शिव महापुराण - १ — पृष्ठ 911–920
शिव महापुराण - १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 911–920
पृष्ठ 911
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० १ ९ ] रुद्रसंहिता ( युद्धखण्ड ) पुरुष उवाच
देवदेव महादेव करुणाकर शंकर ।
त्याजितं मम भक्ष्यं ते शरणागतवत्सल ॥ ४१
क्षुधा मां बाधते स्वामिन्क्षुत्क्षामश्चास्मि सर्वथा ।
कि भक्ष्यं मम देवेश तदाज्ञापय मां प्रभो ॥ ४२
सनत्कुमार उवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य पुरुषस्य महाप्रभुः ।
प्रत्युवाचाद्भुतोतिः स कौतुकी स्वहितङ्करः ॥ ४३
महेश्वर उवाच
बुभुक्षा यदि तेऽतीव क्षुधा त्वां बाधते यदि ।
संभक्षयात्मनश्शीघ्रं मांसं त्वं हस्तपादयोः ॥ ४४
सनत्कुमार उवाच
स शिवेनैवमाज्ञप्तश्चखाद पुरुषः स्वकम् ।
हस्तपादोद्भवं मांसं शिरः शेषोऽभवद्यथा ॥ ४५
दृष्ट्वा शिरोऽवशेषं तु सुप्रसन्नः सदाशिवः ।
पुरुषं भीमकर्माणं तमुवाच सविस्मयः ॥ ४६
शिव उवाच
हे महागण धन्यस्त्वं मदाज्ञाप्रतिपालकः ।
संतुष्टश्चास्मि तेऽतीव कर्मणानेन सत्तम ॥ ४७
त्वं कीर्तिमुखसंज्ञो हि भव मद्द्वारकः सदा ।
महागणो महावीरः सर्वदुष्टभयंकरः ॥ ४८
मत्प्रियस्त्वं मदर्चायां सदा पूज्यो हि मज्जनैः ।
त्वदर्चां ये न कुर्वन्ति नैव ते मत्प्रियंकराः ॥। ४ ९
सनत्कुमार उवाच
इति शंभोर्वरं प्राप्य पुरुषः प्रजहर्ष सः ।
तदाप्रभृति देवेशद्वारे कीर्तिमुखः स्थितः ॥ ५०
पूजनीयो विशेषेण स गणश्शिवपूजने ।
नार्चयन्तीह ये पूर्वं तेषामर्चा वृथा भवेत् ॥ ५१
९ ०१ पुरुष बोला- हे देवदेव! महादेव! हे करुणाकर! | हे शंकर! हे शरणागतवत्सल! आपने मेरे भक्ष्यको छुड़ा दिया । हे स्वामिन्! इस समय मुझको भूख कष्ट दे रही है, मैं भूखसे अत्यन्त दुर्बल हो गया हूँ । हे देवेश! हे प्रभो! मेरा क्या भक्ष्य है, उसे मुझे बताइये ॥ ४१-४२ ॥ सनत्कुमार बोले – उस पुरुषका यह वचन सुनकर अद्भुत लीला करनेवाले तथा भक्तोंका कल्याण करनेवाले कौतुकी महाप्रभुने कहा— ॥ ४३ ॥
महेश्वर बोले — यदि तुम्हें बहुत भूख लगी है और तुम भूखसे व्याकुल हो रहे हो, तो तुम शीघ्र अपने हाथों एवं पैरोंके मांसका भक्षण करो ॥४४ ॥
सनत्कुमार बोले- इस प्रकार शिवजीके द्वारा आदिष्ट वह पुरुष अपने हाथों तथा पैरोंका मांस भक्षण करने लगा । जब केवल सिरमात्र शेष रह गया, तब सिरमात्र शेष देखकर वे सदाशिव उसपर बहुत प्रसन्न होकर आश्चर्यचकित हो उस भयंकर कर्मवाले पुरुषसे कहने लगे — ॥४५-४६ ॥ शिवजी बोले- हे महागण! मेरी आज्ञाका पालन करनेवाले तुम धन्य हो, हे सत्तम! मैं तुम्हारे इस कर्मसे अत्यन्त ही प्रसन्न हूँ । आजसे तुम्हारा नाम कीर्तिमुख होगा, तुम महावीर एवं सभी दुष्टोंके लिये भयंकर महागण होकर मेरे द्वारपाल बनो ॥ ४७-४८ ॥ तुम मेरे अत्यन्त प्रिय हो और मेरे भक्तजन मेरी अर्चनाके समय सदा तुम्हारी भी पूजा करेंगे, जो लोग तुम्हारी पूजा नहीं करेंगे, वे मुझे प्रिय नहीं होंगे ॥ ४ ९ ॥ सनत्कुमार बोले- शिवजीसे इस प्रकारका वरदान प्राप्तकर वह पुरुष अत्यन्त प्रसन्न हो गया और उसी समयसे वह कीर्तिमुख शिवजीके द्वारपर | रहने लगा ॥५० ॥
अतः शिवपूजामें उस गणकी विशेषरूपसे पूजा करनी चाहिये, जो पहले उसकी पूजा नहीं करते हैं, उनकी पूजा व्यर्थ हो जाती है ॥५१ ॥
जलंधरवधोपाख्याने दूतसंवादो नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १ ९ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे युद्धखण्डमें जलन्धरवधोपाख्यानमें ॥इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके पंचम पूर्ण हुआ ॥ १ ९ ॥ नामक उन्नीसवाँ अध्याय दूतसंवादवर्णन
पृष्ठ 912
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ०२ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २० अथ विंशोऽध्यायः दूतके द्वारा कैलासका वृत्तान्त जानकर जलन्धरका अपनी सेनाको युद्धका आदेश देना भयभीत देवोंका शिवकी शरणमें जाना, शिवगणों तथा जलन्धरकी सेना, युद्ध, शिवद्वारा कृत्याको उत्पन्न करना, कृत्याद्वारा शुक्राचार्यको छिपा लेना व्यास उवाच व्यासजी बोले – हे सनत्कुमार! हे सर्वज्ञ! सनत्कुमार सर्वज्ञ कथा ते श्राविताद्भुता । आपने अद्भुत कथा सुनायी, जिसमें महाप्रभु शंकरकी महाप्रभोः शंकरस्य यत्र लीला च पावनी ॥ १ पवित्र लीला है । हे महामुने! अब मेरे ऊपर कृपा करके प्रेमपूर्वक यह बताइये कि [ श्रीशंकरजीके इदानीं ब्रूहि सुप्रीत्या कृपां कृत्वा ममोपरि । भ्रूमध्यसे प्रकट ] उस पुरुषके द्वारा मुक्त किया गया राहुर्मुक्तः कुत्र गतः पुरुषेण महामुने सूत उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्यामितमेधसः प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रो महामुनिः सनत्कुमार उवाच राहुर्विमुक्तो यस्तेन सोऽपि तद्वर्वरस्थले । अतः स वर्वरो भूत इति भूमौ प्रथां गतः
