शुक्रनीति - विमला हिन्दी टीका सहित — पृष्ठ 541–550

शुक्रनीति १३

निश्चितान्यस्वामिकाद्या निश्चितान्यस्वामिकं यत् निष्पावसदृशं नासा नीचरोमनखश्मश्रु नीचो भवेन्नोत्तमस्तु नीचप्रियः स्वतन्त्रश्च नीचहीनो दीर्घदर्शी नीचोर्ध्वतिर्य्यङ्मुखतः नीतिं त्यक्त्वा वर्तते यः नीतिमतान्तु सा युक्तिः नीलतालुर्नीलजिह्वो नीतिशस्त्रास्त्रव्यूहादि नीतिशस्त्रास्त्रव्यूहादि नीतिशेषं खिलं वक्ष्ये नीचस्यातिपरिचयो नीमकर्मकरं कुर्याद् नूतनप्राक्तनानां च नृणां हि मध्यमं यावत् नृपदुगुणीलापन्तु नृपः प्रजापालनार्थं नृपः स्वधर्मनिरतो नृपसञ्चिह्नितं लेख्यं नृपसम्बन्धिस्त्रीपुत्र नृपस्य धर्मपूर्णत्वाद् नृपस्य परमो धर्मः नृपस्यासद्गुणरता: नृपणे विनियुक्तो यः २८२ | नेच्छेत् स्वाम्यं तु देवेषु २६० नेत्रवक्त्रविकाराद्यै ५ ९ ० | नेत्रोपरि परीणाहो ३०३ | नेत्रोपान्ते च परिधिः ५१८ || नैकः पश्येच्च कार्याणि १३ | नैकः सुखी न सर्वत्र ३४ नैकत्र संबसेच्चापि ७८० नैव शूद्रास्तु संयोज्या ७ नैवास्ति लिखितादन्यत् ९ २६ नोच्चैर्बदेन परुषं ७६४ | नोत्पादयेत् स्वयं कार्य्यं १७४ नोर्ध्वजानुश्चिरं तिष्ठेत् १ ९ ५ नोपकृतं मन्यते स्म ९ ०५ | नोपदेशं विना सम्यक् ३ ९ ५ नोपेक्षेत स्त्रियं बालं ४५३ नौकारर्थादियानानां ४१ ९ | न्यायप्रवृत्तो नृपति ८०८ न्यायान् यश्येत्तु मध्याह्ने ११४ ( प ) १५८ | पङ्क्तिद्वयगतानां हि १० पङ्कपांशुजलस्कन्नं २४ ९ | पक्षपाताधिरोपस्य ९ २० | पञ्चमांशं च चतुर्थांशं • ४४१ पञ्चमांशाधिकं तूच्चं ६ | पञ्चयवाङ्गुलेनैव ८ ९ १ पञ्चविंशतिभिर्दण्डै ६५० पञ्चविंशतिभिर्दण्डै नृपेभ्यो ह्यधिकोऽसीति २२५ पञ्चविंशधिकैर्हस्तै नृपोऽधिकृतसभ्याश्च ६३८ | पञ्चसप्ततिसाहस्रै नृपो यदा तदा लोकः ५२ | पञ्चहस्तं वसेयुर्वै नेक्षेत सततं सूक्ष्मं ३१४ | पञ्चाङ्गुलावटं पात्रं नेच्छत्यन्याधिकारं हि १६ ९ | पत्यौ नित्यं चानुरक्ता नेच्छेच्च युगपद् ह्रासं ४६० पलं मेष्या अवेश्चापि ३८३ | पथिभङ्गी पराक्षेपी ६५० ४४६ | पदातिबहुलं सैन्यं ७६१ ७७५ | पद्मरागस्तु माणिक्य ४८४ ६१३ पर्य्यायेण च साम्मुख्यं ८४ ९ ६२७ पार्थिवैः शङ्कितानां ७१४ ३०७ पादमात्रा भृतिस्ताम्रे ७४४ ३७४ | पादाङ्गुलीनां परिधि: ५ ९ ६ २ ९९ | पान्थशाला ततः कार्य्या १०१ ३७० पाययित्वा मदं सम्यक् ८७७ ५५८ पारितोषिकदानेन १० ९ ६४८ पाशं वा डमरुं शूलं ६०० ३१३ पाषाणधात्वादिदृतिः ५४१ ३०० पञ्चानामथवा षण्णाम् १ ९ ५ ९ ३१ पञ्चाशत्कोटिपर्य्यन्तः ७५ ३१८ | पठनं पाठनं कर्तुं २०८ ५४६ पण्डितान् पृष्ठतः कृत्वा ८६७ २६ | पटहाद्योषणाच्छारी ६५४ ६४४ पतिं च तदनुज्ञाता ५५७ पतिं दृष्ट्वा विरक्ता स्यात् ३१० १०५ पत्युः पूर्वं समुत्थाय ५५४ ८७५ पदार्थस्य स्थलानि स्युः २८२ ६२७ पद्मकोश: पुष्पहास: ५७६ ७४२ परगृहनिवासाद्ध्य ४०६ ९ ७ परदाराभिशापे च ७१५ ७६७ | परद्रव्यं क्षुद्रमपि ३३८ ८१ परराष्ट्राद्धनं यत् स्यात् ७३५ ८४ परराष्ट्रे हृते दद्याद् ८ ९ ३ ८३ | पास्त्रीधनसंलुब्धा ६४३ ८२ परस्परमनिष्टं च ४३२ २४३ परस्परं नाभ्यसूयुं २३४ २८४ परस्परं प्रातिकूल्यं ८५८ ३ ९ ४ | परस्त्रीसङ्गमे कामो ४८ ५०० परस्परं भवेत् प्रीतिः ९ २६ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१४ श्लोकानुक्रमणिका

