिपुरकी अग्निसे भस्म न हुई हो ॥३८ ॥

केवल एक अविनाशी विश्वकर्मा मयदानवको ३ ९ छोड़कर स्थावर तथा जंगम कोई भी बिना जले न बचा, वह देवताओंका विरोधी नहीं था, विपत्तिकालमें भी महेशका शरणागत भक्त था और शिवजीके तेजसे ४० रक्षित था ॥ ३ ९ -४० ॥ चाहे दैत्य हों, चाहे अन्य प्राणी हों, भावाभावकी ४१ अवस्थामें तथा कृत - अकृत कालमें महेश्वरके शरणागत होनेपर उनका नाशकारक पतन नहीं होता है । इसलिये सत्पुरुषोंको ध्यानपूर्वक इस प्रकारका यत्न करना चाहिये, । जिससे भक्ति बढ़े । निन्दासे लोकका क्षय होता है, अतः ॥ ४२ उस कर्मको कभी नही करना चाहिये ॥ ४१-४२ ॥ पुरुषको कभी ऐसा कार्य नहीं करना चाहिये, ॥ । ४३ जिससे उन त्रिपुरों - जैसा संयोग उपस्थित हो । क्या ही उत्तम बात होती कि प्रारब्धसे सभीका मन शिवजीमें लगता ॥ ४३ ॥

उस समय भी जो दैत्य बान्धवोंसहित । शिवपूजनमें तत्पर थे, वे सब शिवपूजाके प्रभावसे ॥ ४४ । गणोंके अधिपति हो गये ॥ ४४ ॥

गाणपत्यं ययुः सर्वे शिवपूजाविधेर्बलात् नाम दशमोऽध्यायः ॥१० ॥

द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे त्रिपुरदाहवर्णनं इति श्रीशिवमहापुराणे अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके पंचम युद्धखण्डमें ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके दसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १० ॥

त्रिपुरदाहवर्णन नामक 2223 Shivmahapuranam Part I_Section_29_1_Front

पृष्ठ 876

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 876 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८६६ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ११ अथैकादशोऽध्यायः त्रिपुरदाहके अनन्तर भगवान् शिवके रौद्ररूपसे भयभीत देवताओं द्वारा उनकी स्तुति और उनसे भक्तिका वरदान प्राप्त करना व्यास उवाच ब्रह्मपुत्र महाप्राज्ञ धन्यस्त्वं शैवसत्तम किमकार्षुस्ततो देवा दग्धे च त्रिपुरेऽखिलाः मयः कुत्र गतोऽदग्धो यतयः कुत्र ते गताः तत्सर्वं मे समाचक्ष्व यदि शंभुकथाश्रयम् सूत उवाच व्यासवाक्यं समाकर्ण्य भगवान्भवकृत्सुतः । सनत्कुमारः प्रोवाच शिवपादयुगं स्मरन् सनत्कुमार उवाच शृणु व्यास महाबुद्धे पाराशर्य्यं महेशितुः । चरितं सर्वपापघ्नं लोकलीलानुसारिणः व्यासजी बोले – हे ब्रह्मपुत्र! हे महाप्राज्ञ । आप धन्य हैं । हे शैवश्रेष्ठ! त्रिपुरके जल जानेपर सभी! ॥ १ देवताओंने क्या किया, दाहसे रहित मय कहाँ गया, वे । यतिगण कहाँ गये, यदि शिवजीकी कथासे सम्बन्धित ॥ २ अन्य कुछ हो, तो वह सब मुझे बताइये ॥ १-२ ॥ सूतजी बोले - व्यासजीके इस वचनको सुनकर ब्रह्माजीके पुत्र भगवान् सनत्कुमार शिवके चरणयुगलका ॥ ३ स्मरण करते हुए कहने लगे - ॥ ३ ॥

सनत्कुमार बोले - हे महाबुद्धे! हे पराशरपुत्र व्यास! अब आप लोकलीलाका अनुसरण करनेवाले महेश्वरके सर्वपापनाशक चरित्रको सुनिये । महेश्वरके महेश्वरेण सर्वस्मिंस्त्रिपुरे ॥ ४ द्वारा दैत्योंसे परिपूर्ण समस्त त्रिपुरके दग्ध कर दिये

