शिव महापुराण - १ — पृष्ठ 981–990
शिव महापुराण - १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 981–990
पृष्ठ 981
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३८ ] रुद्रसंहिता ( युद्धखण्ड )
महान् कोलाहलो जातो गणदेवदले तदा ।
जह्वषुर्बहुगर्जन्तः सर्वे सुरगणादयः ॥
दृष्ट्वा कालीं शंखचूडः शीघ्रमाजौ समाययौ ।
दानवाश्च भयं प्राप्ता राजा तेभ्योऽभयं ददौ ॥
काली चिक्षेप वह्निं च प्रलयाग्निशिखोपमम् ।
राजा जघान तं शीघ्रं वैष्णवाङ्कितलीलया ॥
नारायणास्त्रं सा देवी चिक्षेप तदुपर्यरम् ।
वृद्धिं जगाम तच्छस्त्रं दृष्ट्वा वामं च दानवम् ॥
तं दृष्ट्वा शंखचूडश्च प्रलयाग्निशिखोपमम् ।
पपात दंडवद्भूमौ प्रणनाम पुनः पुनः ॥
निवृत्तिं प्राप तच्छस्त्रं दृष्ट्वा नम्रं च दानवम् ।
ब्रह्मास्त्रमथ सा देवी चिक्षेप मंत्रपूर्वकम् ॥
तं दृष्ट्वा प्रज्ज्वलन्तं च प्रणम्य भुवि संस्थितः ।
ब्रह्मास्त्रेण दानवेन्द्रो विनिवरं चकार ह ॥
अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रो धनुराकृष्य रंहसा ।
चिक्षेप दिव्यान्यस्त्राणि देव्यै वै मंत्रपूर्वकम् ॥
आहारं समरे चक्रे प्रसार्य मुखमायतम् ।
जगर्ज साट्टहासं च दानवा भयमाययुः ॥
काल्यै चिक्षेप शक्तिं स शतयोजनमायताम् ।
देवी दिव्यास्त्रजालेन शतखंडं चकार सा ॥
स च वैष्णवमस्त्रं च चिक्षेप चंडिकोपरि ।
माहेश्वरेण काली च विनिर्वारं चकार सा ॥
एवं चिरतरं युद्धमन्योऽन्यं संबभूव ह ।
प्रेक्षका अभवन् सर्वे देवाश्च दानवा अपि ॥
अथ क्रुद्धा महादेवी काली कालसमा रणे ।
च शरं पाशुपत रुषा ॥
जग्राह मन्त्रपूतं ९ ७१ उस समय गणों एवं देवताओंके दलमें महान् ४ कोलाहल उत्पन्न हो गया और सभी देवता तथा गण आदि तीव्र गर्जन करते हुए हर्षित हो रहे थे ॥४ ॥
तब शंखचूड कालीको देखकर शीघ्र ५ संग्रामभूमिमें आया । जो दानव भयभीत हो रहे थे, उन्हें राजाने अभयदान दिया । कालीने प्रलयाग्निकी शिखाके समान आग्नेयास्त्र चलाया, तब शंखचूडने ६ उसे अपने वैष्णवास्त्रसे शान्त कर दिया॥५-६ ॥ उन देवीने शीघ्र ही उसके ऊपर नारायणास्त्रका ७ प्रयोग किया । वह अस्त्र दानवको प्रतिकूल देखकर जब बढ़ने लगा, तब तो प्रलयाग्निकी शिखाके समान उस अस्त्रको [ अपनी ओर आता ] देखकर वह ८ पृथ्वीपर दण्डकी भाँति गिर पड़ा और गिरकर बारंबार उसे प्रणाम करने लगा ॥ ७-८ ॥ दानवको इस प्रकार विनम्र देखकर वह अस्त्र ९ शान्त हो गया । तब उन देवीने मन्त्रपूर्वक ब्रह्मास्त्र चलाया ॥ ९ ॥
जलते हुए उस ब्रह्मास्त्रको देखकर उसे १० प्रणामकर वह पृथ्वीपर खड़ा हो गया । दानवेन्द्रने इस प्रकार ब्रह्मास्त्रसे भी अपनी रक्षा की ॥ १० ॥
इसके बाद दानवेन्द्र क्रोधित हो बड़े वेगसे ११ धनुष चढ़ाकर देवीपर मन्त्रपूर्वक दिव्यास्त्र छोड़ने लगा ॥ ११ ॥
देवी भी विशाल मुख फैलाकर संग्राममें समस्त १२ अस्त्र - शस्त्र खा गयीं और अट्टहासपूर्वक गरजने लगीं, जिससे दानव भयभीत हो उठे ॥१२ ॥
तब उस दानवने सौ योजन विस्तारवाली १३ अपनी शक्तिसे कालीपर प्रहार किया, किंतु उन देवीने दिव्यास्त्रोंसे उस शक्तिके सौ - सौ टुकड़े कर दिये ॥ १३ ॥
तब उसने चण्डिकापर वैष्णवास्त्र चलाया, किंतु कालीने माहेश्वर अस्त्रसे उसे निष्फल कर दिया ॥ १४ ॥
१४ इस प्रकार बहुत कालपर्यन्त उन दोनोंका परस्पर युद्ध होता रहा, देवता एवं दानव दर्शक बनकर उस १५ युद्धको देखते रहे । उसके बाद युद्धमें कालके समान क्रुद्ध हुई महादेवीने रोषपूर्वक मन्त्रसे पवित्र किया ग्रहण किया ॥ १५-१६ ॥ १६ हुआ पाशुपतास्त्र
पृष्ठ 982
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ७२ क्षेपात्पूर्वं तन्निषेद्धुं वाग्बभूवाशरीरिणी न क्षिपास्त्रमिदं देवि शंखचूडाय वै रुषा मृत्युःपाशुपतान्नास्त्यमोघादपि च चंडिके शंखचूडस्य वीरस्योपायमन्यं विचारय इत्याकर्ण्य भद्रकाली न चिक्षेप तदस्त्रकम् । शतलक्षं दानवानां जघास लीलया क्षुधा अत्तुं जगाम वेगेन शंखचूडं भयंकरी दिव्यास्त्रेण च रौद्रेण वारयामास दानवः
अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रः खड्गं चिक्षेप सत्वरम् ।
ग्रीष्मसूर्योपमं तीक्ष्णधारमत्यंतभीकरम् ॥
सा काली तं समालोक्यायान्तं प्रज्वलितं रुषा ।