ततः स मन्यमानः स्वं पुनर्जनिमथानतः ।
गतगर्वो जगामाथ जलंधरपुरं शनैः ॥
जलंधराय सोऽभ्येत्य सर्वमीशविचेष्टितम् ।
कथयामास तद्व्यासाद्व्यास दैत्येश्वराय वै ॥
जलंधरस्तु तच्छ्रुत्वा कोपाकुलितविग्रहः ।
॥ २ राहु कहाँ गया? ॥ १-२ ॥
सूतजी बोले- अमित बुद्धिवाले व्यासजीका । वचन सुनकर ब्रह्माके पुत्र महामुनि सनत्कुमार प्रसन्नचित्त ॥ ३ होकर कहने लगे -॥३ ॥
सनत्कुमार बोले- वह राहु उस पुरुषके द्वारा वर्वर स्थानपर मुक्त कर दिया गया, इसलिये वह वर्वर ॥ ४ नामसे पृथ्वीपर विख्यात हुआ ॥४ ॥
तब [ उस पुरुषके द्वारा इस प्रकार छुटकारा ५ प्राप्त करनेपर ] वह अपना नया जन्म मानता हुआ फिर गर्वरहित हो शनैः.. - शनैः जलन्धरके नगरमें पहुँचा ॥ ५ ॥
हे व्यास! उसने वहाँ जाकर दैत्येन्द्र जलन्धरसे ६ शंकरकी सारी चेष्टाका वर्णन विस्तारपूर्वक किया ॥ ६ ॥
उसे सुनकर दैत्यराजोंमें श्रेष्ठ बलवान् सिन्धुपुत्र बभूव बलवान्सिन्धुपुत्रो दैत्येन्द्रसत्तमः ॥ ७ जलन्धर क्रोधसे व्याकुल हो उठा ॥७ ॥
ततः कोपपराधीनमानसो दैत्यसत्तमः ।
उद्योगं सर्वसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह ॥
जलंधर उवाच
निर्गच्छन्त्वखिला दैत्याः कालनेमिमुखाः खलु ।
तथा शुंभनिशुंभाद्या वीराः स्वबलसंयुताः ॥
कोटिर्वीरकुलोत्पन्नाः कंबुवंश्याश्च दौर्हृदाः ।
कालकाः कालकेयाश्च मौर्या धौम्रास्तथैव च ॥
इत्याज्ञाप्यासुरपतिः सिंधुपुत्रः प्रतापवान् ।
निर्जगामाशु दैत्यानां कोटिभिः परिवारितः ॥
तब क्रोधके वशीभूत चित्तवाले उस दैत्येन्द्रने ८ समस्त दैत्योंको युद्धके लिये उद्यत होनेका आदेश दिया ॥८ ॥
जलन्धर बोला— कालनेमि आदि एवं शुम्भ-| निशुम्भ आदि सभी वीर दैत्य अपनी - अपनी सेनाओंसे ९ युक्त होकर [ युद्धके लिये ] निकलें ॥ ९ ॥
वीरकुलमें उत्पन्न एक करोड़ कम्बुवंशीय, १० | दौर्हृद, कालक, कालकेय, मौर्य तथा धौम्रगण भी शीघ्र चलें ॥ १० ॥
महाप्रतापी सिन्धुपुत्र वह दैत्यपति इस प्रकार | आज्ञा देकर करोड़ों दैत्योंको साथ लेकर शीघ्र ही ११ चल पड़ा ॥ ११ ॥
पृष्ठ 913
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २० ] रुद्रसंहिता ( युद्धखण्ड )
ततस्तस्याग्रतः शुक्रो राहुश्छिन्नशिरोऽभवत् ।
वेगात्प्रस्खलितस्तदा ॥ १२
मुकुटश्चापतद्भूमौ
व्यराजत नभः पूर्णं प्रावृषीव यथा घनैः ।
जाता अशकुना भूरि महानिद्राविसूचकाः ॥ १३
तस्योद्योगं तथा दृष्ट्वा गीर्वाणास्ते सवासवाः ।
अलक्षितास्तदा जग्मुः कैलासं शंकरालयम् ॥ १४
तत्र गत्वा शिवं दृष्ट्वा सुप्रणम्य सवासवाः ।
देवाः सर्वे नतस्कंधाः करौ बद्ध्वा च तुष्टुवुः ॥ १५
देवा ऊचुः
देवदेव महादेव करुणाकर शंकर ।
नमस्तेऽस्तु महेशान पाहि नः शरणागतान् ॥ १६
विह्वलाः वयमत्युग्रं जलंधरकृतात्प्रभो ।
उपद्रवात्सदेवेन्द्राः स्थानभ्रष्टाः क्षितिस्थिताः ॥ १७
न जानासि कथं स्वामिन्देवापत्तिमिमां प्रभो ।
तस्मान्नो रक्षणार्थाय जहि सागरनन्दनम् ॥ १८
अस्माकं रक्षणार्थाय यत्पूर्वं गरुडध्वजः ।
नियोजितस्त्वया नाथ न क्षमः सोऽद्य रक्षितुम् ॥ १ ९
तदधीनो गृहे तस्य रमया सह तिष्ठति ।
वयं च तत्र तिष्ठामस्तदाज्ञावशगाः सुराः ॥ २०
अलक्षिता वयं चात्रागताः शंभो त्वदंतिकम् ।
स आयाति त्वया कर्त्तुं रणं सिंधुसुतो बली ॥ २१
अतः स्वामिन् रणे त्वं तमविलंबं जलंधरम् ।
हतुमर्हसि सर्वज्ञ पाहि नः शरणागतान् ॥ २२
सनत्कुमार उवाच
इत्युक्त्वा ते सराः सर्वे प्रभुं नत्वा सवासवाः ।
पादौ निरीक्ष्य संतस्थुर्महेशस्य विनम्रकाः ॥ २३