परस्वहरणे लोके पराक्रमो बलं बुद्धिः पराधीनं नैव कुर्यात् परार्थनाशनं न स्यात् पारितोष्यं भृतिप्राप्तं परिचारगणाः सर्वे परिचारगणानां ही परियोष्या भृतिः श्रेष्ठा परिवर्त्य नृपो ह्येतान् परीक्षकैर्द्रावयित्वा परोपकरणे दक्षो परोपकारनिरतः परोपदेशकुशल: पशवोऽमि वशं यान्ति पशुचर्माङ्गनिर्हार पश्चात्तु वेगनिर्मोक्षं पश्चाद्राज्ञे तु तै: साकं पश्चाद्भाये तु शकटं पश्चाद् भागे नितम्बस्य पश्यति स्म सजीवश्चेत् पादहीनां भृतिं त्वार्ते पान्थप्रपीडका ये ये परिखादैरिणं श्रेष्ठं परिखापूरकश्चैव परिणाहः शफस्योक्तो परिणाहस्तदरस्य परिणाहस्तूदरे च परितस्तु महाखातं परेषां विवरज्ञाने पर्य्यङ्कासनबन्धी चा ९ १५ | पाषाणघटका लोह ७२ पिण्डदाने विशेषो न ३८४ पितरञ्चापि निघ्नन्ति २२६ | पिता माता - सुहृद् बन्धु २६२ पितुराज्ञोल्लङ्घनेन १३६ | पितुस्तपोबलात् तौ तु १७ ९ | पितृमात्रात्मथगिनी २८८ पितृव्याः स्वकुलश्रेष्ठाः १८३ पित्राज्ञप्तेनापि मातृ १६५ पित्रादिधनसम्बन्ध १६७ पित्रोर्निदेशवर्ती यः २०५ पित्रोराज्ञां पालयति ३७ | पिबन्तं न च भुञ्जानम् २३३ पिशुना मूकतां यान्ति ५४७ पुत्रवत् पालितं यत् तु १०८ पुत्रस्य पितुराज्ञा हि ८८६ पुत्राधिकाश्च दौहित्रा ८४७ | पुत्रा: पौत्रा भ्रातरश्च ५ ९ ४ पुत्रो नप्ता धनं पत्नी ३७३ पुराणि च कति ग्रामा २१५ | पुष्यत्यपां रसैः सर्वं ३० १५८ | परितः प्रतिकोष्ठे तु ९ ६ १५३ | पुत्रापराधान् क्षमते ३ ९ ४ ६६३ पुनः सायं पुनः प्रात: ५५७ १६१ | परिणाहो वृषमुखाद् ८०६ १६० पुरोगमनमुत्थानं २४४ ४२५ | पुरोहितः श्रेष्ठतरः २४४ १३४ पूर्वसाहसमादौ तु ४५१ ३५६ | पुनर्द्विधा कारितश्च ४४६ ७३३ | पुरुषोऽष्टौ प्रकृतयो ५३० ४२६ | पूर्वसाहसमादौ तु ४५० ३ ९ ३ | पुरुषे पुरुषे भिन्नं १४८ ८७ ९ पुरोधाः प्रथमं श्रेष्ठः १७३ ४३८ | पुनरावर्त्तकः स्वत्व २६५ ८३६ | पूर्वं पूर्वं गुरुतरं ७० ९ १६० | पूर्वपक्षे यथार्थे तु ६७५ ३६३ | पूर्वपक्ष: स्मृतः पादो ६७८ १३४ | पैशुन्यं चण्डता चौर्यं ३८ ९ ७३२ | पैशुन्यहिंसाविषय ५५ ९ १८३ | पौरकार्य्याणि यो राजा ६२७ २ ९ १ | पृथक् पृथक् क्रियाभिर्हि ५३७ पौलस्त्यो राक्षसो मानान् ५८ १२० | पृथक् पृथक् तु विद्यानां ५३७ प्रकीर्णविषयारण्ये ३ ९ ७४ ९ पृथग् पृथग् व्यापयन्ति २४६ प्रकृतीनांञ्च शत्रूणां १२६ ६५० पृथक्स्तम्भान्तसत्कोष्ठा ९ ८ प्रकृतिभ्योऽधिकृतेभ्यो १२८ ७७२ पृथग्भावो विनाशाय १३० | प्रकृतीनाञ्च कपट १६३ ७६ ९ पृष्ठतस्तु शरीरस्य ४५३ प्रकृत्यनुमतं कृत्वा १६३ ६१३ पृष्ठवंशे यदाबर्तो ७८२ | प्रजा नष्टा नं हि भवेत् २०५ ७४७ पीठतस्तु समुच्छ्रायो ५ ९ ८ | प्रकृत्यनुप्रकृतयो १०० ८६६ पीतवत्सा प्रष्ठदुग्धा ४ ९९ प्रख्यातवृत्तशीलांस्तु ११३ ६५० पुनर्वा योजयेत् तद्वत् ८ ९ ६ | प्रगल्भो बहुविश्वस्ता ६६८ पर्वद्वयात्मकोऽन्यासां ५८६ पूर्वदेवैर्यथान्यायं १ | प्रजाभिर्विधृता ये ये ६२४ पारन्तत्र्यात् परं दुःखं ४१ ९ पूर्ववत्सरशेषञ्च २६३ प्रजाशतेन सन्द्विष्टं १४१ पारुष्ये कूटकरणे ६६७ | पूज्यस्त्वेभिगुणैर्भूपो ७४ | प्रजा सूद्विजते यस्माद् ५१ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शुक्रनीति १५