प्रसार्य मुखमाहारं चक्रे तस्य च पश्यतः ॥
दिव्यान्यस्त्राणि चान्यानि चिच्छेद दानवेश्वरः । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३८ I । उसके चलानेके पूर्व ही उसे रोकनेके लिये ॥ १७ आकाशवाणी हुई- हे देवि! आप क्रोधपूर्वक यह । अस्त्रको शंखचूड़पर मत चलाइये । हे चण्डिके इस अमोघ पाशुपतास्त्रसे भी वीर शंखचूडकी! इस ॥ १८ मृत्यु नहीं । होगी । अतः कोई अन्य उपाय सोचिये ॥ १७-१८ यह सुनकर भद्रकालीने उस अस्त्रको ॥ नहीं ॥ १ ९ चलाया और वे भूखसे युक्त होकर लीलापूर्वक सी लाख दानवोंका भक्षण कर गयीं । वे भयंकर देवी । शंखचूडको भी खानेके लिये वेगपूर्वक दौड़ीं, तब उस ॥ २० दानवने दिव्य रौद्रास्त्रके द्वारा उन्हें रोक दिया । इसके बाद दानवेन्द्रने कुपित होकर शीघ्र ही ग्रीष्मकालीन २१ सूर्यके सदृश, तीक्ष्ण धारवाला तथा अत्यन्त भयंकर खड्ग चलाया ॥१ ९ –२१ ॥ तब काली उस प्रज्वलित खड्गको अपनी ओर २२ आता देखकर रोषपूर्वक अपना मुख फैलाकर उसके देखते - देखते उसका भक्षण कर गयीं ॥ २२ ॥
इसी प्रकार उसने और भी बहुत - से दिव्यास्त्रोंका प्राप्तानि पूर्वतश्चक्रे शतखंडानि तानि च ॥ २३ प्रयोग किया, किंतु भगवतीने उसके सभी अस्त्रोंके पुनरत्तुं महादेवी वेगतस्तं जगाम ह । सर्वसिद्धेश्वरः श्रीमानन्तर्धानं चकार सः
वेगेन मुष्टिना काली तमदृष्ट्वा च दानवम् ।
बभंज च रथं तस्य जघान किल सारथिम् ॥
अथागत्य द्रुतं मायी चक्रं चिक्षेप वेगतः ।
भद्रकाल्यै शंखचूडः प्रलयाग्निशिखोपमम् ॥
सा देवी तं तदा चक्रं वामहस्तेन लीलया ।
जग्राह स्वमुखेनैवाहारं चक्रे रुषा द्रुतम् ॥
मुष्ट्या जघान तं देवी महाकोपेन वेगतः ।
बभ्राम दानवेन्द्रोऽपि क्षणं मूर्च्छामवाप सः ॥
क्षणेन चेतनां प्राप्य स चोत्तस्थौ प्रतापवान् ।
न चक्रे बाहुयुद्धं च मातृबुद्धया तया सह ॥
पूर्ववत् सौ खण्ड कर दिये ॥२३ ॥
पुनः महादेवी उसे खानेके लिये बड़े वेगसे दौड़ीं, तब सर्वसिद्धेश्वर वह [ दानवराज ] अन्तर्धान ॥ २४ हो गया ॥२४ ॥
कालीने उस दानवको न देखकर बड़े वेगसे २५ अपनी मुष्टिकाके द्वारा उसके रथको नष्ट कर दिया तथा सारथीको मार डाला ॥ २५ ॥
इसके बाद उस मायावी शंखचूडने बड़ी शीघ्रतासे २६ युद्धस्थलमें प्रकट होकर प्रलयाग्निकी शिखाके समान । जलते चक्रसे भद्रकालीपर प्रहार किया ॥ २६ ॥
हुए देवीने उस चक्रको अपने बायें हाथसे लीलापूर्वक २७ पकड़ लिया और बड़े क्रोधके साथ शीघ्र ही अपने उसका भक्षणं कर लिया । देवीने अत्यन्त मुखसे प्रहार | क्रोधपूर्वक बड़े वेगसे मुष्टिकाद्वारा उसपर लगा २८ किया, जिससे वह दानवराज चक्कर काटने और मूच्छित हो गया ॥ २७-२८ ॥ पुनः वह प्रतापी क्षणभरमें चेतना प्राप्त करके रखनेके । उठ गया और उनके प्रति माताका भाव ॥ २ ९ ॥ २ ९ कारण उसने उनके साथ बाहुयुद्ध नहीं किया
पृष्ठ 983
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३ ९ ] रुद्रसंहिता ( युद्धखण्ड )
गृहीत्वा दानवं देवी भ्रामयित्वा पुनः पुनः ।
ऊर्ध्वं च प्रापयामास महाकोपेन वेगतः ॥
उत्पपात च वेगेन शंखचूडः प्रतापवान् ।
निपत्य च समुत्तस्थो प्रणम्य भद्रकालिकाम् ॥
रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानं सुमनोहरम् ।
आरुरोह स हृष्टात्मा न भ्रान्तोऽपि महारणे ॥
दानवानां हि क्षतजं सा पपौ कालिका क्षुधा ।
एतस्मिन्नन्तरे तत्र वाग्बभूवाशरीरिणी ॥
लक्षं च दानवेन्द्राणामवशिष्टं रणेऽधुना ।
उद्धतं गुञ्जतां सार्द्धं ततस्त्वं भुंक्ष्व चेश्वरि ॥
संग्रामे दानवेन्द्रं च हन्तुं न कुरु मानसम् ।
अवध्योऽयं शंखचूडस्तव देवीति निश्चयम् ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं देवी निःसृतं व्योममंडलात् ।
दानवानां बहूनां च मांसं च रुधिरं तथा ॥
भुक्त्वा पीत्वा भद्रकाली शंकरान्तिकमाययौ ।
उवाच रणवृत्तान्तं पौर्वापर्येण सक्रमम् ॥
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे ९ ७३ देवीने उस दानवको पकड़कर बारंबार ३० घुमाकर बड़े क्रोधके साथ वेगपूर्वक ऊपरको फेंक दिया ॥३० ॥