इति देववचः । श्रुत्वा प्रहस्य वृषभध्वजः द्रुतं विष्णुं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ २४ समाहूय ९ ०३ शुक्र एवं कटे हुए सिरवाला राहु उसके आगे-आगे चलने लगे । उसी समय जलन्धरका मुकुट वेगसे खिसककर पृथ्वीपर गिर पड़ा और समस्त आकाशमण्डल वर्षाकालके समान मेघोंसे आच्छन्न हो गया तथा मृत्युसूचक बहुत - से भयानक अपशकुन होने लगे ॥ १२-१३ ॥ तब उसकी इस प्रकारकी युद्धकी तैयारी देखकर इन्द्रसहित वे देवता छिपकर शिवजीके निवासस्थान कैलास पर्वतपर गये । वहाँ जाकर इन्द्रसहित सभी देवता शिवजीको देखकर उन्हें प्रणामकर कंधा झुकाये हुए हाथ जोड़कर स्तुति करने लगे— ॥ १४-१५ ॥ देवता बोले — हे देवदेव! महादेव! हे करुणाकर! हे शंकर! आपको प्रणाम है । हे महेशान! हम शरणागतोंकी रक्षा कीजिये । हे प्रभो! इन्द्रसहित हमलोग जलन्धरद्वारा किये गये उपद्रवसे अत्यन्त व्याकुल हो गये हैं और अपना - अपना स्थान छोड़कर पृथ्वीपर स्थित हैं ॥ १६-१७ ॥ हे प्रभो! हे स्वामिन्! आप देवताओंकी इस विपत्तिको कैसे नहीं जानते? अतः आप हमलोगोंकी रक्षाके लिये जलन्धरका वध कीजिये ॥ १८ ॥
हे नाथ! आपने जो पूर्वसमयमें हमलोगोंकी रक्षाके लिये विष्णुजीको नियुक्त किया था, इस समय वे भी रक्षा करनेमें समर्थ नहीं हैं । अब वे भी उसके अधीन होकर लक्ष्मीके साथ उसके घरमें रहते हैं और हम देवगण भी उसके वशवर्ती होकर वहीं रहते हैं ॥ १ ९ -२० ॥ हे शम्भो! हमलोग छिपकर आपकी शरणमें आये हैं, इस समय वह बलवान् जलन्धर आपसे युद्ध करनेके लिये आ रहा है । अतः हे स्वामिन्! हे सर्वज्ञ! आप शीघ्र ही युद्धमें उस जलन्धरका वध कीजिये और हम शरणागतोंकी रक्षा कीजिये ॥ २१-२२ ॥ सनत्कुमार बोले— [ हे व्यास! ] ऐसा कहकर वे सभी देवता प्रभुको प्रणामकर उन महेश्वरके चरण देखते हुए विनम्र हो वहीं स्थित हो गये ॥२३ ॥
| तब देवगणोंका यह वचन सुनकर शिवजी हँसकर विष्णुको शीघ्रतासे बुलाकर यह वचन कहने | लगे - ॥ २४ ॥
पृष्ठ 914
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ०४ ईश्वर उवाच हृषीकेश महाविष्णो देवाश्चात्र समागताः जलंधरकृतापीडाः शरणं मेऽतिविह्वलाः जलंधरः कथं विष्णो संगरे न हतस्त्वया तद् गृहं चापि यातोऽसि त्यक्त्वा वैकुण्ठमात्मनः मया नियोजितस्त्वं हि साधुसंरक्षणाय च निग्रहाय खलानां च स्वतंत्रेण विहारिणा सनत्कुमार उवाच इत्याकर्ण्य महेशस्य वचनं गरुडध्वजः प्रत्युवाच विनीतात्मा नतकः साञ्जलिर्हरिः विष्णुरुवाच
तवांशसंभवत्वाच्च भ्रातृत्वाच्च तथा श्रियः ।
मया न निहतः संख्ये त्वमेनं जहि दानवम् ॥
महाबलो महावीरोऽजेयस्सर्वदिवौकसाम् ।
अन्येषां चापि देवेश सत्यमेतद् ब्रवीम्यहम् ॥
मया कृतो रणस्तेन चिरं देवान्वितेन वै ।
मदुपायो न प्रवृत्तस्तस्मिन्दानवपुंगवे ॥
तत्पराक्रमतस्तुष्टो वरं ब्रूहीत्यहं खलु ।
इति मद्वचनं श्रुत्वा स वव्रे वरमुत्तमम् ॥
मद्भगिन्या मया सार्द्धं मद्गेहे ससुरो वस ।
मदधीनो महाविष्णो इत्यहं तद्गृहं गतः ॥
सनत्कुमार उवाच
इति विष्णोर्वचः श्रुत्वा शंकरः स महेश्वरः ।
विहस्योवाच सुप्रीतः सदयो भक्तवत्सलः ॥
महेश्वर उवाच हे विष्णो सुरवर्य त्वं शृणु मद्वाक्यमादरात्
।
जलंधरं महादैत्यं हनिष्यामि न संशयः ॥
स्वस्थानं गच्छ निर्भीतो देवा गच्छंत्वपि ध्रुवम् । निर्भया वीतसंदेहा हतं मत्वाऽसुराधिपम् ॥ सनत्कुमार उवाच इति श्रुत्वा महेशस्य वचनं स रमापतिः । सनिर्जरो जगामाशु स्वस्थानं गतसंशयः श्रीशिवमहापुराण [ अ ० २० ईश्वर बोले - हे हृषीकेश! हे महाविष्णो । । जलन्धरसे सन्त्रस्त हुए ये देवगण अत्यन्त! ॥ २५ होकर यहाँ मेरी शरणमें आये हुए हैं । हे व्याकुल विष्णो आपने युद्धमें जलन्धरका वध क्यों नहीं किया और! । आप स्वयं भी अपना वैकुण्ठ छोड़कर उसके घर चले ॥ २६ गये हैं । स्वयं स्वतन्त्र होकर विहार करनेवाले मैंने । दुष्टोंके निग्रहके लिये तथा सज्जनोंकी रक्षाके लिये ॥ २७ आपको नियुक्त किया था ॥ २५-२७ ॥ सनत्कुमार बोले — शंकरका यह वचन सुनकर । गरुडध्वज विष्णु विनम्र हो सिर झुकाये हुए हाथ ॥ २८ जोड़कर कहने लगे - ॥ २८ ॥