दैत्यसंकुले ।

दग्धे विशेषतस्तत्र विस्मितास्तेऽभवन्सुराः ॥

न किंचिदब्रुवन्देवाः सेन्द्रोपेन्द्रादयस्तदा ।

महातेजस्विनं रुद्रं सर्वे वीक्ष्य ससंभ्रमाः ॥

महाभयंकरं रौद्रं प्रज्वलन्तं दिशो दश ।

कोटिसूर्यप्रतीकाशं प्रलयानलसन्निभम् ॥

भयाद्देवं निरीक्ष्यैव देवीं च हिमवत्सुताम् ।

बिभ्यिरे निखिला देवप्रमुखास्तस्थुरानताः ॥

दृष्ट्वानीकं तदा भीतं देवानामृषिपुंगवाः 1 ।

न किंचिदूचुः संतस्थुः प्रणेमुस्ते समन्ततः ॥

अथ ब्रह्मापि संभीतो दृष्ट्वा रूपं च शांकरम् ।

तुष्टाव तुष्टहृदयो देवैः सह समाहितः ॥

विष्णुना च सभीतेन देवदेवं भवं हरम् ।

त्रिपुरारिं सगिरिजं भक्ताधीनं महेश्वरम् ॥

ब्रह्मोवाच देवदेव महादेव भक्तानुग्रहकारक । प्रसीद परमेशान सर्वदेवहितप्रद ॥

प्रसीद जगतां नाथ प्रसीदानंददायक ।

प्रसीद शंकर स्वामिन् प्रसीद परमेश्वर ॥

जानेपर वे देवता विशेष रूपसे आश्चर्यचकित हुए । ५ उस समय इन्द्र, विष्णुसहित सभी देवता महातेजस्वी रुद्रको देखकर आश्चर्यमें पड़ गये और कुछ भी नहीं ६ बोले॥४–६ ॥ अत्यन्त भयंकर, रौद्र रूपवाले, दसों ७ दिशाओंको प्रज्वलित करते हुए, करोड़ों सूर्योके समान तथा प्रलयाग्नि - सदृश महादेवको तथा देवी पार्वतीको देखकर सभी देवगण भयभीत हो गये और ८ सिर झुकाकर खड़े हो गये ॥ ७-८ ॥ तब श्रेष्ठ ऋषिगण देवसेनाको इस प्रकार ९ भयभीत देखकर कुछ भी नहीं बोले और वे [ शिवको ] प्रणामकर चारों ओर खड़े रहे ॥ ९ ॥

तब शंकरजीके रूपको देखकर डरे हुए ब्रह्मा भी १० प्रसन्नचित्त होकर सावधान हो देवताओं तथा भयभीत | विष्णुके साथ पार्वतीसहित भक्ताधीन देवदेव, भव, ११ हर, त्रिपुरारि महेश्वरकी स्तुति करने लगे ॥ १०-११ ॥ ब्रह्माजी बोले- हे देव! हे महादेव! हे | भक्तानुग्रहकारक! हे सर्वदेवहितकारी परमेश्वर! आप १२ प्रसन्न होइये । हे जगत्पते! प्रसन्न होइये, हे आनन्ददायक!

प्रसन्न होइये । हे शंकर! हे स्वामिन्! प्रसन्न होइये ।

१३ । हे परमेश्वर! प्रसन्न होइये ॥ १२-१३ ॥

2223 Shivmahapuranam_Part I_Section_29_1_Back

पृष्ठ 877

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 877 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० ११ ] रुद्रसंहिता ( युद्धखण्ड ) ८६७