वह प्रतापी शंखचूड बड़े वेगसे ऊपर गया, पुनः ३१ नीचे गिरकर भद्रकालीको प्रणामकर स्थित हो गया । तत्पश्चात् प्रसन्नचित्त वह दानवश्रेष्ठ रत्ननिर्मित ३२ विमानपर सवार हुआ और सावधान होकर युद्धके लिये उद्यत हो गया । काली भी क्षुधातुर हो दानवोंका रक्तपान करने लगीं, इसी बीच वहाँ आकाशवाणी हुई ३३ कि हे ईश्वरि! अभीतक इस रणमें महान् उद्धत एवं गर्जना करते हुए एक लाख दानव शेष हैं । अतः आप ३४ इनका भक्षण करें॥३१–३४ ॥ हे देवि! आप संग्राममें इस दानवराजके वधका ३५ विचार न कीजिये, यह शंखचूड आपसे अवध्य है— यह निश्चित है । आकाशमण्डलसे निकली हुई इस वाणीको सुनकर देवी भद्रकाली बहुतसे दानवोंका ३६ मांस एवं रुधिर खा - पीकर शिवजीके पास आ गयीं और आद्योपान्त युद्धका सारा वृत्तान्त पूर्वापर क्रमसे ३७ । उन्होंने उनसे निवेदन किया॥३५–३७ ॥ युद्धखण्डे शङ्खचूडवधे कालीयुद्धवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके पंचम युद्धखण्डमें शंखचूडवधके अन्तर्गत कालीका युद्धवर्णन नामक अड़तीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ३८ ॥
अथैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः शिव और शंखचूडके महाभयंकर व्यास उवाच
श्रुत्वा काल्युक्तमीशानो किं चकार किमुक्तवान् ।
तत्त्वं वद महाप्राज्ञ परं कौतूहलं मम ॥
सनत्कुमार उवाच
काल्युक्तं वचनं श्रुत्वा शंकरः परमेश्वरः ।
। महालीलाकरः शंभुर्जहासाश्वासयञ्च ताम् ॥
व्योमवाणीं समाकर्ण्य तत्त्वज्ञानविशारदः ।
ययौ स्वयं च समरे स्वगणैः सह शंकरः ॥
युद्धमें शंखचूडके सैनिकोंके संहारका वर्णन व्यासजी बोले- हे महाप्राज्ञ! भद्रकालीके वचनको सुनकर शिवजीने क्या कहा और क्या १ किया? उसे आप तत्त्वतः कहिये, मुझे सुननेकी बड़ी ही उत्सुकता है ॥१ ॥
सनत्कुमार बोले- कालीके द्वारा कहे गये वचनको सुनकर महान् लीला करनेवाले कल्याणकारी परमेश्वर शम्भु उन कालीको आश्वस्त करते हुए २ | हँसने लगे ॥२ ॥
तत्त्वज्ञानविशारद शिवजी आकाशवाणीको सुनकर अपने गणोंको साथ लेकर स्वयं युद्धस्थलमें ३ | गये ॥ ३ ॥
पृष्ठ 984
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ७४ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३ ९
महावृषभमारूढो वीरभद्रादिसंयुतः ।
भैरवैः क्षेत्रपालैश्च स्वसमानैः समन्वितः ॥ ४
रणं प्राप्तो महेशश्च वीररूपं विधाय च ।
विरराजाधिकं तत्र रुद्रो मूर्त इवांतकः ॥
शंखचूडः शिवं दृष्ट्वा विमानादवरुह्य सः ।
ननाम परया भक्त्या शिरसा दंडवद्भुवि ॥ ६
तं प्रणम्य तु योगेन विमानमारुरोह सः ।
तूर्णं चकार सन्नाहं धनुर्जग्राह सेषुकम् ॥ ७
शिवदानवयोर्युद्धं शतमब्दं बभूव ह ।
बाणवर्षमिवोग्रं तद्वर्षतोर्मोघयोस्तदा ॥ ८
शंखचूडो महावीरः शरांश्चिक्षेप दारुणान् ।
चिच्छेद शंकरस्तान्वै लीलया स्वशरोत्करैः ॥ ९
तदंगेषु च शस्त्रौघैस्ताडयामास कोपतः ।
महारुद्रो विरूपाक्षो दुष्टदण्डः सतां गतिः ॥ १०
दानवो निशितं खड्गं चर्म चादाय वेगवान् ।
वृषं जघान शिरसि शिवस्य वरवाहनम् ॥११
ताडिते वाहने रुद्रस्तं क्षुरप्रेण लीलया ।
खड्गं चिच्छेद तस्याशु चर्म चापि महोज्ज्वलम् ॥ १२
छिन्नेऽसौ चर्मणि तदा शक्तिं चिक्षेप सोऽसुरः ।
द्विधा चक्रे स्वबाणेन हरस्तां संमुखागताम् ॥ १३
कोपाध्मातः शंखचूडः चक्रं चिक्षेप दानवः ।
मुष्टिपातेन तच्चाप्यचूर्णयत्सहसा हरः ॥ १४
गदामाविध्य तरसा संचिक्षेप हरं प्रति ।
शंभुना सापि सहसा भिन्ना भस्मत्वमागता ॥ १५
ततः परशुमादाय हस्तेन दानवेश्वरः ।
धावति स्म हरं वेगाच्छंखचूडः क्रुधाकुलः ॥ १६
|
समाहृत्य स्वबाणौघैरपातयत शंकरः ।
द्रुतं परशुहस्तं तं भूतले लीलयासुरम् ॥ १७
वीरभद्रादि गणों एवं अपने समान भैरवों क्षेत्रपालोंको साथ लिये हुए महावृषभपर तथा | होकर महेश्वर वीररूप धारणकर युद्धभूमिमें आरूढ़ उस समय वे रुद्र मूर्तिमान् काल ही प्रतीत पहुँचे ।हो रहे थे॥४-५ ॥ शंखचूडने शिवजीको देखकर विमानसे उतरकर परमभक्तिपूर्वक भूमिमें गिरकर सिरसे उन्हें दण्डवत प्रणाम किया । उन्हें प्रणाम करके वह योगमार्गसे पुन: विमानपर जा चढ़ा और शीघ्र ही उसने कवच धारणकर धनुष - बाण उठा लिया ॥ ६-७ ॥ उसके बाद शिव तथा उन दानवोंका सौ वर्षपर्यन्त घनघोर युद्ध होता रहा, जिसमें निरन्तर वर्षा करते हुए मेघोंके समान बाणोंकी वर्षा हो रही थी । महावीर शंखचूड शिवजीपर दारुण बाण छोड़ रहा था, किंतु शंकरजी अपने बाणोंसे उन्हें छिन्न - भिन्न कर देते थे ॥ ८ - ९ ॥ दुष्टोंको दण्ड देनेवाले तथा सज्जनोंके रक्षक विरूपाक्ष महारुद्रने अत्यन्त क्रोधपूर्वक अपने शस्त्रसमूहोंसे उसके अंगोंपर प्रहार किया । उस दानवने भी वेगयुक्त होकर अपनी तीक्ष्ण तलवार एवं ढाल लेकर शिवजीके श्रेष्ठ वाहन वृषभके सिरपर प्रहार किया ॥ १०-११ ॥ वृषभपर प्रहार किये जानेपर शंकरजीने तीक्ष्ण धारवाले छूरेसे लीलापूर्वक शीघ्र ही उसके खड्ग एवं अति उज्ज्वल ढालको काट दिया ॥ १२ ॥