विष्णुजी बोले- हे प्रभो! आपके अंशसे प्रकट होने तथा लक्ष्मीजीका भाई होनेके कारण मैंने युद्धमें उसका वध नहीं किया, अब आप ही इस २ ९ दानवका वध कीजिये ॥ २ ९ ॥ हे देवेश! वह महाबली तथा महावीर दानव ३० सभी देवताओं तथा अन्य लोगोंके लिये भी अजेय है, मैं यह सत्य कह रहा हूँ । देवताओंसहित मैंने बहुत समयतक उसके साथ युद्ध किया, परंतु मेरा कोई भी ३१ उपाय उस दानवश्रेष्ठपर नहीं चला । उसके पराक्रमसे सन्तुष्ट होकर मैंने उससे कहा- वर माँगो; तब उसने ३२ मेरा वचन सुनकर यह उत्तम वरदान माँगा - हे महाविष्णो! आप देवताओं एवं मेरी भगिनी लक्ष्मीके साथ मेरे घरमें निवास करें और मेरे अधीन रहें, अतः ३३ मैं उसके घर चला गया ॥ ३०–३३ ॥ सनत्कुमार बोले — विष्णुजीका यह वचन | सुनकर दयालु तथा भक्तवत्सल वे महेश्वर शंकर ३४ अतिप्रसन्न होकर हँसकर कहने लगे - ॥ ३४ ॥
महेश्वर बोले — हे विष्णो! हे सुरश्रेष्ठ! आप । मेरी बातको आदरपूर्वक सुनिये । मैं महादैत्य जलन्धरका ३५ वध करूँगा, इसमें सन्देह नहीं है । उस असुरपतिको | मारा गया समझकर आप भयरहित हो अपने स्थानको | जाइये और सभी देवता भी भयमुक्त तथा सन्देहरहित ३६ होकर अपने स्थानको जायँ ॥ ३५-३६ ॥ सनत्कुमार बोले — महेश्वरका यह वचन सुनकर | रमापति विष्णु सन्देहरहित हो देवगणोंके साथ अपने अति ॥ ३७ स्थानको चले गये । हे व्यास! इसी बीच वह
पृष्ठ 915
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २० ] रुद्रसंहिता ( युद्धखण्ड )
व्यास स दैत्येन्द्रोऽतिविक्रमः ।
एतस्मिन्नन्तरे शैलप्रान्तं ययौ बली ॥
सन्नद्धैरसुरैस्सार्धं
कैलासमवरुध्याथ महत्या सेनया युतः ।
संतस्थौ कालसंकाशः कुर्वन्सिंहरवं महान् ॥
अथ कोलाहलं श्रुत्वा दैत्यनादसमुद्भवम् ।
चुक्रोधातिमहेशानो महालीलः खलांतकः ॥
समादिदेश संख्याय स्वगणान्स महाबलान् ।
नंद्यादिकान्महादेवो महोतिः कौतुकी हरः ॥
नन्दीभमुखसेनानीमुखास्सर्वे शिवाज्ञया ।
गणाश्च समनह्यंत युद्धायातित्वरान्विताः ॥
अवतेरुर्गणाः सर्वे कैलासात्क्रोधदुर्मदाः ।
वल्गन्तो रणशब्दांश्च महावीरा रणाय हि ॥
ततः समभवद्युद्धं कैलासोपत्यकासु वै ।
प्रमथाधिपदैत्यानां घोरं शस्त्रास्त्रसंकुलम् ॥
मृदंगशंखौघैर्निःस्वनैर्वीरहर्षणैः गजाश्वरथशब्दैश्च नादिता भूर्व्यकंपत ॥
शक्तितोमरबाणौघैर्मुसलैः प्राशपट्टिशैः ।
व्यराजत नभः पूर्णं मुक्ताभिरिव संवृतम् ॥
निहतैरिव नागाश्वैः पत्तिभिर्भूर्व्यराजत ।
वज्राहतैः पर्वतेन्द्रैः पूर्वमासीत्सुसंवृता ॥
प्रमथाहतदैत्यौघैर्दैत्याहतगणैस्तथा भूरगम्याभवत्तदा ॥ वसासृङ्मांसपङ्काढ्या
प्रमथाहतदैत्यौघान्भार्गवः समजीवयत् ।
बुद्धे पुनः पुनश्चैव मृतसंजीवनी बलात् ॥
दृष्ट्वा व्याकुलितांस्तांस्तु गणाः सर्वे भयार्दिताः शशंसुर्देवदेवाय सर्वे शुक्रविचेष्टितम् ॥ ९ ०५ पराक्रमी तथा बलवान् दैत्यपति युद्धके लिये तत्पर ३८ असुरोंके साथ कैलासके समीप पहुँचा और कैलासको घेरकर तीव्र सिंहनाद करता हुआ कालके समान वह ३ ९ महती सेनाके साथ वहीं रुक गया ॥ ३७–३९ ॥ उसके बाद दैत्योंके सिंहनादसे उत्पन्न महाकोलाहल ४० सुनकर दुष्टोंका संहार करनेवाले तथा महालीला करनेवाले महेश्वर अत्यन्त क्रोधित हो उठे ॥४० ॥
तब महालीला करनेवाले कौतुकी महादेवने ४१ महाबलवान् नन्दी आदि अपने गणोंको युद्धके लिये आज्ञा दी ॥४१ ॥
तब शिवजीकी आज्ञासे नन्दी, गजमुख आदि ४२ प्रमुख सेनापति तथा सभी गण बड़ी शीघ्रतासे युद्धके लिये तत्पर हो गये । वे सभी महावीर गण युद्धके लिये क्रोधसे दुर्मद हो नाना प्रकारके युद्धसम्बन्धी शब्द ४३ करते हुए कैलास पर्वतसे उतरे ॥ ४२-४३ ॥ उसके बाद कैलासकी उपत्यकाओंमें ४४ प्रमथगणों और दैत्योंमें अस्त्र - शस्त्रोंसे घोर युद्ध होने लगा ॥४४ ॥
उस समय वीरोंमें हर्ष उत्पन्न करनेवाली ४५ भेरी, मृदंग तथा शंखोंकी ध्वनियों और हाथी, घोड़े तथा रथोंके शब्दोंसे नादित हुई पृथ्वी कम्पित हो 387118411 शक्ति, तोमर, बाण, मूसल, प्राश एवं पट्टिशोंसे ४६ आकाशमण्डल मोतियोंसे भरा हुआ जैसा लगने लगा ॥ ४६ ॥
मरे हुए हाथी, घोड़े एवं पैदल सेनाओंके द्वारा ४७ पृथ्वी इस प्रकार पट गयी, जैसे पूर्व समयमें [ इन्द्रके ] वज्रसे आहत हुए पर्वतराजोंसे पटी हुई थी ॥ ४७ ॥
उस समय प्रमथोंके द्वारा मारे गये दैत्यों एवं दैत्योंके द्वारा मारे गये प्रमथोंके मजा, रक्त एवं मांसके ४८ कीचड़से पृथ्वी व्याप्त हो गयी, जिससे उसपर चलना असम्भव हो गया । तब शुक्राचार्य प्रमथगणोंके द्वारा युद्धमें मारे गये दैत्योंको मृतसंजीवनी विद्याके ४ ९ प्रभावसे बारंबार जिलाने लगे । उन्हें इस प्रकार जीवित होते देखकर व्याकुल तथा भयभीत सभी गणोंने देवदेव शिवजीसे शुक्राचार्यकी सारी घटना निवेदित ॥ की ॥ ४८–५० ॥ ५०