प्रजा हीनधना रक्ष्या प्रजानां पालनं कार्य्यं प्रजान्यथा हीयते च प्रजास्ता: साधुभूतेन प्रत्यक्षेण च सादृश्यैः प्रभद्रादिजातिभेंद प्रभुः स्वातन्त्र्यमापन्नों प्रासादं परिखां दुर्गं प्रणम्य जगदाधारं प्रणिपासेन हि गुरून् प्रतानवत्यः स्तम्बिन्यो प्रतिकर्त्तुं यतेतैव प्रतिकूलानुकूलाभ्यां प्रतिज्ञादोषनिर्मुक्तं प्रतिज्ञाभावनाद्वादी प्रतिदानं पारितोष्यं प्रतिमा सैकती पैष्टी प्रतिमायाश्च ये दोषा प्रतिमायास्तृतीयांशम् प्रतिवर्षं स्ववेशा प्रत्यक्षं वादयेत् साक्ष्यं प्रत्यक्षतो लेखतश्च प्रत्यक्षीकरणाज्जीर्ण प्रत्यग्रे कर्मणि कृते प्रत्यहं देशदृष्टैश्च प्रत्युत्पन्नमति: प्राप्तां प्रथमं साहसं कुर्वन् प्रथमं साहसं कुर्वन् प्रथमं साहसं चादौ प्रथमा यत्र भिद्यन्ते प्रदर्शितं वृत्तलेख्यं प्रफुल्लवदनेनैव प्रबलेऽरौ सामदानौ ४७१ | प्रवालं तोलकमितं ४ ९ ४ प्रासादप्रतिमाराम ५३५ ११ ९ प्रमाणं मन्द्रमृगयोः ७६७ प्रासादमण्डपद्वारे ९ ३ ४६८ प्रमाणैर्हेतुचरितैः ७२० प्रासादमध्यविस्तारः ५ ९९ १४१ प्रयातोऽसि कुतः कस्मात् १०६ प्रासादानां मण्डपाना ९ ३ १४८ प्रयोगं कुर्वते ये तु १ ९ १ प्रयोगो यत्र यज्ञानाम् १४८ प्रवर्त्तयित्वा वादन्तु २०२ प्रविचार्योत्तरं देयं १ प्रविशत्यनियुक्तो यो ७० प्रविश्य सानुरागस्य ५७२ प्रवृद्धिमति सुराज्ञि ४१५ प्रश्लिष्टपठिता मन्त्रा २१ । प्रसंवलितपद्भ्यां यो ६६ ९ प्रसन्नो येन नृपतिः ७२५ प्रसिद्धलिभिभाषाभिः २६६ | प्रहीनबलभित्रन्तु ५७७ प्राक् पश्चाद्रदक्षिणोदक् ६० ९ तान् ५ ९ ७ प्राकारगोपुरगण ७६३ प्राकृतानां पदार्थानां ६ ९ ३ प्राक्कर्मफलभोगार्हा १०८ प्राक्कर्मवशत: सर्वं ११० प्राग्वृत्तकथनं चैक ८८२ प्राजापत्यं पादहीन ६४१ | प्राड्विवाको नृपाभावे ३२८ | प्राणानपि च सन्दद्यान् ४४७ प्राणान्तिकविवादे तु ४४ ९ | प्रातःकृत्यन्तु निर्वर्त्य ७३६ | प्रासादे मण्डपे वापि ५ ९९ ५२८ | प्रासादेषु विचित्रेषु ८६६ ६६६ | प्रियं तथ्यञ्च पथ्यञ्च २२४ ३२६ प्रियमेवाभिधातव्यं ६८ ६५० प्रेम्णा समीपवासेन ३५७ २२१ | प्रेरकाकर्षकमुखो ८१३ ३३ प्रेटर्यमाणोऽप्यसद्वृत्तै ६१ ५२५ प्रोक्षणीयानि तान्येव ५५४ ८०६ प्रोक्तं पुण्यतमं सत्यं २१८ ४४२ | प्रोक्तोच्चथा वाथ दैर्घ्यम् ७७० ६४६ प्रोथे सुवलयस्तिस्रः ८११ ८४२ ( फ ) फलनाशे कुलुत्थैश्च ५७० १०३ | फलपुष्पवृद्धिहेतुं २०२ ५७५ फलोपलब्धि: प्रत्यक्ष २० ४ ( ब ) १८ बलं पराक्रमं नित्य १२१ १८ बलं यस्य तु सम्भिन्नं ८१ ९ ५३२ बलदर्पविनाशान्तं ५४३ ८३ बलप्रजारक्षणार्थं ४६४ ६४७ बलमत्तस्तु सहसा ३३६ २३८ बलमूलो भवेत् कोश ४६ ९ ७१६ बलमेव रिपोर्नित्यं ७५५ २१ ९ | बलवन्नृपभृत्येऽल्पे ९ ०० ४४८ प्राप्ते दिव्येऽपि न शपेद् ७०८ बलवान् प्रतिकारी स्यात् १ ९ ७१८ | प्राप्योत्तमं पदं पुत्रः ९ १२ | बलवान् बुद्धिमान् शूरो ७१ २५८ | प्राय: कृत्रिममित्रे ते ४२४ बलस्य व्यसनानीह ८७६ ८८१ | प्रायः शाला नैकभुजा ८७ | बलिना सह योद्धव्यम् ८४१ ४३४ | प्रायो बुद्धिमता ज्ञेयं ९ ३१ बलिना सह सन्धाय ८४० CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१६ श्लोकानुक्रमणिका