तब ढालके कट जानेपर उस दानवने शक्ति चलायी, किंतु शिवजीने अपने बाणसे सामने आयी हुई उस शक्तिके दो टुकड़े कर दिये ॥ १३ ॥
तब क्रोधसे व्याकुल दानव शंखचूडने चक्रसे प्रहार किया, किंतु शिवजीने सहसा अपनी मुष्टिके प्रहारसे । उसे भी चूर्ण कर दिया । इसके बाद उसने शिवजीपर भी | बड़े वेग से गदासे प्रहार किया, किंतु शिवजीने उसे छिन्न - भिन्न करके भस्म कर दिया ॥ १४-१५ ॥ तब क्रोधसे व्याकुल दानवेश्वर शंखचड हाथ परशु लेकर वेगसे शिवजीकी ओर दौड़ा । शंकरने हाथमें बड़ी शीघ्रतासे लीलापूर्वक अपने बाणसमूहोंसे परशु लिये हुए उस असुरको आहतकर पृथ्वीपर गिरा दिया ॥ १६-१७ ॥
पृष्ठ 985
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ३ ९ ] रुद्रसंहिता ( युद्धखण्ड )
ततः क्षणेन संप्राप्य संज्ञामारुह्य सद्रथम् ।
धृतदिव्यायुधशरो बभौ व्याप्याखिलं नभः ॥ १८
आयान्तं तं निरीक्ष्यैव डमरुध्वनिमादरात् ।
चकार ज्यारवं चापि धनुषो दुःसहं हरः ॥ १ ९
पूरयामास ककुभः श्रृंगनादेन च प्रभुः ।
स्वयं जगर्ज गिरिशस्त्रासयन्नसुरांस्तदा ॥ २०
त्याजितेभमहागर्वैर्महानादैर्वृषेश्वरः पूरयामास सहसा खं गां वसुदिशस्तथा ॥ २१
महाकालः समुत्पत्य ताडयद् गां तथा नभः ।
कराभ्यां तन्निनादेन क्षिप्ता आसन्पुरा रवाः ॥ २२
अट्टाट्टहासमशिवं क्षेत्रपालश्चकार ह ।
भैरवोऽपि महानादं स चकार महाहवे ॥ २३
महाकोलाहलो जातो रणमध्ये भयंकरः ।
वीरशब्दो बभूवाथ गणमध्ये समन्ततः ॥ २४
संत्रेसुर्दानवाः सर्वे तैः शब्दैर्भयदैः खरैः ।
चुकोपातीव तच्छ्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः ॥ २५
तिष्ठ तिष्ठेति दुष्टात्मन् व्याजहार यदा हरः ।
देवैर्गणैश्च तैः शीघ्रमुक्तं जय जयेति च ॥२६
अथागत्य स दंभस्य तनयः सुप्रतापवान् ।
शक्तिं चिक्षेप रुद्राय ज्वालामालातिभीषणाम् ॥ २७
वह्निकूटप्रभायान्ती क्षेत्रपालेन सत्वरम् ।
निरस्तागत्य साजौ वै मुखोत्पन्नमहोल्कया ॥ २८
पुनः प्रववृते युद्धं शिवदानवयोर्महत् ।
चकंपे धरणी द्यौश्च सनगाब्धिजलाशया ॥ २ ९
दांभिमुक्तान् शरान् शंभुः शरांस्तत्प्रहितान्स च ।
सहस्रशः शतशस्तदा ॥ ३०
शरैरुग्रैश्चिच्छेद
ततः शंभुस्त्रिशूलेन संक्रुद्धस्तं जघान ह ।
मूर्च्छितः ॥ ३१
तत्प्रहारमसह्या ९ ७५ तत्पश्चात् थोड़ी ही देरमें वह सचेत हो रथपर आरूढ़ होकर दिव्य आयुध एवं बाण धारणकर समस्त आकाशमण्डलको व्याप्तकर शोभित होने लगा ॥ १८ ॥
उसे अपनी ओर आता हुआ देखकर शिवजीने आदरपूर्वक डमरू बजाया और धनुषकी प्रत्यंचाकी दुःसह ध्वनि भी की । प्रभु गिरीशने श्रृंगनादके द्वारा सारी दिशाएँ पूरित कर दीं और स्वयं असुरोंको भयभीत करते हुए गर्जना करने लगे ॥ १ ९ -२० ॥ नन्दीश्वरने हाथीके महागर्वको छुड़ा देनेवाले महानादोंसे सहसा पृथ्वी, आकाश तथा आठों दिशाओंको पूर्ण कर दिया । महाकालने बड़ी तेजीसे दौड़कर अपने दोनों हाथोंको पृथ्वी एवं आकाशपर पटक दिया, जिससे पहलेके शब्द तिरोहित हो गये॥२१-२२ ॥ इसी प्रकार उस महायुद्धमें क्षेत्रपालने अशुभसूचक अट्टहास किया तथा भैरवने भी नाद किया ॥२३ ॥
युद्धस्थलमें महान् कोलाहल होने लगा और गणोंके मध्यमें चारों ओर सिंहगर्जना होने लगी ॥ २४ ॥