पृष्ठ 916
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ०६ श्रीशिवमहापुराण [ अ ०
तच्छ्रुत्वा भगवान् रुद्रश्चकार क्रोधमुल्बणम् ।
भयंकरोऽतिरौद्रश्च बभूव प्रज्वलन्दिशः ॥ ५१
अथ रुद्रमुखात्कृत्या बभूवातीव भीषणा ।
तालजंघा दरीवक्त्रा स्तनापीडितभूरुहा ॥ ५२
सा युद्धभूमिं तरसा ससाद मुनिसत्तम ।
विचचार महाभीमा भक्षयन्ती महासुरान् ॥ ५३
अथ सा रणमध्ये हि जगाम गतभीद्द्रुतम् ।
यत्रास्ते संवृतो दैत्यवरेन्द्रैस्स हि भार्गवः ॥ ५४
स्वतेजसा नभो व्याप्य भूमिं कृत्वा च सा मुने ।
भार्गवं स्वभगे धृत्वा जगामान्तर्हिता नभः ॥ ५५
विधृतं भार्गवं दृष्ट्वा दैत्यसैन्यगणास्तथा ।
प्रम्लानवदना युद्धान्निर्जग्मुर्युद्धदुर्मदाः ॥ ५६
अथोऽभज्यत दैत्यानां सेना गणभयार्दिता ।
वायुवेगहता यद्वत्प्रकीर्णा तृणसंहतिः ॥ ५७
भग्नां गणभयाद्दैत्यसेनां दृष्ट्वातिमर्षिताः ।
निशुंभशुंभौ सेनान्यौ कालनेमिश्च चुकुधुः ॥ ५८
त्रयस्ते वारयामासुर्गणसेनां महाबलाः ।
मुञ्चन्तः शरवर्षाणि प्रावृषीव बलाहकाः ॥ ५ ९
ततो दैत्यशरौघास्ते शलभानामिव व्रजाः ।
रुरुधुः खं दिशः सर्वा गणसेनामकंपयन् ॥ ६०
गणाः शरशतैर्भिन्ना रुधिरासारवर्षिणः ।
वसंतकिंशुकाभासा न प्राजानन्हि किंचन ॥ ६१
ततः प्रभग्नं स्वबलं विलोक्य नन्द्यादिलंबोदरकार्त्तिकेयाः त्वरान्विता दैत्यवरान्प्रसह्य ॥ निवारयामासुरमर्षणास्ते ॥ ६२ २० यह सुनकर भगवान् रुद्रने अत्यधिक क्रोध और दिशाओंको प्रज्वलित करते हुए वे भयंकर किया । अत्यधिक रौद्ररूपवाले हो गये । उस समय रुद्रके तथा । महाभयंकर कृत्या प्रकट हो गयी । ताड़ वृक्षके मुख उसकी जाँघें थीं । गुफाके समान उसका मुख था समान और । उसके स्तनसे बड़े - बड़े वृक्ष टूट जाते थे॥५१-५२ हे मुनिसत्तम! महाभयंकर वह कृत्या बड़े वेगसे ॥ युद्धभूमिमें आ गयी और महान् असुरोंका भक्षण करती हुई विचरण करने लगी । इसके बाद वह निर्भय होकर शीघ्र ही वहाँ जा पहुँची, जहाँ महान् दैत्योंसे घिरे हुए शुक्राचार्य थे । हे मुने! वह अपने तेजसे आकाश एवं पृथ्वीको व्याप्तकर शुक्रको अपने गुह्यदेशमें छिपाकर आकाशमें अन्तर्धान हो गयी॥५३–५५ ॥ तब युद्धदुर्मद दैत्यसेनाके वीर शुक्राचार्यको तिरोहित देखकर मलिनमुख होकर रणभूमिसे भागने लगे ॥५६ ॥
शिवगणोंसे भयभीत हुई असुरोंकी सेना वायुके वेगसे बिखरे हुए तृणसमूहकी भाँति भागने लगी ॥५७ ॥
इस प्रकार गणोंके भयसे दैत्योंकी सेनाको छिन्न - भिन्न होते देखकर सेनापति निशुम्भ, शुम्भ एवं कालनेमिको महान् क्रोध हुआ । उन महाबली तीनों सेनापतियोंने वर्षाकालीन मेघके समान बाणोंकी वृष्टि करते हुए गणोंकी सेनाको भगाना प्रारम्भ किया । उन असुरोंके बाण शलभसमूहोंकी भाँति आकाश तथा सभी दिशाओंको व्याप्तकर गणोंकी सेनाको कँपाने लगे॥५८–६० ॥ सैकड़ों बाणोंसे बिंधे हुए तथा रुधिरकी धारा बहाते हुए शिवगण वसन्त ऋतुमें किंशुकके पुष्पकी भाँति सुशोभित हो रहे थे और उन्हें कुछ भी ज्ञात न हो पा रहा था । इस प्रकार अपनी सेनाको छिन्न-भिन्न होते देखकर कुपित हुए गणेश, कार्तिकेय एवं नन्दी आदि महाक्रोधकर बड़ी शीघ्रतासे उन महादैत्योंको रोकने लगे ॥ ६१-६२ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरवधोपाख्याने ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके सामान्यगणासुरयुद्धवर्णनं अन्तर्गत नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥
सामान्यगण द्वितीय रुद्रसंहिताके पंचम युद्धखण्डमें जलन्धरवधोपाख्यानमें - असुरयुद्धवर्णन नामक बीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २० ॥
पृष्ठ 917
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २१ ] रुद्रसंहिता ( युद्धखण्ड ) ९ ०७ अथैकविंशोऽध्यायः नन्दी, गणेश, कार्तिकेय आदि शिवगणोंका कालनेमि, शुम्भ तथा साथ घोर संग्राम, वीरभद्र तथा जलन्धरका निशुम्भके शिवगणोंका युद्ध, भयाकुल शिवजीको सारा वृत्तान्त बताना सनत्कुमार उवाच
ते गणाधिपतीन्दृष्ट्वा नन्दीभमुखषण्मुखान् ।
अमर्षादभ्यधावंत द्वंद्वयुद्धाय दानवाः ॥
नन्दिनं कालनेमिश्च शुंभो लंबोदरं तथा ।
निशुंभः षण्मुखं देवमभ्यधावत शंकितः ॥
निशुंभ: कार्तिकेयस्य मयूरं पंचभिः शरैः ।