बलीयसात्यल्पबल: बलीयसाभियुक्तस्तु बलीयसि प्रणमतां बलेनोच्चेन युद्धेन बहिरन्तर्धनुः खण्ड बहुमध्याल्पफलत: बहुभिः स्तुतो धर्मो बहुमध्याल्पफलितां बहुसम्मतसंसिद्धान् बहुसाध्यानि कार्याणि बहुनामैकमत्यं हि बहून्याश्चर्यरूपाणि बह्वर्थं न त्यजेदल्प बह्वर्थव्ययभीत्या तु बाणलिङ्गे स्वयम्भूते बाला ह्यपि राजपुत्रा बालोऽपिता च दौहित्रो ८४३ । ब्राह्मं तेजो बुद्धिमत्सु ४०४ । ८३८ ब्राह्मणैः षोडशगवं ५२० ८४१ ब्रह्मणस्तु समुत्पन्नाः १५ ५०२ ब्रह्मणस्तु चतुर्दिक्षु ६०१ ७७३ | ब्राह्मणस्यापि चापत्तौ ८६० ५०६ ब्राह्मणाग्निजलैश्चैव ९ २१ ९ १७ ब्राह्मणेन विनान्येषां ५२० । ५०५ ( भ ) १८१ | भजनं पूजनं सेवाम् ३८४ १ ९ ० भर्त्रा पित्राथवा राज्ञा ३१० ९ ०० | भर्तुरर्थे च यः शूरो ८६२ | ८६६ | भद्रो मन्द्रो मृगो मिश्रो ७६५ ३८४ | भवन्ति मित्रा दानेन ३७७ ३८५ भवतीष्टं सत्क्रियया २३ । ६०६ भवन्तीति किमाश्चर्यं ४२४ । २३७ भवन्त्यन्योपदेशार्थे ३ ९ २ । ३४६ भवेत् क्रोशात्मको ग्रामो ७८ । बालोऽज्ञानादसत्यात् स्त्री ६ ९ २ भवेन्मन्त्रफलं कीदृग् ८८६ बाल्यमश्ववृषोष्ट्राणां बाहुकर्णाक्षिहीनः स्याद् बाहुयुद्धन्तु मल्लानाम् बीजानुपूर्व्या मन्त्राणां बुद्धियाशैर्बन्धयित्वा बुद्धिपूर्वनृघातेन बुद्धिमन्तं सदा द्वेष्टि बुद्धिरुत्पद्यते तादृक् बुद्ध्या बलेन शौर्येण बृहच्छुण्डं भग्नवाम बृहद्भूगण्डने त्रस्तु ८०८ भागग्राही क्षत्रियस्तु २ ९९ । १५१ भागदानक्रियादान ६८६ ५४२ भागशेषं स्थितं यस्मिन् १८३ २० ९ | भारमार्गपरिश्रान्तं ८०१ ४०४ भार्या पुत्रश्च दासश्च ७२ ९ ४४ ९ भार्या पुत्रश्च भगिनी ४५३ ५२ भार्यार्थं वरयेत् कन्याम् ३६६ १८ भार्यार्थिनं वयोविद्या ३६५ ११ भार्य्यनपत्या सद्यानं ४० ९ ६११ | भ्रान्तेः पुरुषधर्म्मत्वात् २४८ ६१० भावाभावपदार्थानां ५३०

भुवि भागं भृतिं शुल्कं ५० ९ भूत्वा महाधनं सम्यक् ३७७ भूमिष्ठा: स्वर्गमायान्ति ४३० भूमौ यावद् यस्य कीर्त्ति ५१५ भूषयन्ति का कैर्भावै ५२ भृतिं विना स्वामिकार्यं ९ २३ भृतिदानेन सन्तुष्टा २ ९ ५ भृत्यं परीक्षयेन्नित्यं १६५ भृत्यतुल्यव्ययी दान्तो १६ ९ भृत्या धनहराः सर्वे २३८ भृत्याद्यैर्यन्न कर्त्तव्या: २४६ भृत्यानां गृहकृत्यार्थं २ ९ ० भृत्यो भातापि वा पुत्रः ३३० भेदः सटालाञ्छनतो ६१० भेदनीया कर्षणीयाः ४२ ९ भेरीपटहगोपुच्छ २१६ भोक्ष्येऽखिलमहं चैतत् ४२३ भोगः सङ्क्षेतलश्चोक्तः ७०५ भोगपत्रन्तु करदी २५३ | भ्रमरस्तु द्विधावर्त्ती ७८० भ्रष्टश्रीः स्वामिता राज्ञे ३८ भ्रष्टा भवन्त्यन्यथा ते १५७ | भ्रातॄणां गुरुशिष्याणां ११४ भ्रात्रभावे पितृद्रव्यम् ४२३ ( म ) मकरन्दासवादीनां ५४० | मञ्चासीनः शतानीकः ८८१ मणिनेत्रप्रान्तरञ्च ७७६ मण्डनं वर्जयेन्नित्यं ५६२ बृहद्भूगण्डफालस्तु ७६७ भाविसंरक्षणक्षमं ३६७. मणिमुक्ताप्रवालानां ७२ ९ बृंहयेत् कर्षयेत् मित्रं ४२ ९ भिन्नं राष्ट्रं बलं भिन्नं ८ मत्स्यादाश्च नराः सर्वे ६४२ ब्रह्मचारी गृहस्थश्च ५५२ भिन्ना हि सेना नृपते ८७६ मत्स्याम्भसा तु सेकेन ५७१ ब्रह्मैकमद्वितीयं स्यात् ५३१ भुजानां यत्र बाहुल्यं ६०१ | मत्स्याहिशङ्खवाराह ४८६ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