ॐकाराय नमस्तुभ्यमाकारपरतारक ।

प्रसीद सर्वदेवेश त्रिपुरघ्न महेश्वर ॥

नानावाच्याय देवाय प्रणतप्रिय शंकर ।

अगुणाय नमस्तुभ्यं प्रकृतेः पुरुषात्पर ॥

निर्विकाराय नित्याय नित्यतृप्ताय भास्वते ।

निरंजनाय दिव्याय त्रिगुणाय नमोऽस्तु ते ॥

सगुणाय नमस्तुभ्यं स्वर्गेशाय नमोस्तु ते ।

सदाशिवाय शांताय महेशाय पिनाकिने ॥

सर्वज्ञाय शरण्याय सद्योजाताय ते नमः ।

वामदेवाय रुद्राय तदाप्यपुरुषाय च ॥

अघोराय सुसेव्याय भक्ताधीनाय ते नमः ।

ईशानाय वरेण्याय भक्तानंदप्रदायिने ॥

रक्ष रक्ष महादेव भीतान्नः सकलामरान् ।

दग्ध्वा च त्रिपुरं सर्वे कृतार्था अमराः कृताः ॥

स्तुत्वैवं देवताः सर्वे नमस्कारं पृथक्पृथक् ।

चक्रुस्ते परमप्रीता ब्रह्माद्यास्तु सदाशिवम् ॥

अथ ब्रह्मा स्वयं देवं त्रिपुरारिं महेश्वरम् । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा नतस्कंधः कृतांजलिः ब्रह्मोवाच भगवन्देवदेवेश त्रिपुरान्तक शंकर त्वयि भक्तिः परा मेऽस्तु महादेवानपायिनी सर्वदा मेऽस्तु सारथ्यं तव देवेश शंकर अनुकूलो भव विभो सदा त्वं परमेश्वर सनत्कुमार उवाच इति स्तुत्वा विधिः शंभुं भक्तवत्सलमानतः विरराम नतस्कंधः कृतांजलिरुदारधीः जीवोंके उद्धारकर्ता आप ओंकारको नमस्कार १४ । है । हे सर्वदेवेश! त्रिपुरका विनाश करनेवाले हे महेश्वर! आप प्रसन्न होइये । हे प्रणतप्रिय! हे शंकर! अनेक नामोंसे वाच्य आप देवको नमस्कार है, हे प्रकृति एवं १५ | पुरुषसे पर! आप निर्गुणको नमस्कार है ॥ १४-१५ ॥ निर्विकार, नित्य, नित्यतृप्त, प्रकाशमान, निरंजन, १६ दिव्य तथा त्रिगुणरूप आपको प्रणाम है ॥१६ ॥

सगुणरूपधारी आपको नमस्कार है । स्वर्गेश, १७ सदाशिव, शान्त, पिनाकधारी तथा महेश्वर आपको नमस्कार है ॥१७ ॥

सर्वज्ञ, शरण देनेवाले, सद्योजात, वामदेव, रुद्र १८ एवं आप्यपुरुष आपको नमस्कार है ॥१८ ॥

अघोर, सुसेव्य, भक्ताधीन, ईशान, वरेण्य ( श्रेष्ठ ) १ ९ एवं भक्तोंको आनन्द देनेवाले आपको नमस्कार है ॥ १ ९ ॥ हे महादेव! आपने त्रिपुरको जलाकर सभी देवताओंको कृतार्थ कर दिया, अब आप भयभीत २० समस्त देवताओंकी रक्षा कीजिये, रक्षा कीजिये । इस प्रकार ब्रह्मादि सभी देवता अति प्रसन्न होकर भगवान् २१ सदाशिवकी स्तुतिकर उन्हें पृथक् - पृथक् प्रणाम करने लगे ॥ २०-२१ ॥ इसके बाद स्वयं ब्रह्माजी सिर झुकाकर तथा ॥ २२ हाथ जोड़कर त्रिपुरारि महेश्वरदेवकी स्तुति करने लगे ॥ २२ ॥

ब्रह्माजी बोले- हे भगवन्! हे देवदेवेश! हे । त्रिपुरान्तक! हे शंकर! हे महादेव! मेरी अनपायिनी ॥ २३ श्रेष्ठ भक्ति आपमें सदैव बनी रहे । हे देवेश! हे । शंकर! मैं सदा आपका सारथी बना रहूँ । हे विभो! ॥ २४ हे परमेश्वर! आप सदा मेरे अनुकूल रहें ॥ २३-२४ ॥ सनत्कुमार बोले — इस प्रकार उदार बुद्धिवाले ब्रह्मा कन्धा झुकाये हुए हाथ जोड़कर विनम्र हो । ॥ २५ भक्तवत्सल भगवान् शिवजीकी स्तुतिकर चुप हो गये ॥ २५ ॥

जनार्दनोऽपि महेश्वरम् । इसके बाद भगवान् विष्णुने भी हाथ जोड़कर भगवान् नमस्कृत्य ॥ २६ महेश्वरको प्रणाम करके उनकी स्तुति की ॥ २६ ॥

कृतांजलिपुटो भूत्वा तुष्टाव च महेश्वरम् बोले- हे देवाधीश! हे महेश्वर! विष्णुजी विष्णुरुवाच हे दीनबन्धो! हे कृपाकर! हे परमेश्वर! हे प्रणतप्रिय!