हृदि विव्याध वेगेन मूर्च्छितः स पपात ह ॥
ततः शक्तिधरः क्रुद्धो बाणैः पञ्चभिरेव च ।
विव्याध स्यंदने तस्य हयान्यन्तारमेव च ॥
शरेणान्येन तीक्ष्णेन निशुंभं देववैरिणम् ।
जघान तरसा वीरो जगर्ज रणदुर्मदः ॥
असुरोऽपि निशुंभाख्यो महावीरोऽतिवीर्यवान् ।
जघान कार्तिकेयं तं गर्जन्तं स्वेषुणा रणे ॥
ततः शक्तिं कार्तिकेयो यावज्जग्राह रोषतः ।
तावन्निशुंभो वेगेन स्वशक्त्या तमपातयत् ॥
एवं बभूव तत्रैव कार्तिकेयनिशुंभयोः । आहवो हि महान्व्यास वीरशब्दं प्रगर्जतोः ।
ततो नन्दीश्वरो बाणैः कालनेमिमविध्यत ।
सप्तभिश्च हयान्केतुं रथं सारथिमाच्छिनत् ॥
कालनेमिश्च संक्रुद्धो धनुश्चिच्छेद नंदिनः ।
स्वशरासननिर्मुक्तैर्महातीक्ष्णैः शिलीमुखैः ॥
अथ नन्दीश्वरो वीरः कालनेमिं महासुरम् ।
तमपास्य च शूलेन वक्षस्यभ्यहनद्द्द्दृढम् ॥
स शूलभिन्नहृदयो हताश्वो हतसारथिः । अद्रेः सनत्कुमार बोले- तब नन्दी, गणेश, कार्तिकेय आदि गणाधिपतियोंको देखकर वे दानव द्वन्द्वयुद्ध करनेके लिये क्रोधपूर्वक दौड़े ॥ १ ॥
कालनेमि नन्दीकी ओर, शुम्भ गणेशकी ओर और २ निशुम्भ कार्तिकेयकी ओर शंकित होकर दौड़ा ॥२ ॥
निशुम्भने कार्तिकेयके मयूरके हृदयमें पाँच ३ बाणोंसे वेगपूर्वक प्रहार किया, जिससे वह मूच्छित होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा । तब कुमारने क्रोधित हो पाँच बाणोंसे उसके रथ, घोड़ों और सारथीपर प्रहार ४ किया ॥ ३-४ ॥ इसके बाद रणदुर्मद उन वीर कार्तिकेयने अपने ५ दूसरे तीक्ष्ण बाणसे देवशत्रु निशुम्भपर बड़े वेगसे प्रहार किया और घोर गर्जना की ॥५ ॥
महाबली निशुम्भ नामक असुरने भी युद्धमें ६ गर्जना करते हुए उन कार्तिकेयपर अपने बाणसे प्रहार किया ॥ ६ ॥
तब कार्तिकेयने जबतक क्रोधसे अपना शक्ति ७ नामक आयुध लिया, इतनेमें निशुम्भने वेगपूर्वक अपनी शक्तिसे उन्हें गिरा दिया ॥७ ॥
हे व्यास! इस प्रकार वीरध्वनि करके गरजते ८ हुए कार्तिकेय एवं निशुम्भका वहींपर घोर युद्ध होने लगा ॥ ८ ॥
नन्दीश्वरने भी अपने बाणोंसे कालनेमिको बेध ९ दिया । उन्होंने अपने सात बाणोंसे कालनेमिके घोड़े, सारथी, रथ तथा ध्वजाका छेदन कर दिया ॥ ९ ॥
तब कालनेमिने क्रुद्ध होकर अपने धनुषसे छूटे १० हुए अत्यन्त तीखे बाणोंसे नन्दीका धनुष काट दिया ॥ १० ॥
उसके बाद नन्दीश्वरने उस धनुषको त्यागकर कालनेमिके वक्ष: स्थलपर जोरसे प्रहार ११ शूलसे किया । महादैत्य इस प्रकार घोड़े और सारथिके नष्ट हो जानेपर एवं त्रिशूलसे वक्षःस्थलके फट जानेपर उसने पर्वतका नन्दीश्वरपर प्रहार किया ॥ ११-१२ ॥ १२ शिखर उखाड़कर
पृष्ठ 918
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ०८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ०
अथ शुंभो गणेशश्च रथमूषकवाहनौ ।
युध्यमानौ शरव्रातैः परस्परमविध्यताम् ॥ १३
गणेशस्तु तदा शुंभं हृदि विव्याध पत्रिणा ।
सारथिं च त्रिभिर्बाणैः पातयामास भूतले ॥ १४
ततोऽतिक्रुद्धः शुंभोऽपि बाणवृष्ट्या गणाधिपम् ।
मूषकं च त्रिभिर्विध्वा ननाद जलदस्वनः ॥ १५
मूषकः शरभिन्नाङ्गश्चचाल दृढवेदनः ।
लम्बोदरश्च पतितः पदातिरभवत्स हि ॥ १६
ततो लम्बोदरः शुंभं हत्वा परशुना हृदि ।
अपातयत्तदा भूमौ मूषकं चारुरोह सः ॥ १७
समरायोद्यतश्चाभूत्पुनर्गजमुखो विभुः ।
प्रहस्य जघ्नतुः क्रोधात्तोत्रेणैव महाद्विपम् ॥ १८
कालनेमिर्निशुंभश्च ह्युभौ लंबोदरं शरैः ।
युगपच्चख्नतुः क्रोधादाशीविषसमैर्द्रुतम् ॥ १ ९
तं पीड्यमानमालोक्य वीरभद्रो महाबलः ।
अभ्यधावत वेगेन कोटिभूतयुतस्तथा ॥ २०
कूष्मांडा भैरवाश्चापि वेताला योगिनीगणाः ।
पिशाचा डाकिनी संघा गणाश्चापि समं ययुः ॥ २१
ततः किलकिला शब्दैः सिंहनादैः सघर्घरैः ।
विनादिता डमरुकैः पृथिवी समकंपत ॥ २२
ततो भूताः प्रधावंतो भक्षयंति स्म दानवान् ।
उत्पत्य पातयंति स्म ननृतुश्च रणांगणे ॥ २३
एतस्मिन्नंतरे व्यासाभूतां नन्दी गुहश्च तौ ।
उत्थितावाप्तसंज्ञौ हि जगर्जतुरलं रणे ॥ २४
स नन्दी कार्तिकेयश्च समायातौ त्वरान्वितौ ।
जघ्नतुश्च रणे दैत्यान्निरंतरशरव्रजैः ॥ २५
छिन्नभिन्नैर्हतैर्दैत्यैः पातितैर्भक्षितैस्तथा । ।
व्याकुला साभवत्सेना विषण्णवदना तदा ॥ २६