शुक्रनीति

मदनिष्टं तु सत्कार्यात् मदा एतेऽवलिप्तानां मद्यपः कितवः स्तेनो मद्यप्येकश्च भ्रष्टः स्यात् मद्दुःखसुखतो लोको मधुदुग्धवसादीनां मध्यमं साहसं चादौ मध्यदण्डा पार्श्वगमा मध्यमे मध्यमो धार्यः मध्यमामध्यमपर्व मध्यमो विंशतिकरो मध्वाभदन्तः सबल: मनसा चिन्तयन् पापं मनसापि न कुर्वन्तु मनसापि न मन्तव्या मनुष्यमारणे स्तेये मनोऽनुकूलसेवायाः मनोवाक्कर्मभिः शुद्धा मन्त्रब्राह्मणयोर्वेद मन्त्रानुष्ठानसम्पन्नः मन्त्रास्त्रैर्देविकं युद्धं मन्त्री च प्राड्विवाकश्च मन्त्री च प्राड्विवाकश्च मन्त्री तु नीतिकुशलः मन्त्रेरितमहाशक्ति मन्त्रौषधिपृथग्वेश मन्दरो ऋक्षमाली च मन्यते वै पापकारी न मन्यन्ते जातिभेदं मन्दो मध्स्तथा शीघ्रः मन्वाद्यैरादृतो योऽर्थो ममागुणैर्गुणैर्वापि मर्दयित्वा तु गात्राणि ३३० | मस्त्विन्द्रियनिरोधेन ६५८ ३३६ महत् पापफलं विद्यात् ५१५ ४५५ महती सत्क्रियानिष्ट २३ ४४३ महतोऽसत्कृतमपि ३५५ | ६७२ | महत्कालेनाल्पकर्म ३२ ९ | ११४ | महाकण्टकवृक्षौघै ७४७ | ४५१ महाजनांस्तथा राष्ट्रे १६० । ७८७ महाजनैर्धृतः पन्था ३३४ ४६३ महानालिकयन्त्रस्थ २१४ ७ ९ महानसस्य पात्राणि ५५५ १०२ महाधनाशो ह्यलस: ४७८ ७६५ महापापाभिशापेषु ७१७ ३०५ | महिषस्योत्तमं मूल्यं ५०० ११४ महीं स्वल्पां नैव भुङ्क्ते ७२ १५७ मदरक्तस्य हंसस्य ६ ९ । ६६७ मातरं पितरं भाय्य ४६१ ५४ ९ माता च पालयेद् बाल्ये ३१ ९ ५५६ मातामहकुलश्रेष्ठा १३४ ५२४ | माता मातृकुलं चैव ४२५ १७४ मातुः प्रियायाः पुत्रस्य ३ ९ ० ८३१ | मातुलानी भ्रातृभार्या ३४६ १७१ मातृपितृगुरुस्वामि ३२१ २७५ मात्रा स्वस्त्रा दुहित्रा वा ३० ९ १७७ | मात्रे दद्याच्चतुर्थांशं ७३२ ८७१ मानतो नाधिकं हीनं ५७८ ९ २८ मानमत्तो मन्यते स्य ३३६ ५७६ मानसममपि स्वर्ण ४ ९ ७ ६ ९ ८ | मानाकृतिप्रभावर्ण १ ९ ८ ५१७ मानुषं साधनं न स्यात् ७१७ २ ९ ० मायां विना महाद्रव्यं ९ १६ ९ ०३ | मायाया जनका धूर्त्त ९ १४ ५२ मार्गं गुरुभ्यो बलिने ३५२ ८०२ | मार्ग निरुध्य न स्थेयं ४१० १७

मार्गान्नैव प्रबाधेयु ११४ मार्जनैर्लेपनैः प्राप्य ५५४ मार्जने गृहभाण्डादे ५४८ मार्जारलुब्धबकवत् ९ ०६ मार्जाराकृतिकः पीतः ६१० मार्दवान्नैव गणयेद् ३८२ मालाकारस्य वृत्त्यैव ४७१ मालूराकारया मुष्ट्या ८७२ मितं ददाति हि पिता ५६३ मित्रं वा स्वामिनं त्यक्त्वा ८६ ९ | मित्रं शत्रुं यथायोग्यैः ४२ ९ | मित्रः शत्रुश्चतुर्धा स्यात् ४२१ मित्रमापद्यतं दृष्ट्वा ८६ ९ मित्रायापि न वक्तव्यं २४० मित्रेऽन्यमित्रसुगुणान् ४३१ मित्रे च सामदानौ स्तो ४३५ मिथ्या क्रिया पूर्ववादे ६८१ मिथ्याभिशापक: कर्णे ४५६ मिथ्यासत्यसदाचारै १४० मिथ्यैतन्नाभिजानाभि ६७६ मीमांसातर्कवेदान्त २० ९ मीमांसातर्कसांख्यानि ५२३ मुखतृतीयांशमेतद् ७७६ | मुखाधस्त्र्यङ्गुला ग्रीवा ६१८ मुखानां यत्र बाहुल्यं ६०० | मुद्रां विनाऽखिलं राज १५१ | मुखार्द्धं पुच्छदण्डं च ७७१ | मुनेरपि मनोऽवश्यं ४५ मुनिभिदीर्घतपसा ८६३ | मुहूर्तं भोजनेनैव ११० मुहूर्त्तद्वितयञ्चैव ११० | मूकोऽन्धो बधिरः खञ्ज: ४१६ | मूर्खः पुत्रः कुवैद्यश्चा ४२७ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१८ श्लोकानुक्रमणिका