उन भयदायक एवं कर्कश शब्दोंसे सभी दानव व्याकुल हो उठे । महाबलवान् दानवेन्द्र उसे सुनकर अत्यन्त क्रुद्ध हो उठा । जब शिवजीने कहा- रे दुष्ट! खड़ा रह, खड़ा रह, उसी समय देवताओं एवं गणोंने भी शीघ्र जय - जयकार की । इसके बाद महाप्रतापी दम्भपुत्रने आकर ज्वाला - मालाके समान अत्यन्त भीषण शक्ति शिवजीपर चलायी॥२५–२७ ॥ क्षेत्रपालने अग्निज्वालाके समान आती हुई उस शक्तिको बड़ी शीघ्रतासे युद्धमें आगे बढ़कर अपने मुखसे उत्पन्न उल्कासे नष्ट कर दिया । उसके अनन्तर पुनः शिवजी एवं उस दानवका महाभयंकर युद्ध होने लगा, जिससे पर्वत, समुद्र एवं जलाशयोंके सहित पृथ्वी एवं द्युलोक कम्पित हो उठे । दम्भपुत्र शंखचूडके द्वारा छोड़े गये सैकड़ों - हजारों बाणोंको शिवजी अपने उग्र बाणोंसे छिन्न - भिन्न कर रहे थे तथा शिवजीके गये सैकड़ों - हजारों बाणोंको वह भी अपने द्वारा उग्र छोड़े बाणोंसे छिन्न - भिन्न कर देता था ॥ २८-३० ॥ तब शिवजीने अत्यधिक क्रोधित हो अपने त्रिशूलसे प्रहार किया, उसके प्रहारको सहनेमें असमर्थ दानवपर पृथ्वीपर गिर पड़ा ॥ ३१ ॥
वह मूर्च्छित होकर
पृष्ठ 986
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ७६ ततः क्षणेन संप्राप संज्ञां स च तदासुरः आजघान शरै रुद्रं तान्सर्वानात्तकार्मुकः बाहूनामयुतं कृत्वा छादयामास शंकरम् चक्रायुतेन सहसा शंखचूडः प्रतापवान्
ततो दुर्गापतिः क्रुद्धो रुद्रो दुर्गार्तिनाशनः ।
तानि चक्राणि चिच्छेद स्वशरैरुत्तमैर्द्रुतम् ॥
ततो वेगेन सहसा गदामादाय दानवः ।
अभ्यधावत वै हन्तुं बहुसेनावृतो हरम् ॥
गदां चिच्छेद तस्याश्वापततः सोऽसिना हरः ।
शितधारेण संक्रुद्धो दुष्टगर्वापहारकः ॥
छिन्नायां स्वगदायां च चुकोपातीव दानवः ।
शूलं जग्राह तेजस्वी परेषां दुःसहं ज्वलत् ॥
सुदर्शनं शूलहस्तमायान्तं दानवेश्वरम् ।
स्वत्रिशूलेन विव्याध हृदि तं वेगतो हरः ॥
त्रिशूलभिन्नहृदयान्निष्क्रान्तः पुरुषः परः ।
तिष्ठ तिष्ठेति चोवाच शंखचूडस्य वीर्यवान् ॥
निष्क्रामतो हि तस्याशु प्रहस्य स्वनवत्ततः ।
चिच्छेद च शिरो भीममसिना सोऽपतद्भुवि ॥
ततः काली चखादोग्रं दंष्ट्राक्षुण्णशिरोधरान् ।
असुरांस्तान् बहून् क्रोधात् प्रसार्य स्वमुखं तदा ॥
क्षेत्रपालश्चखादान्यान्बहून्दैत्यान्क्रुधाकुलः
।
केचित्रेशुभैरवास्त्रच्छिन्ना भिन्नास्तथापरे ॥
वीरभद्रोऽपरान् वीरान् बहून् क्रोधादनाशयत् ।
नन्दीश्वरो जघानान्यान् बहूनमरमर्दकान् ॥
एवं बहुगणा वीरास्तदा संनह्य कोपतः ।
व्यनाशयन्बहून्दैत्यानसुरान् देवमर्दकान् ॥
श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ३ ९ । इसके बाद क्षणमात्रमें ही चेतना प्राप्तकर ॥ ३२ । वह असुर धनुष लेकर बाणोंसे शिवजीपर प्रहार करने लगा ॥३२ ॥
। उस प्रतापी दानवराज शंखचूडने दस ॥ ३३ हजार भुजाओंका निर्माणकर दस हजार चक्रोंसे । शंकरजीको ढक दिया । तदनन्तर कठिन दुर्गतिके नाशकर्ता दुर्गापति शंकरजीने कुपित होकर अपने ३४ श्रेष्ठ बाणोंसे शीघ्र ही उन चक्रोंको काट दिया । तब बहुत - सारी सेनासे घिरा हुआ वह दानव बड़े वेगसे सहसा गदा उठाकर शंकरजीको मारनेके लिये ३५ दौड़ा ॥ ३३–३५ ॥ दुष्टोंके गर्वको नष्ट करनेवाले शिवजीने क्रुद्ध ३६ होकर तीक्ष्ण धारवाली तलवारसे शीघ्र ही उसकी गदा भी काट दी । तब अपनी गदाके छिन्न - भिन्न हो जानेपर उस दानवको बड़ा क्रोध उत्पन्न हुआ और ३७ उस तेजस्वीने शत्रुओंके लिये असह्य अपना प्रज्वलित त्रिशूल धारण किया । शिवजीने हाथमें त्रिशूल लेकर ३८ आते हुए उस सुदर्शन दनुजेश्वरके हृदयमें बड़े वेगसे अपने त्रिशूलसे प्रहार किया॥३६–३८ ॥ तब त्रिशूलसे विदीर्ण शंखचूडके हृदयसे एक ३ ९ पराक्रमी श्रेष्ठ पुरुष निकला और ' खड़े रहो, खड़े रहो ' – इस प्रकार कहने लगा ॥३ ९ ॥ उसके निकलते ही शिवजीने हँसकर शीघ्र ४० अपने खड्गसे उसके शब्द करनेवाले भयंकर सिरको काट दिया, जिससे वह पृथ्वीपर गिर पड़ा । इधर | कालीने अपना उग्र मुख फैलाकर बड़े क्रोधसे अपने ४१ दाँतोंसे उन असुरोंके सिरोंको पीस - पीसकर चबाना
प्रारम्भ कर दिया ॥। ४०-४१ ॥
इसी प्रकार क्षेत्रपाल भी क्रोधमें भरकर अनेक वे ४२ असुरोंको खाने लगे और जो अन्य शेष बचे, । भैरवके अस्त्रसे छिन्न - भिन्न होकर नष्ट हो गये ॥ ४२ ॥
वीरभद्रने क्रोधपूर्वक दूसरे बहुत - से वीरोंको ४३ नष्ट कर दिया एवं नन्दीश्वरने अन्य बहुत से -देवशत्रु असुरोंको मार डाला । इसी प्रकार | समय शिवजीके बहुत - से गणोंने देवताओंको कर | कष्ट देनेवाले अनेक दैत्यों तथा असुरोंको नष्ट ४४ | दिया ॥ ४३-४४ ॥
पृष्ठ 987