देवाधीश महेशान दीनबंधो कृपाकर । होइये और कृपा कीजिये ॥ २७ ॥

कृपां कुरु नतप्रिय ॥ २७ आप प्रसन्न प्रसीद परमेशान 2223 Shivmahapuranam Part I_Section_29_2_Front

पृष्ठ 878

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 878 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८६८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ०

निर्गुणाय नमस्तुभ्यं पुनश्च सगुणाय च ।

पुन: प्रकृतिरूपाय पुनश्च पुरुषाय च ॥ २८

पश्चाद् गुणस्वरूपाय नतो विश्वात्मने नमः ।

भक्तिप्रियाय शांताय शिवाय परमात्मने ॥ २ ९

सदाशिवाय रुद्राय जगतां पतये नमः ।

त्वयि भक्तिर्दृढा मेऽद्य वर्द्धमाना भवत्विति ॥ ३०

सनत्कुमार उवाच

इत्युक्त्वा विररामासौ शैवप्रवरसत्तमः ।

सर्वे देवाः प्रणम्योचुस्ततस्तं परमेश्वरम् ॥ ३१

देवा ऊचुः

देवनाथ महादेव करुणाकर शंकर ।

प्रसीद जगतां नाथ प्रसीद परमेश्वर ॥ ३२

प्रसीद सर्वकर्ता त्वं नमामस्त्वां वयं मुदा ।

त्वयि भक्तिर्दृढास्माकं नित्यं स्यादनपायिनी ॥ ३३

सनत्कुमार उवाच

इति स्तुतश्च देवेशो ब्रह्मणा हरिणामरैः ।

प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा शंकरो लोकशंकरः ॥ ३४

शंकर उवाच

हे विधे हे हरे देवाः प्रसन्नोऽस्मि विशेषतः ।

मनोऽभिलषितं ब्रूत वरं सर्वे विचारतः ॥ ३५

सनत्कुमार उवाच

इत्युक्तं वचनं श्रुत्वा हरेण मुनिसत्तम ।

प्रत्यूचुः सर्वदेवाश्च प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥३६

सर्वे देवा ऊचुः

यदि प्रसन्नो भगवन्यदि देयो वरस्त्वया ।

देवदेवेश चास्मभ्यं ज्ञात्वा दासान्हि नः सुरान् ॥ ३७ ।

यदा दुःखं तु देवानां संभवेद्देवसत्तम ।

तदा त्वं प्रकटो भूत्वा दुःखं नाशय सर्वदा ॥ ३८

सनत्कुमार उवाच

इत्युक्तो भगवान् रुद्रो ब्रह्मणा हरिणामरैः । ।

युगपत्प्राह तुष्टात्मा तथेत्यस्तु निरंतरम् ॥ ३ ९ ।

स्तवैरेतैश्च तुष्टोऽस्मि दास्यामि सर्वदा ध्रुवम् । | यदभीष्टतमं लोके पठतां शृण्वतां सुराः ॥ ४० ११ निर्गुण होते हुए भी सगुण और प्रकृतिरूप । हुए भी पुरुषरूप आपको नमस्कार है ॥ २८ होते उसके बाद गुणरूप धारण करनेवाले विश्वात्मा ॥ आपको नमस्कार है । विश्वात्मा, भक्तप्रिय, शान्तस्वरूप तथा परमात्मा शिवको नमस्कार है ॥२ ९ ॥ सदाशिव, रुद्र एवं जगत्पतिको नमस्कार है । आपमें आजसे मेरी भक्ति दृढ़ होकर निरन्तर बढ़ती रहे ॥ ३० ॥

सनत्कुमार बोले — ऐसा कहकर महाशिवभक्त विष्णु मौन हो गये । इसके बाद सभी देवता प्रणाम करके उन परमेश्वरसे कहने लगे- ॥ ३१ ॥