मूर्खः पुत्रोऽभवा कन्या मूलकीलभ्रमाल्लक्ष्य मूलात्तु द्विगुणा वृद्धिः मूलैर्व्यवहरन्त्यर्धेर्न मूल्याधिक्याय भवति मृगयाक्षाः स्त्रियः पानं मृगयाभिस्तु व्याघ्राणां मृगयाक्षास्तथा पानं मृगयायां गुणाएते मृत्तिकाकाष्ठपाषाण मृतेऽधिपेऽपि पुत्राद्या मृते भर्तरि सङ्गच्छेद् मृदुना नातितीक्ष्णेन मेढ्रस्य पश्चाद् भ्रमरी मेद्योदकैस्तु या पुष्टि: मेलयित्वा स्वधनांशान् मेर्वादिषोडशविध मैत्र्यर्थे याचितं दद्यात् मोहद् वा - यदि वा शाठ्यात् मौनं मूर्खेषु च स्त्रीषु मौलशिक्षितसारेण भ्यरस्तजभ्रगैर्लान्तैः ( य ) यं कञ्चिद्दशवर्षाणि यः कश्चित् कारयेत् ३ ९ १ | यत् कर्तव्यं न जानाति ८ २४ | यत् कर्म धर्मसंज्ञं तद् ७३ ९ यत्कार्ये यत् नियुक्तः स ४७३ | यत्कार्ये विनियुक्ता ये ४८५ यत्नेनोपचरेन्नित्यं ३५ ९ यत्र यादृग् व्यवहारः ७५ ९ यत्रानियुक्तोऽपीक्षेत ५६ यत्रैतानि न लिख्यन्ते १२६ | यत्रोभौ व्यापकव्याप्यौ ५४५ यथा गुरुतरं वज्रं ७३२ | यथागुणान् स्वभृत्यांश्च ५६२ | यथाच्छिद्रं भवेत् कार्य्यं ७ ९ ७ यथाजाति यथावर्णं ७ ९ ० यथा यथा तु गुणवान् ९ ०७ | यथा द्रव्याधिकं कार्यं २५६ यथा न जानन्ति धनं ५७४ | यथाधिकाधिपत्यन्तु ३७१ यथा पिता तथाचार्यः यथापूर्षं तु श्रेष्ठं स्यात् ६७५ यथार्थमपि विज्ञातम् ३८८ यथावर्णं यथाच्छायं ८१८ यथाशक्ति चिकीर्षेत ५२ ९ | यथोपन्यस्तसाध्यार्थ यथा विक्रयिणां मूल ७०३ यथा यथा तु त्वक्सारं ६६३ | यथा यथा श्रेष्ठपदे यः सहायं सदा कुर्यात् ३ ९ ५ यथासत्यं चिन्तयित्वा यः साक्षान्नैव निर्दिष्टो ६ ९ ४ यथा हि शत्रुसेनाया यः सुदुर्निष्फलं कर्म ३२७ यथार्थमपि न ब्रूयात् यज्ञार्थं द्रव्यमुत्पन्नः ४७० यथार्हमेनमभ्यर्च्य यज्जातिपूज्यो यो देव: ५७४ यथोक्तवयवैः पूर्णा यज्जायतेऽल्पक्रियया २० | यथोपाधिप्रभेदेन यतते नैव कालेऽपि ३२८ यदा चतुर्गुणा वृद्धिः ३६२ | यदा तु मान्त्रिकं नास्ति ८२२ ६१ | यदा न कुर्यान्नृपति: ६२ ९ २२६ यदा यदुचितं कर्तुं २१ ९ २ ९ ७ यदा विप्रो न विद्वान २२२ स्यात् ६२ ९ यदा शत्रुविनाशार्थं ४६७ २७१| यदि ब्राह्मणभिन्नेषु २४५ ६ ९ ५ ६८८ यद् ब्राह्मणेनापहृतं २ ९ ० २७८ यदि सिध्यति येनार्थः ३४४ | यदि सिद्ध्यति येनार्थः ९ ३२ ४ ९ ०यदि न स्यान्नरपति: २५ २ ९ ६ ९ ३३ यद्रक्ष्यमुपदेश्यं यद् ८ ९ ६ यद्रुपं कर्तुमुद्युक्तः 19७८ ६ ९ १ यद् यत् स्याद् वाचिकं ५२२ २८८| यद्दत्तं हिंस्त्रवृद्ध्यर्थं ३७ ९ ६६४ यद्यच्च साधकं द्रव्यं ४७५ ३८० यद्यत् सहायपुष्टं तु ७५१ ९ ३४| यद्यत्र स्खलितं गात्रं ८०२ १३५यद्यप्यल्पतरं कर्म १४७ ४ ९ ७यद्येकदेशप्राप्तापि ७२० ४१८ यद्येको मानुषीं ब्रूयात् ७१ ९ ४८३यद्वर्णजो भवेद्राजा ६३० ३२५ यत्र व्यवस्थिता चार्थ ५३० २५१ यन्त्रशस्त्रास्त्ररूपं यत् ४ ९ ८ २०७ यन्त्राघाताग्निकृद् ग्राव ८२३ ८२४| यन्त्रास्त्रैः शत्रुसेनाया ८५४ १८७| यन्नामगोत्रैर्यल्लेख्य ७१६ ६४४ यन्निमित्ततो भवेदायो २६४ ८१ ९| यमर्थ सन्न ददाति ७४० ४१६ यया कया चापि वृत्त्या ३६८ ६४५ययातेश्च यथा पुत्रा १६१ ५७७ यवाश्च चणका: श्रेष्ठा ८०३ ६०५ यश्चापद्वारेण विशेत् ६५० ९ ३८ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

यस्याधीनं भवेद् यावत् ५१३ । यस्यानियमितं कर्म ८ ९९ यस्तु स्वशुद्धिमन्विच्छन् ७० ९ यस्माद्देवैः प्रयुक्तानि ७०७ यस्मिन् पितुर्भवेत् प्रीति: १६२ यस्मिन् सूक्तं दुरुक्तं च ३८५ यस्यास्ति नियतं कर्म ८ ९ ८ यस्मिन् यस्मिन् हि कृत्ये तु २५० यस्य चाप्रियमन्विच्छेत् ९ १६ यस्येच्छेदुत्तमां मैत्री ३७५ यस्वधर्मेण कार्याणि ६२८ यस्य वाभ्यधिका पीडा ६८० यस्याश्रितो भवेल्लोकः ५१४ शुक्रनीति