२१ उस समय रथपर सवार शुम्भ एव सवार श्रीगणेशजी युद्ध करते हुए एक मूषकपर । बाणसमूहोंसे बेधने लगे । उसके बाद गणेशजीने - दूसरेको | शुम्भके हृदयमें बाणसे प्रहार किया और तीन बाणोंसे सारथिपर प्रहार करके उसे पृथ्वीपर गिरा दिया । तब | अत्यन्त कुपित शुम्भ भी बाणवृष्टिसे गणेशजीको | तथा तीन बाणोंसे मूषकको बेधकर मेघके समान गर्जन करने लगा ॥ १३ – १५ ॥ बाणोंसे छिन्न अंगवाला मूषक अत्यन्त पीड़ित होकर भाग चला, जिसके कारण गणेशजी गिर पड़े और वे पैदल ही युद्ध करने लगे । फिर तो उन लम्बोदरने परशुसे शुम्भके वक्ष: स्थलपर प्रहार करके उसे पृथ्वीपर गिरा दिया तदनन्तर वे पुनः मूषकपर सवार हो गये ॥ १६-१७ ॥ गणेशजी समरके लिये पुनः उद्यत हो गये और उन्होंने हँसकर क्रोधसे शुम्भपर इस प्रकार प्रहार किया, जैसे अंकुशसे हाथीपर प्रहार होता हो ॥ १८ ॥
तब कालनेमि एवं निशुम्भ दोनों ही क्रोधपूर्वक एक साथ सर्पके समान [ तीक्ष्ण ] बाणोंसे शीघ्रतासे गणेशपर प्रहार करने लगे । तब महाबली वीरभद्र उन्हें इस प्रकार पीड़ित किया जाता हुआ देखकर बड़े वेगसे करोड़ों भूतोंको साथ लेकर दौड़े ॥ १ ९ -२० ॥ उनके साथ कूष्माण्ड, भैरव, वेताल, योगिनियाँ, पिशाच, डाकिनियाँ एवं गण भी चले ॥ २१ ॥
उस समय उन लोगोंके किलकिला शब्द, सिंहनाद, घर्घर एवं डमरूके शब्दसे पृथ्वी निनादित होकर काँप उठी । उस समय समरभूमिमें भूतगण दौड़ - दौड़कर दानवोंका भक्षण करने लगे और उनके ऊपर चढ़कर उन्हें गिराने लगे और नाचने लगे ॥ २२-२३ ॥ हे व्यास! इसी बीच नन्दी और कार्तिकेयको चेतना आ गयी और वे उठ गये तथा रणभूमिमें गरजने लगे ॥ २४ ॥
वे नन्दीश्वर एवं कार्तिकेय शीघ्र रणभूमिमें आ गये और अपने बाणोंद्वारा दैत्योंपर निरन्तर प्रहार करने लगे ॥ २५ ॥
तब छिन्न - भिन्न हुए दैत्यगण पृथ्वीपर गिरने लगे और उन गिरे दैत्योंको खाने लगे, इससे दैत्योंकी सेना हुए भूतगण हो गयी ॥ २६ ॥
विषादग्रस्त तथा व्याकुल
पृष्ठ 919
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० २१ ] रुद्रसंहिता ( युद्धखण्ड ) ९ ० ९
एवं नन्दी कार्तिकेयो विकटश्च प्रतापवान् ।
वीरभद्रो गणाश्चान्ये जगर्जुः समरेऽधिकम् ॥ २७
निशुंभशुंभा सेनान्यौ सिन्धुपुत्रस्य तौ तथा ।
कालनेमिर्महादैत्योऽसुराश्चान्ये पराजिताः ॥ २८
प्रविध्वस्तां ततस्सेनां दृष्ट्वा सागरनन्दनः ।
रथेनातिपताकेन गणानभिययौ बली ॥ २ ९
ततः पराजिता दैत्या अप्यभूवन्महोत्सवाः ।
जगर्जुरधिकं व्यास समरायोद्यतास्तदा ॥ ३०
सर्वे रुद्रगणाश्चापि जगर्जुर्जयशालिनः ।
नन्दिकार्तिकदंत्यास्यवीरभद्रादिका मुने ॥ ३१
हस्त्यश्वरथसंह्लादः शंखभेरीरवस्तथा ।
अभवत्सिंहनादश्च सेनयोरुभयोस्तथा ॥ ३२
जलंधरशरव्रातैर्नीहारपटलैरिव 1 द्यावापृथिव्योराच्छन्नमंतरं समपद्यत ॥ ३३
शैलादिं पञ्चभिर्विध्वा गणेशं पञ्चभिश्शरैः ।
वीरभद्रं च विंशत्या ननाद जलदस्वनः ॥३४
कार्तिकेयस्ततो दैत्यं शक्त्या विव्याध सत्वरम् ।
जलंधरं महावीरो रुद्रपुत्रो ननाद च ॥ ३५
स घूर्णनयनो दैत्यः शक्तिनिर्भिन्नदेहकः ।
पपात भूमौ त्वरितमुदतिष्ठन्महाबलः ॥ ३६
ततः क्रोधपरीतात्मा कार्तिकेयं जलंधरः ।
गदया ताडयामास हृदये दैत्यपुंगवः ॥ ३७
गदाप्रभावं सफलं दर्शयन् शंकरात्मजः ।
व्यास स तूर्ण भूतलेऽपतत् ॥ ३८
विधिदत्तवराद्
तथैव नंदी ह्यपतद्भूतले गदया हतः ।
महावीरोऽपि रिपुहा किंचिद्व्याकुलमानसः ॥ ३ ९
ततो गणेश्वरः शिवपदाम्बुजम् ।
क्रुद्धः स्मृत्वा परशुनाच्छिनत् ॥ ४०
संप्राप्यातिबलो दैत्यगदा इस प्रकार प्रतापी नन्दी, कार्तिकेय, गणेशजी, वीरभद्र तथा अन्य गण युद्धभूमिमें जोर - जोरसे गरजने लगे ॥ २७ ॥
जलन्धरके वे दोनों सेनापति शुम्भ - निशुम्भ, महादैत्य कालनेमि एवं अन्य असुर पराजित हो गये ॥ २८ ॥
तब अपनी सेनाको विध्वस्त हुआ देखकर बलवान् जलन्धर ऊँची पताकावाले रथपर सवार हो गणोंके समक्ष आ गया ॥२ ९ ॥ हे व्यासजी! तब पराजित हुए दैत्य भी महान् उत्साहसे भर गये और युद्धके लिये तैयार होकर गरजने लगे ॥३० ॥
हे मुने! विजयशील शिवके गण नन्दी, कार्तिकेय, गजानन, वीरभद्र आदि भी गर्जना करने लगे ॥३१ ॥
उस समय दोनों सेनाओंमें हाथियों, घोड़ों तथा रथोंके शब्द, शंख एवं भेरियोंकी ध्वनि एवं सिंहनाद होने लगे ॥३२ ॥