देवता बोले- हे देवनाथ! हे महादेव! हे करुणाकर! हे शंकर! हे जगत्पते! हे परमेश्वर! प्रसन्न होइये, प्रसन्न होइये ॥३२ ॥

आप सर्वकर्ता हैं । आप प्रसन्न होइये । हमलोग प्रसन्नताके साथ आपको नमस्कार करते हैं । आपमें हमारी अविनाशी दृढ़ भक्ति सदा बनी रहे ॥ ३३ ॥

सनत्कुमार बोले— इस प्रकार ब्रह्मा, विष्णु तथा देवताओंके द्वारा स्तुति किये जानेपर लोककल्याणकर्ता शंकरजीने प्रसन्नचित्त होकर कहा— ॥ ३४ ॥

शंकर बोले- हे विधे! हे विष्णो! हे देवताओ! मैं विशेषरूपसे प्रसन्न हूँ । आपलोग अच्छी तरह विचारकर अपने मनोवांछित वरको बतलायें ॥ ३५ ॥

सनत्कुमार बोले – हे मुनिश्रेष्ठ! शिवजीके द्वारा कहे गये वचनको सुनकर सभी देवता प्रसन्नमनसे कहने लगे— ॥३६ ॥

सभी देवता बोले- हे भगवन्! हे देवदेवेश! यदि आप प्रसन्न हैं और यदि आपको हमें वर देना ही है, तो हम देवताओंको अपना दास समझकर यह वर दीजिये कि हे देवश्रेष्ठ! जब - जब देवताओंपर | विपत्ति पड़े, तब - तब आप प्रकट होकर सदा दुःखका निवारण करें ॥ ३७-३८ ॥ सनत्कुमार बोले- जब ब्रह्मा, विष्णु तथा देवताओंने भगवान् शंकरसे इस प्रकार कहा, तब उन्होंने प्रसन्नचित्त होकर एक ही बार सभी देवताओंसे कहा- ऐसा ही होगा । हे देवगणो! मैं इन स्तोत्रोंसे प्रसन्न हूँ । इनका पाठ करनेवालों तथा सुननेवालोंको मैं निश्चित रूपसे सर्वदा लोकमें परम अभीष्ट वर देता रहूँगा ॥ ३ ९ -४० ॥ 2223 Shivmahapuranam_Part I_Section_29_2_Back

पृष्ठ 879

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 879 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अ ० १२ ] रुद्रसंहिता ( युद्धखण्ड ) शंकरः प्रीतो देवदुःखहरः सदा । इत्युक्त्वा सर्वदेवप्रियं यद्वै तत्सर्वं च प्रदत्तवान् ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके देवस्तुतिवर्णन नामक ८६ ९ इस प्रकार कहकर देवताओंके दुःखका सदा निवारण करनेवाले शंकरजीने प्रसन्न होकर जो भी समस्त देवताओंको प्रिय था, वह सब उन्हें प्रदान ४१ | किया ॥४१ ॥

पञ्चमे युद्धखण्डे देवस्तुतिवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥

अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके पंचम युद्धखण्डमें ग्यारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ११ ॥

अथ द्वादशोऽध्यायः त्रिपुरदाहके अनन्तर शिवभक्त मयदानवका भगवान् शिवकी शरणमें आना, शिवद्वारा उसे अपनी भक्ति प्रदानकर वितललोकमें निवास करनेकी आज्ञा देना, देवकार्य सम्पन्नकर सनत्कुमार उवाच