युगप्रवर्त्तको राजा ४४२ युद्धक्रियां विना सैन्यं ९ ३७ युद्धमुत्सृज्य यो याति ८५ ९ युद्धसम्भारसम्पन्नो ८३३ युद्धादौ सुमहत्कार्ये २३८ । युद्धप्रवृत्तिकुशलाः १ ९ ८ । युद्धशस्त्रन्त्व्यूहादि ५२६ युवराजोऽमात्यगणो १५० युवराजो मन्त्रिगणान् ८८६ युवानः साक्षिण: कार्य्याः ६ ९ १ ये च कण्टकिनो वृक्षाः ५७१ ये चान्ये कर्मसचिवा १८८ ये चान्ये साधकास्ते च २१३ येन केन प्रकारेण ४६४ १ ९

यौवनं जीवितं चिन्तं ५५ ( 7 ) रक्तं पीतं वर्त्तुलं चेत् ४ ९ ६ रक्तिकादलविस्तारात् ४८ ९ रक्तिमात्रः पुष्परागो ४ ९ ४ रङ्गसीसे द्वित्रिगुणे ताम्रात् ४ ९ ८ रजतस्वर्णताम्रादि २७२ रज्यते सत्फले स्वान्तं ३६ | रणेष्वकदनं कृत्वा ८६१ | रत्नं न धारयेत् कृष्ण ४ ९ ३ रत्नभूतन्तु तत्तद् स्याद् ५०२ रत्नश्रेष्ठतरं वज्रं ४८२ रत्नश्रेष्ठो दुर्लभश्च ४८२ यस्याभियोगं कुरुते ६५ ९ । ये प्रियाणि प्रभाषन्ते ६ ९ | रत्नार्द्ध चैव क्षारार्द्ध ५०७ यस्य नोपहता बुद्धिः ६ ९ ० यस्यावर्तौ वक्त्रगतौ ७८६ यस्य सुद्रवते चित्तं ४२१ यस्मिन् देशे यथाकालं ८३४ याचकं विमुखं नैव २०२ याचकेभ्यो ददात्यर्थं २०७ याच्ञाधमतरा वृत्ति ४०२ याने सपादभृत्या तु ८७७ याभि: क्रियाभिः बलवान् ८३६ यावत् तु धर्मशीलः स्यात् ४६१ यामद्वयं शयानञ्च १४३ यामिकैः रक्षितो नित्यं ९ ५ यायाद् व्यूहेन महता ८४७ यावज्जीवं तु तत्पुत्रे २ ९ ३ याः सर्वाः पितृपल्यः स्युः ७२८ युक्तिमप्यसमर्था ७०७ युक्तिश्छलात्मिका प्रायः ९ २७ युक्तिर्बलीयसी यत्र ५३४ ये भृत्या हीनभृतिकाः २८ ९ येषां परम्पराप्राप्ताः ६४३ ये सैन्यधनिकास्तेभ्यो ९ ३८ यैर्गुप्तो बलवान् भूयात् ८३७ योऽधीतविद्यः सकल: ५२१ योगमुद्रान्विता स्वस्था ५७ ९ . योग्या कान्तं च कुलटा ३ ९९ योजनानां शतं गन्ता ५०१ यो जानात्यर्जितुं सम्यग् ४७७ यो न भ्राता न च पिता ६६५ यो न संयोजयेदिष्टम् ४३१ यो नात्मगोपने युक्तिं ९ २७ यो यथेष्टं कामयते ३ ९ ७ | यो वै सुपुष्टसम्भारः ८३१ योषितो नित्यकर्मोक्तं ५६० | यो हि धर्मपरो राजा २८ यो हि मित्रमविज्ञाय ३३१ यो हि स्वधर्मनिरतः १२ रत्ने स्वाभाविका दोषाः ४ ९ ६ रथवाज्यस्त्रशस्त्रार्थं ९ ० | रम्यः सहस्रशिखरः ५७५ रहः प्रचारकुशला ४४ | राजदेशकुलज्ञाति ३१५ राजकार्य्योपयोग्यान् हि २०२ राजकीयं लौकिकञ्च ६८५ | राजगृहं लभामध्यं ८७ | राजदण्डभयाल्लोकः १० राजन्यासन्नशयने ६५० | राजपुत्रः सुदुर्वृत्तः १५५ | राजभागस्तु रजत ५०७ राजमार्गमुखानि स्यु १०४ | राजमार्गास्तु कर्तव्या १०२ | राजयानारूढितः किं १४० राजसम्बन्धिन: पूज्याः २४० राजसेवां विना द्रव्यं ४०३ राजसो दाभ्भिको लोभी १३ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२० श्लोकानुक्रमणिका