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ४० ] रुद्रसंहिता ( युद्धखण्ड ) इत्थं बहुतरं तत्र तस्य सैन्यं ननाश तत् । ९ ७७ इस प्रकार उसकी बहुत - सी सेना नष्ट हो गयी विद्रुताश्चापरे वीरा बहवो भयकातराः ॥ ४५ । और गये ॥ ४५ भयसे ॥ व्याकुल हुए अनेक दूसरे वीर भाग इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शंखचूडसैन्यवधवर्णनं ॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३ ९ ॥ नामक उनतालीसवाँ पंचम युद्धखण्ड में शंखचूडसैन्यवधवर्णन अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ३ ९ ॥ अथ चत्वारिंशोऽध्यायः शिव और शंखचूडका युद्ध, आकाशवाणीद्वारा शंकरको विष्णुका ब्राह्मणरूप युद्धसे विरत करना, धारणकर शंखचूडका कवच माँगना, कवचहीन शंखचूडका भगवान् सनत्कुमार उवाच
स्वबलं निहतं दृष्ट्वा मुख्यं बहुतरं ततः ।
तथा वीरान् प्राणसमान् चुकोपातीव दानवः ॥
उवाच वचनं शंभुं तिष्ठाम्याजौ स्थिरो भव ।
किमेतैर्निहतैर्मेऽद्य संमुखे समरं कुरु ॥
इत्युक्त्वा दानवेन्द्रोऽसौ सन्नद्धः समरे मुने ।
अगच्छन्निश्चयं कृत्वाऽभिमुखं शंकरस्य च ॥
दिव्यान्यस्त्राणि चिक्षेप महारुद्राय दानवः ।
चकार शरवृष्टिं च तोयवृष्टिं यथा घनः ॥
मायाश्चकार विविधा अदृश्या भयदर्शिताः ।
अप्रतर्क्याः सुरगणैर्निखिलैरपि सत्तमैः ॥
तां दृष्ट्वा शंकरस्तत्र चिक्षेपास्त्रं च लीलया ।
माहेश्वरं महादिव्यं सर्वमायाविनाशनम् ॥
तेजसा तस्य तन्माया नष्टाश्चासन् द्रुतं तदा ।
। दिव्यान्यस्त्राणि तान्येव निस्तेजांस्यभवन्नपि ॥
अथ युद्धे महेशानस्तद्वधाय महाबलः । मूलं जग्राह तदेव तन्निषेद्धुं । च वाग्बभूवाशरीरिणी क्षिप शूलं न चेदानी प्रार्थना शृणु शंकर ॥ । सर्वथा त्वं समर्थो । हि क्षणाद् ब्रह्माण्डनाशने शिवद्वारा वध, सर्वत्र हर्षोल्लास सनत्कुमार बोले – [ हे व्यास! ] इसके बाद अपनी मुख्य - मुख्य बहुत - सी सेनाओंको तथा प्राणके समान वीरोंको नष्ट होते देखकर दानव अत्यधिक क्रुद्ध हुआ ॥१ ॥
उसने शंकरजीसे कहा- मैं युद्धभूमिमें खड़ा २ हूँ और आप भी स्थिर हो जाइये । इनको मारनेसे क्या लाभ, मेरे सामने [ खड़े होकर ] युद्ध कीजिये | हे मुने! इस प्रकार कहकर वह दानव [ युद्ध करनेका ] निश्चयकर सन्नद्ध होकर युद्धभूमिमें शंकरजीके सम्मुख गया॥२-३ ॥ वह दानव शिवजीपर दिव्य अस्त्र छोड़ने ४ लगा । जैसे मेघ जलवृष्टि करता है, उसी प्रकार वह बाणोंकी वर्षा करने लगा । उसने भय उत्पन्न करनेवाली अनेक प्रकारकी माया भी प्रकट की । ५ उस अप्रतर्क्य मायाको समस्त देवता भी न देख सके । उस मायाको देखकर शिवजीने सभी प्रकारकी मायाको नष्ट करनेवाले महादिव्य माहेश्वर अस्त्रको ६ लीलापूर्वक छोड़ा॥४–६ ॥ उसके तेजसे शीघ्र ही उस असुरकी सारी माया ७ तत्काल नष्ट हो गयी और वे दिव्यास्त्र भी निस्तेज हो गये । उसके बाद महाबली महेश्वरने युद्धमें युद्ध में उसका ८ वध करनेके लिये तेजस्वियोंके लिये त्रिशूल सहसा धारण किया ॥ ७-८ ॥ उसी समय उन्हें रोकनेके लिये आकाशवाणी ९ हुई, हे शंकर! इस समय आप त्रिशूल मत चलवाये, [ मेरी ] प्रार्थना सुनिये । हे ईश! आप क्षणमात्रमें सारे
पृष्ठ 988
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ७८ श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ४० किमेकदानवस्येश शङ्खचूडस्य सांप्रतम् ॥ १०
तथापि वेदमर्यादा न नाश्या स्वामिना त्वया ।
तां शृणुष्व महादेव सफलं कुरु सत्यतः ॥ ११
यावदस्य करेऽत्युग्रं कवचं परमं हरेः ।
यावत्सतीत्वमस्त्येव सत्या अप्यस्य योषितः ॥ १२
तावदस्य जरामृत्युः शंखचूडस्य शंकर ।
नास्तीत्यवितथं नाथ विधेहि ब्रह्मणो वचः ॥ १३
इत्याकर्ण्य नभोवाणीं तथेत्युक्ते हरे तदा ।
हरेच्छ्यागतो विष्णुस्तं दिदेश सतां गतिः ॥ १४
वृद्धब्राह्मणवेषेण विष्णुर्मायाविनां वरः ।
शङ्खचूडोपकंठं च गत्वोवाच स तं तदा ॥ १५
वृद्धब्राह्मण उवाच देहि भिक्षां दानवेन्द्र मह्यं प्राप्ताय सांप्रतम् ॥ १६
नेदानीं कथयिष्यामि प्रकटं दीनवत्सलम् ।
पश्चात्त्वां कथयिष्यामि पुनः सत्यं करिष्यसि ॥ १७
ओमित्युवाच राजेन्द्रः प्रसन्नवदनेक्षणः ।
कवचार्थी जनश्चाहमित्युवाचेति सच्छलात् ॥ १८
तत्छ्रुत्वा दानवेन्द्रोऽसौ ब्रह्मण्यः सत्यवाग्विभुः ।
तद् ददौ कवचं दिव्यं विप्राय प्राणसंमतम् ॥ १ ९
माययेत्थं तु कवचं तस्माज्जग्राह वै हरिः ।
शङ्खचूडस्य रूपेण जगाम तुलसीं प्रति ॥ २०