एतस्मिन्नंतरे शंभुं प्रसन्नं वीक्ष्य दानवः ।

तत्राजगाम सुप्रीतो मयोऽदग्धः कृपाबलात् ॥

प्रणनाम हरं प्रीत्या सुरानन्यानपि ध्रुवम् । कृतांजलिर्नतस्कंधः प्रणनाम पुनश्शिवम् अथोत्थाय शिवं दृष्ट्वा प्रेम्णा गद्गदसुस्वरः तुष्टाव भक्तिपूर्णात्मा स दानववरो मयः मय उवाच देवदेव महादेव भक्तवत्सल शंकर कल्पवृक्षस्वरूपोऽसि सर्वपक्षविवर्जितः ज्योतीरूपो नमस्तेऽस्तु विश्वरूप नमोऽस्तु ते नमः पूतात्मने तुभ्यं पावनाय नमो नमः चित्ररूपाय नित्याय रूपातीताय ते नमः दिव्यरूपाय दिव्याय सुदिव्याकृतये नमः नमः प्रणतसर्वार्तिनाशकाय शिवात्मने शिवजीका अपने लोकमें जाना सनत्कुमार बोले- शिवजीको प्रसन्न देखकर उनकी कृपाके प्रभावसे भस्म होनेसे बचा हुआ १ मयदानव अति प्रसन्न होकर वहाँ आया । उसने सदाशिव एवं अन्य देवताओंको भी प्रेमपूर्वक हाथ जोड़कर सिर झुकाकर प्रणाम किया और उसके बाद ॥ २ शिवजीको पुनः प्रणाम किया । तदनन्तर उठकर शिवजीकी ओर देखकर भक्तिसे पूर्ण मनवाला वह । श्रेष्ठ दानव मय प्रेमपूर्वक गद्गद वाणीसे उनकी स्तुति ॥ ३ | करने लगा - ॥१-३ ॥ मय बोला – हे देवदेव! हे महादेव! हे । भक्तवत्सल! हे शंकर! आप कल्पवृक्षस्वरूप हैं तथा ॥ ४ सभी पक्षोंसे रहित हैं ॥४ ॥

हे प्रकाशरूप! आपको नमस्कार है । हे विश्वरूप! । आपको नमस्कार है, आप पवित्रात्माको बार - बार ॥ ५ नमस्कार है । आप पवित्र करनेवालेको बार - बार नमस्कार है ॥५ ॥

विचित्र रूपवाले, नित्य तथा रूपसे अतीत । ॥ ६ आपको नमस्कार है । दिव्यरूप, दिव्य एवं अत्यन्त दिव्य आकृतिवाले आपको नमस्कार है । प्रणतजनोंकी सभी प्रकारकी विपत्तियोंको दूर करनेवाले तथा सबका । कल्याण चाहनेवाले आपको नमस्कार है । त्रिलोकीके कर्त्रे भर्त्रे च संहर्त्रे त्रिलोकानां नमो नमः ॥ ७ कर्ता भर्ता तथा हर्ता आपको बार - बार नमस्कार है । हे शिवाकान्त! हे शिवेश्वर! भक्तोंको भक्तिसे प्राप्त भक्तिगम्याय होनेवाले, कृपा करनेवाले तथा तपस्याका उत्तम फल

भक्तानां नमस्तुभ्यं कृपालवे । देनेवाले आपको प्रणाम है ॥ ६-८ ॥

८ तपः

पृष्ठ 880

शिव महापुराण - १, पृष्ठ 880 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

८७० श्रीशिवमहापुराण [ अ ० १२ न जानामि स्तुतिं कर्तुं स्तुतिप्रिय परेश्वर । हे स्तुतिप्रिय! हे परमेश्वर! मैं स्तुति करना प्रसन्नो भव सर्वेश पाहि मां शरणागतम् ॥ ९ जानता हूँ । हे सर्वेश! आप प्रसन्न हो जाइये और मुझ नहीं शरणागतकी रक्षा कीजिये ॥ ९ ॥

सनत्कुमार उवाच सनत्कुमार बोले- हे द्विजश्रेष्ठ! मयद्वारा इत्याकर्ण्य मयोक्तां हि संस्तुतिं परमेश्वरः । गयी स्तुतिको सुनकर शंकरजी की प्रसन्नोऽभूद् द्विजश्रेष्ठ मयं प्रोवाच चादरात् ॥ १० आदरपूर्वक मयसे कहने लगे —॥१० प्रसन्न ॥ हुए और शिव उवाच

वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽहं मय दानवसत्तम ।

मनोऽभिलषितं यत्ते तद्दास्यामि न संशयः ॥ ११

सनत्कुमार उवाच

श्रुत्वा शिवं वचः शंभोः स मयो दानवर्षभः ।

प्रत्युवाच प्रभुं नत्वा नतस्कंधः कृतांजलिः ॥ १२

मय उवाच

देवदेव महादेव प्रसन्नो यदि मे भवान् ।

वरयोग्योऽस्म्यहं चेद्धि स्वभक्तिं देहि शाश्वतीम् ॥ १३

स्वभक्तेषु सदा सख्यं दीनेषु च दयां सदा ।

उपेक्षामन्यजीवेषु खलेषु परमेश्वर ॥ १४

कदापि नासुरो भावो भवेन्मम महेश्वर ।

निर्भयः स्यां सदा नाथ मग्नस्त्वद्भजने शुभे ॥ १५

सनत्कुमार उवाच

इति संप्रार्थ्यमानस्तु शंकरः परमेश्वरः ।

प्रत्युवाच मयं नाथः प्रसन्नो भक्तवत्सलः ॥ १६

महेश्वर उवाच

दानवर्षभ धन्यस्त्वं मद्भक्तो निर्विकारवान् ।

प्रदत्तास्ते वराः सर्वेऽभीप्सिता ये तवाधुना ॥ १७

गच्छ त्वं वितलं लोकं रमणीयं दिवोऽपि हि ।

समेत: परिवारेण निजेन मम शासनात् ॥ १८

निर्भयस्तत्र संतिष्ठ संहृष्टो भक्तिमान्सदा ।

कदापि नासुरो भावो भविष्यति ।

मदाज्ञया ॥ १ ९

सनत्कुमार उवाच

इत्याज्ञां शिरसाधाय शंकरस्य महात्मनः ।

तं प्रणम्य सुरांश्चापि वितलं प्रजगाम सः ॥ २० ।

एतस्मिन्नन्तरे ते वै मुण्डिनश्च समागताः ।

प्रणम्योचुश्च तान्सर्वान्विष्णुब्रह्मादिकान् ।

सुरान् ॥ २१

कुत्र याम वयं देवाः कर्म किं करवामहे । | आज्ञापयत नः शीघ्रं भवदादेशकारकान् ॥ २२। शिवजी बोले- हे दानवश्रेष्ठ मय! मैं [ तुमपर प्रसन्न हूँ, वर माँगो, मैं तुम्हारा जो भी मनोवांछित ] वर होगा, उसे प्रदान करूँगा, इसमें संशय नहीं है ॥११ ॥

सनत्कुमार बोले- शिवका कल्याणकारी वचन सुनकर दानवश्रेष्ठ मय हाथ जोड़कर सिर झुकाकर शिवको नमस्कारकर कहने लगा- ॥ १२ ॥

मय बोला- हे देवदेव! हे महादेव! यदि आप मुझपर प्रसन्न हैं और यदि मैं वर पानेके योग्य हूँ, तो मुझे अपनी शाश्वती भक्ति प्रदान कीजिये ॥१३ ॥

हे परमेश्वर! आप अपने भक्तोंके प्रति सर्वदा सख्यभाव तथा दीनोंके प्रति सदा दयाभाव रखिये और अन्य खल जीवोंकी उपेक्षा कीजिये । हे महेश्वर! मुझमें कभी भी असुरभाव न रहे । हे नाथ! मैं सदा निर्भय एवं आपके शुभ भजनमें मग्न रहूँ ॥ १४-१५ ॥ सनत्कुमार बोले— इस प्रकार मयदानवके प्रार्थना करनेपर भक्तवत्सल परमेश्वर भगवान् शंकर प्रसन्न होकर मयसे कहने लगे —॥१६ ॥

महेश्वर बोले — हे दानवश्रेष्ठ! तुम धन्य हो, तुम मेरे विकाररहित भक्त हो, इस समय जो भी तुम्हारे अभीष्ट वर हैं, उन सबको मैंने तुम्हें दे दिया । तुम मेरी आज्ञासे अपने परिवारसहित स्वर्गलोकसे भी मनोहर वितललोकको जाओ और भक्तियुक्त तथा निर्भय होकर वहाँ रहो । मेरी आज्ञासे तुम्हारे चित्त कभी भी असुरभाव उत्पन्न नहीं होगा ॥ १७-१९ ॥ सनत्कुमार बोले- [ हे व्यास! ] उसके बाद शिवजीकी आज्ञा शिरोधार्यकर उनको तथा देवताओंको गया । वे मुण्डी भी वहाँ आ गये और ब्रह्मा, विष्णु आदि उन सभी देवताओंको प्रणामकर कहने लगे - हे देवताओ! हमलोग कहाँ जायँ तथा क्या करें, आपकी आज्ञा माननेवाले हम सभीको शीघ्रतासे आज्ञा दीजिये ॥ २० - २२ ॥