जलन्धरके बाणसमूहोंसे द्युलोक तथा भूलोकके बीचका स्थान उसी प्रकार आच्छादित हुआ, जैसे कुहरेसे आकाश आच्छन्न हो जाता है । वह नन्दीपर पाँच, गणेशपर पाँच और वीरभद्रपर बीस बाणोंसे प्रहार करके मेघके समान गर्जन करने लगा । तब रुद्रपुत्र महावीर कार्तिकेयने बड़ी शीघ्रतासे अपनी शक्तिद्वारा उस दैत्य जलन्धरपर प्रहार किया और वे गर्जन करने लगे॥३३–३५ ॥ शक्तिसे विदीर्ण देहवाला वह महाबली दैत्य आँखोंको घुमाता हुआ पृथ्वीपर गिर पड़ा, किंतु बड़ी शीघ्रतासे उठ गया । इसके बाद उस दैत्य श्रेष्ठ जलन्धरने बड़े क्रोधसे कार्तिकेयके हृदयमें गदासे प्रहार किया॥३६-३७ ॥ हे व्यासजी! तब वे शंकरपुत्र कार्तिकेय ब्रह्माके द्वारा दिये गये वरदानके कारण उस गदाके प्रहारको सफल प्रदर्शित करते हुए शीघ्र पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ ३८ ॥
इसी प्रकार शत्रुहन्ता एवं महावीर नन्दी भी गदाके प्रहारसे घायल होकर कुछ व्याकुलमन हो पृथ्वीपर गिर पड़े । उसके बाद महाबली गणेशजीने अत्यन्त क्रुद्ध हो शिवजीके चरणकमलोंका स्मरण करके बड़े वेगसे दौड़कर अपने परशुसे दैत्यकी गदाको काट दिया ॥ ३ ९ -४० ॥
पृष्ठ 920
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ १० श्रीशिवमहापुराण [ अ ०
वीरभद्रस्त्रिभिर्बाणैर्हृदि विव्याध दानवम् ।
सप्तभिश्च हयान्केतुं धनुश्छत्रं च चिच्छिदे ॥ ४१
ततोऽतिक्रुद्धो दैत्येन्द्रः शक्तिमुद्यम्य दारुणाम् ।
गणेशं पातयामास रथमन्यं समारुहत् ॥ ४२
अभ्यगादथ वेगेन स दैत्येन्द्रो महाबलः ।
विगणय्य हृदा तं वै वीरभद्रं रुषान्वितः ॥ ४३
वीरभद्रं जघानाशु तीक्ष्णेनाशीविषेण तम् ।
ननाद च महावीरो दैत्यराजो जलंधरः ॥ ४४
वीरभद्रोऽपि संकुद्धस्सितधारेण चेषुणा ।
चिच्छेद तच्छरं चैव तं विव्याध महेषुणा ॥ ४५
ततस्तौ सूर्यसंकाशौ युयुधाते परस्परम् ।
नानाशस्त्रैस्तथास्त्रैश्च चिरं वीरवरोत्तमौ ॥ ४६
वीरभद्रस्ततस्तस्य हयान्बाणैरपातयत् ।
धनुश्चिच्छेद रथिनः पताकां चापि वेगतः ॥ ४७
अथो स दैत्यराजो हि पुप्लुवे परिघायुधः ।
वीरभद्रोपकंठं स द्रुतमाप महाबलः ॥ ४८
परिघेनातिमहता वीरभद्रं जघान महाबलोऽब्धितनयो मूर्ध्नि वीरो जगर्ज च ह ॥ । ४ ९
परिघेनातिमहता भिन्नमूर्द्धा गणाधिपः ।
वीरभद्रः पपातोर्व्यां मुमोच रुधिरं बहु ॥ ५०
पतितं वीरभद्रं तु दृष्ट्वा रुद्रगणा भयात् ।
अपागच्छन् रणं हित्वा क्रोशमाना महेश्वरम् ॥ ५१
अथ कोलाहलं श्रुत्वा गणानां चन्द्रशेखरः ।
निजपार्श्वस्थितान् वीरानपृच्छद् गणसत्तमान् ॥ ५२
शंकर उवाच किमर्थं मद्गणानां हि महाकोलाहलोऽभवत् ।
विचार्यतां महावीराः शांतिः कार्या मया ।
ध्रुवम् ॥ ५३
२१ वीरभद्रने तीन बाणोंसे उस दानवके वक्षःस्थलपर प्रहार किया तथा सात बाणोंसे उसके घोड़ा, धनुष एवं छत्रको काट डाला ॥४१ ॥ ध्वजा,
तब दैत्येन्द्रने अत्यधिक कुपित होकर अपनी दारुण शक्तिको उठाकर उसके प्रहारसे गणेशको [ पृथ्वीपर ] गिरा दिया और स्वयं दूसरे रथपर सवार हो गया ॥४२ ॥
इसके बाद वह दैत्येन्द्र क्रोधित होकर अपने मनमें उन वीरभद्रको कुछ न समझकर वेगपूर्वक उनकी ओर दौड़ा । दैत्यराज महावीर जलन्धरने तीखे बाणसे शीघ्रतापूर्वक उन वीरभद्रपर प्रहार किया और गर्जना की॥४३-४४ ॥ तब वीरभद्रने भी अति क्रुद्ध होकर तीक्ष्ण धारवाले बाणसे उसके बाणको काट दिया और अपने महान् बाणसे उसपर प्रहार किया । इस प्रकार सूर्यके समान अत्यन्त तेजस्वी तथा वीरवरोंमें श्रेष्ठ वे दोनों अनेक प्रकारके अस्त्र - शस्त्रोंसे बहुत समयतक परस्पर युद्ध करते रहे । वीरभद्रने अपने बाणोंसे उस रथी दैत्यके घोड़ोंको अनेक बाणोंसे मार गिराया और उसके धनुष तथा ध्वजको भी वेगपूर्वक काट दिया ॥ ४५–४७ ॥ इसके बाद वह महाबली दैत्यराज परिघ - अस्त्र लेकर दौड़ा और वीरभद्रके पास शीघ्र जा पहुँचा ॥ ४८ ॥
उस महाबली वीर समुद्रपुत्र जलन्धरने उस विशाल परिघसे वीरभद्रके सिरपर प्रहार किया और गर्जना की ॥ ४ ९ ॥ उस महान् परिघसे गणेश्वर वीरभद्रका सिर फट गया और वे पृथ्वीपर गिर पड़े, [ उनके सिरसे ] बहुत रक्त बहने लगा ॥५० ॥
वीरभद्रको पृथ्वीपर गिरा हुआ देखकर रुद्रगण भयसे शंकरजीको पुकारते हुए रणभूमि छोड़कर भागने लगे ॥५१ ॥
अपने तब शिवजीने गणोंका कोलाहल सुनकर समीपमें स्थित महाबली गणोंसे पूछा ॥५२ ॥
शिवजी बोले- -हे महावीरो! मेरे गणोंका यह पता महान् कोलाहल क्यों हो रहा है, तुमलोग लगाओ । मैं इसे शीघ्र ही शान्त करूँगा ॥ ५३ ॥