गत्वा तत्र हरिस्तस्या योनौ मायाविशारदः ।
वीर्याधानं चकाराशु देवकार्यार्थमीश्वरः ॥ २१
एतस्मिन्नन्तरे शंभुमीरयन् स्ववचः प्रभुः । । शंखचूडवधार्थाय | शूलं जग्राह प्रज्वलत् ॥ २२ ब्रह्माण्डको नष्ट करनेमें समर्थ हैं, तब इस समय शंखचूड दानवके वधकी क्या बात! फिर भी आप एक | स्वामीको वेद - मर्यादा नष्ट नहीं करनी चाहिये । हे | महादेव! उसे सुनिये और सत्यरूपसे सफल कीजिये जबतक इसके हाथमें विष्णुका परम उग्र कवच है । और जबतक इसकी पतिव्रता स्त्रीका सतीत्व है, तबतक हे शंकर! इस शंखचूडकी जरा एवं मृत्यु नहीं हो सकती । हे नाथ! ब्रह्माके इस वचनको आप सत्य कीजिये ॥ ९ –१३ ॥ इस आकाशवाणीको सुनकर ' वैसा ही होगा ' – इस प्रकार शंकरजीके कहनेपर उसी समय शिवजीकी इच्छासे सज्जनोंके रक्षक विष्णु वहाँ आये और शंकरजीने उन्हें आज्ञा दी । तब मायावियोंमें श्रेष्ठ विष्णु वृद्ध ब्राह्मणका वेष धारणकर शंखचूडके पास जाकर उससे कहने लगे - ॥ १४-१५ ॥ वृद्ध ब्राह्मण बोले- हे दानवेन्द्र! इस समय आपके पास आये हुए मुझ ब्राह्मणको भिक्षा प्रदान कीजिये । मैं इस समय आप दीनवत्सलसे स्पष्ट नहीं कहूँगा, [ प्रतिज्ञाके ] बादमें आपसे कहूँगा, तब आप [ उसे देकर ] अपनी प्रतिज्ञा सत्य करेंगे ॥ १६-१७ ॥ तब राजाने प्रसन्नमुख होकर ‘ हाँ ’ — ऐसा कह दिया । इसके बाद उन्होंने छलसे कहा कि मैं आपका कवच चाहता हूँ ॥१८ ॥
इसे सुनकर ब्राह्मणभक्त तथा सत्यभाषी दानवराजने अपने प्राणोंके समान दिव्य कवच ब्राह्मणको दे दिया ॥ १ ९ ॥ इस प्रकार विष्णुने मायासे उससे कवच ले लिया और शंखचूडका रूप धारणकर वे तुलसीके पास गये ॥ २० ॥
वहाँ जाकर मायाविशारद विष्णुने देवकार्य सिद्धिके निमित्त उसके साथ रमण किया ॥ २१ ॥
अपने इसी बीच प्रभु विष्णुने शिवजीको वचनके पालनके निमित्त प्रेरित किया, तब शंखचूड शूल वध करनेके लिये शंकरने अपना प्रज्वलित धारण किया ॥२२ ॥
पृष्ठ 989
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अ ० ४० ] रुद्रसंहिता
तच्छूलं विजयं नाम शङ्करस्य परात्मनः ।
सञ्चकाशे दिशः सर्वा रोदसीं संप्रकाशयन् ॥
२३
कोटिमध्याह्नमार्तण्डप्रलयाग्निशिखोपमम् ।
दुर्निवार्यं च दुर्द्धर्षमव्यर्थं वैरिघातकम् ॥ २४
तेजसां चक्रमत्युग्रं सर्वशस्त्रास्त्रनायकम् ।
सुरासुराणां सर्वेषां दुःसहं च भयंकरम् ॥ २५
संहर्तुं सर्वब्रह्मांडमवलंब्य च लीलया ।
संस्थितं परमं तत्र एकत्रीभूय विज्वलत् ॥ २६
धनुः सहस्त्रं दीर्घेण प्रस्थेन शतहस्तकम् ।
जीवब्रह्मस्वरूपं च नित्यरूपमनिर्मितम् ॥ २७
विभ्रमद् व्योम्नि तच्छूलं शंखचूडोपरि क्षणात् ।
चकार भस्म तच्छीघ्रं निपत्य शिवशासनात् ॥ २८
अथ शूलं महेशस्य द्रुतमावृत्य शंकरम् ।
ययौ विहायसा विप्र मनोयायि स्वकार्यकृत् ॥ २ ९
नेदुर्दुन्दुभयः स्वर्गे जगुर्गंधर्वकिन्नराः ।
तुष्टुवुर्मुनयो देवा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ ३०
बभूव पुष्पवृष्टिश्च शिवस्योपरि संततम् ।
प्रशशंस हरिर्ब्रह्मा शक्राद्या मुनयस्तथा ॥ ३१
शंखचूडो दानवेन्द्रः शिवस्य कृपया तदा ।
शापमुक्तो बभूवाथ पूर्वरूपमवाप ह ॥ ३२
अस्थिभिः शंखचूडस्य शंखजातिर्बभूव ह ।
प्रशस्तं शंखतोयं च सर्वेषां शंकरं विना ॥ ३३
विशेषेण हरेर्लक्ष्म्याः शंखतोयं महाप्रियम् ।
संबंधिनां च तस्यापि न हरस्य महामुने ॥ ३४
तमित्थं शंकरो हत्वा शिवलोकं जगाम सः ।
सुप्रहृष्टो सोमस्कन्दगणैर्वृतः ॥ ३५
वृषारूढः ( युद्धखण्ड ) ९ ७ ९ परात्मा शिवजीका वह विजय नामक त्रिशूल सभी दिशाओं तथा भूमिको प्रकाशित करता हुआ करोड़ों मध्याह्नकालीन सूर्यों तथा प्रलयाग्निकी अग्निशिखाके समान, दुर्धर्ष, दुर्निवार्य, व्यर्थ न जानेवाला, शत्रुओंको नष्ट करनेवाला, तेजोंका समूह, अत्यन्त उग्र, सभी शस्त्रास्त्रोंका नायक, सभी देवताओं तथा राक्षसोंके लिये दुःसह तथा महाभयंकर था ॥ २३ - २५ ॥ लीलापूर्वक सारे ब्रह्माण्डको नष्ट करनेके लिये तत्पर होकर जलता हुआ वह त्रिशूल एकत्र होकर वहाँ स्थित था । शिवजीका वह त्रिशूल एक हजार धनुष लम्बा, सौ हाथ चौड़ा था । जीव एवं ब्रह्मके स्वरूप, नित्यरूप तथा किसीके द्वारा भी निर्मित न किये हुए उस त्रिशूलने आकाशमण्डलमें चक्कर काटते हुए शीघ्र ही शिवजीकी आज्ञासे शंखचूडके सिरपर गिरकर उसे क्षणमात्रमें भस्म कर दिया ॥ २६–२८ ॥ हे विप्र! इसके बाद वह त्रिशूल पुनः अपना कार्य समाप्तकर मनके वेगके समान वेगसे आकाशमार्गसे शिवजीके पास चला आया ॥ २ ९ ॥ उस समय स्वर्गमें दुन्दुभियाँ बजने लगीं, गन्धर्व तथा किन्नर गाने लगे, मुनि तथा देवता प्रसन्न हो उठे और अप्सराएँ नाचने लगीं । शिवजीके ऊपर निरन्तर फूलोंकी वर्षा होने लगी तथा विष्णु, ब्रह्मा एवं इन्द्रादि देवगण शिवजीकी प्रशंसा करने लगे ॥ ३०-३१ ॥ इस प्रकार दानवेन्द्र शंखचूड शिवजीकी कृपासे शापमुक्त हो गया और अपने पूर्वरूपको प्राप्त हो गया ॥३२ ॥
शंखचूडकी अस्थियोंसे एक प्रकारकी शंखजाति / प्रकट हुई । शंखका जल शंकरजीके अतिरिक्त अन्य सभी देवताओंके लिये प्रशस्त माना गया है । विशेषकर विष्णु एवं लक्ष्मीके लिये तथा उनके सम्बन्धियोंके लिये तो शंखका जल महाप्रिय है, किंतु हे महामुने! । वह शंकरजीको प्रिय नहीं है ॥ ३३-३४ ॥ इस प्रकार शिवजी शंखचूडका वधकर अति प्रसन्न होकर वृषभपर आरूढ़ हो उमा, स्कन्द एवं साथ शिवलोकको चले गये ॥ ३५ ॥
| अपने गणोंके
पृष्ठ 990
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ८० हरिर्जगाम वैकुंठं कृष्णः स्वस्थो बभूव ह सुराः स्वविषयं प्रापुः परमानन्दसंयुताः जगत्स्वास्थ्यमतीवाप सर्वं निर्विघ्नमाप कम् निर्मलं चाभवद्वयोम क्षितिः सर्वा सुमंगला इति प्रोक्तं महेशस्य चरितं प्रमुदावहम् । श्रीशिवमहापुराण [ अ ० ४१ । विष्णु वैकुण्ठको चले गये, श्रीकृष्ण भी स्वस्थ ॥ ३६ हो गये और देवता अपना - अपना अधिकार पा । तथा परम आनन्दसे युक्त हो गये । सारा संसार अत्यन्त गये । शान्त हो गया । सम्पूर्ण जल विघ्नरहित हो गया, ॥ ३७ आकाश स्वच्छ हो गया तथा सम्पूर्ण पृथ्वी मंगलमयी हो गयी ॥ ३६-३७ ॥ [ हे व्यास! ] इस प्रकार मैंने शिवजीका चरित सर्वदुःखहरं श्रीदं सर्वकामप्रपूरकम् ॥ ३८ कह दिया, जो आनन्द प्रदान करनेवाला, सारे
धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वविघ्ननिवारणम् ।
भुक्तिदं मुक्तिदं चैव सर्वकामफलप्रदम् ॥
य इदं शृणुयान्नित्यं चरितं शशिमौलिनः ।
श्रावयेद्वा पठेद्वापि पाठयेद्वा सुधीर्नरः ॥
धनं धान्यं सुतं सौख्यं लभेतात्र न संशयः ।
सर्वान्कामानवाप्नोति शिवभक्तिं विशेषतः ॥
इदमाख्यानमतुलं सर्वोपद्रवनाशनम् ।
परमज्ञानजननं शिवभक्तिविवर्द्धनम् ॥
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत् ।
धनाढ्यो वैश्यजः शूद्रः शृण्वन् सत्तमतामियात् ॥
दुःखोंको दूर करनेवाला, लक्ष्मीकी वृद्धि करनेवाला, सभी कामनाओंको पूर्ण करनेवाला, धन्य, यश तथा आयुको बढ़ानेवाला, समस्त विघ्नोंको नष्ट करनेवाला, ३ ९ भुक्ति एवं मुक्तिको प्रदान करनेवाला एवं समस्त कामनाओंका फल देनेवाला है॥३८-३९ ॥ जो बुद्धिमान् मनुष्य शंकरके इस चरित्रको नित्य ४० सुनता, सुनाता, पढ़ता अथवा पढ़ाता है, वह इस लोकमें धन - धान्य, सुत तथा सुख प्राप्त करता है और सभी कामनाओंको विशेषकर शिवभक्तिको प्राप्त ४१ करता है, इसमें सन्देह नहीं है ॥ ४० - ४१ ॥ इस अतुलनीय, सभी उपद्रवोंका नाश करनेवाले, ४२ परम ज्ञान उत्पन्न करनेवाले तथा शिवके प्रति भक्तिकी वृद्धि करनेवाले आख्यानको सुननेवाला ब्राह्मण तेजसे युक्त, क्षत्रिय विजयी, वैश्य धनसे सम्पन्न एवं शूद्र ४३ श्रेष्ठताको प्राप्त करता है॥४२-४३ ॥ इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शंखचूडवधोपाख्यानं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥
॥ इस प्रकार श्रीशिवमहापुराणके अन्तर्गत द्वितीय रुद्रसंहिताके पंचम युद्धखण्डमें शंखचूडवधवर्णन नामक चालीसवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ४० ॥
अथैकचत्वारिंशोऽध्यायः शंखचूडका रूप धारणकर भगवान् विष्णुद्वारा तुलसीके शीलका हरण, तुलसीद्वारा विष्णुको पाषाण होनेका शाप देना, शंकरजीद्वारा तुलसीको सान्त्वना, शंख, तुलसी, गण्डकी एवं शालग्रामकी उत्पत्ति तथा माहात्म्यकीकथा व्यास उवाच व्यासजी बोले – [ हे मुने! ] भगवान् नारायण नारायणश्च भगवान् वीर्याधानं चकार ह । । किस उपायसे किया, उसे आप तुलस्याः केन यत्नेन योनौ तद्वक्तुमर्हसि तुलसीके साथ रमण ॥ १ मुझसे कहिये ॥१ ॥