राजाज्ञया विना नेच्छेत् राजाज्ञया विना नैव राजाज्ञया सत्पुरुषैः राजा तु धार्मिकान् सभ्यान् राजादनाम्रपुन्नाग राजाद्यङ्कितलेख्यस्य राजानं स्वकृतं यद् यद् राजा न गच्छेद्विश्वासं राजानञ्चावियोद्धारं राजानु युवराजस्तु राजा परममित्रोऽस्ति राजपुरोहितादीनां राजामात्यप्रलोभेन राजा मित्रमिति ज्ञात्वा राजा स्वलेख्यचिह्न तु राजास्य जगतो हेतु राज्यं प्रजा बलं कोश: २४१ | रावणस्य च भीष्मादे ११४ राष्ट्रं कर्णेजपैर्नित्यं ६५६ राष्ट्रभृत्यविशङ्की स्याद् | रिपुं यातस्य बलिनः ६३३ रिपोः प्रजानां सम्भेद ५६ ९ रिपोमित्र: सेवकाश्च २५० रूप्यं हेम च कुप्यञ्च १६३ ( ल ) ८४१ लक्षकर्षमितो भागो ८६० | लक्षण युवराजादेः २३ ९ | | लक्ष्यते विमुखश्चैव २२८ लक्ष्यभेदी यथा बाणो २४४ | लघुदीर्घाकारधारा ७२२ | लघोरप्यपमानस्तु ३५५ | लज्ज्यते च सुहृद् येन २७५ लब्धं कलासु संयोज्यं २५ लिखितं तादृशं सभ्या १७६ लिखितं तु यदा यस्य २२ ( TT ) ४४५ वक्तुं न शक्यते प्राय: ४१ ९ ९ ०५ वक्तव्ये ऽर्थे ह्यतिष्ठन्तम् ६५७ ८४५ वङ्गं च जसदं सीसं ७४२ ४३५ वज्रं मुक्ता प्रवालं च ४७ ९ १७० | वणिजानां कर्षकाणाम् ७३७ ८८४ वत्सरे वत्सरे वापि २५ ९ वत्सरे वत्सरे वापि २८७ ७४ वदन्तीहैव क्रियया २१ ३०१ | वदेत् वृद्धानुकूलं यत् ४१६ २२ ९ | वन्दिमागधमल्लादि ३७८. ८२८ वरं देशाच्छादनतः ४०६ ८२२ वरं हि त्वनपत्यत्वं ४०५ ९ २१ वराप्सरः सहस्राणि ८६३ ३८५ वराभयाब्जशङ्खाढ्य ६०३ ४ ९ १ वराभयाब्जलड्डुक ६०४ ६४७ वर्गरक्तिषु सन्धार्य्यं ४ ९ १ ७४० वर्णादिधर्म्मस्मरणं ५३४ राज्यतुर्यां शदानेन १३१ | लिखिते शोधिते सम्यक् ६७८ वर्णमाक्रमते छाया ४८४ राज्यविभज्ञनाच्छ्रेयो १३१ लिखित्वा शासनं राजा ११ ९ वर्णितपस्विसन्यासि १२७ राज्यवृक्षस्य नृपति ९ ० ९ लेख्यं यत्र न विद्येत ७२१ वर्तमानाश्च प्राचीना १८२ राज्यस्य यशसः कीर्ते १२१ लेख्या लेप्या सैकतीच ६०५ वर्त्तयन्त्यन्यथा दण्ड्या ५५३ राज्ञः समीपप्राप्तानां राज्ञां सदण्डनीत्या हि राज्ञादिष्टन्तु यत् स्थानं राज्ञा ये विदिता: सम्यक् राज्ञा स्वहस्तसंयुक्तं राज्ञे च बलिने दत्तं राज्ञो ऽवश्यतरं कार्य्यं राज्ञो नानुकृतिं कुर्यात् राज्ञो यदि न पापं स्याद् राज्ञो राष्ट्रस्य विकृतिं रामकृष्णोन्द्रादिदेवैः CC - 0. JK Sanskrit २१२ लोकप्रचारैरुत्पन्नो ४३ ९ लोकवेदज्ञधर्मज्ञाः २२३ लोकशास्त्रविरुद्धा: के ६३५ लोकसंरक्षणे दक्षः ६८७ लोकसङ्केततोऽर्थानां ३७ ९ लोकेऽधिकारप्रत्यक्षं २३७ लोभेनासेवनाद्भन्नाः ३६१ लोलुभ्यमानास्तेऽर्थेषु ९ १७ लोहसारमयं वाणि ४६० लोहसारमयश्चक्र ८८० लोहाभिसारशस्त्रास्त्र Academy, Jammmu. Digitized ७४५ | वर्त्तते यस्य यद्धस्ते ७३० ६३३ वर्द्धयन्त्रिहः धर्मार्थौ ६० १८२ वसुषण्मुनिसंख्याकै ८१ १६ | वस्तुजातस्यैकवारं ५०४ ५३६ | वस्तुयाथात्म्यविज्ञाने ४७ ९ ९ २ ९ | वस्त्रादिमार्जनार्थञ्च ८ ९ ८ ९ ३ | वस्त्रान्नभूषणप्रेम ३११ १५३ वस्त्रालङ्कारपात्राणां १३२ ८२६ | वस्त्रालङ्कारसन्धानं ५३ ९ ७६३ वर्षाणि विंशतिर्यस्य ७०३ ५४ ९ | वर्षासु न प्रशंसन्ति ८३३ by S3 Foundation USA

शुक्रनीति २१

वर्षासु न वहेदीषत् ८०० | विक्रयादानसम्बन्धे ७१८ विपरीतस्तु रक्षोंऽशः ३५ वहेदमित्रं स्कन्धेन ३८७ | विचार्यं श्रेणिभिः कार्यं ६३५ विप्रवद् विप्रविन्नासु ५६४ वाक्पारुष्यान्नयूनभृत्या २ ९ ५ विचार्य स्नेहं द्वेषं वा ३८० विभजेयुर्न तत् पुत्रा ३७४ वाक्पारुष्यमवाच्याद्यं ६५३ विचित्राङ्गः स्रग्वी च ६५० विभक्ता ये च भ्रात्राद्या: २५४ वाग्दण्डपारुषेणैव वाजिनां मुखमानेन वाजिनामत्यबहनात् वाजिसेवासु कुशल: वातप्रेरकयन्त्रैश्च वादिनश्चिह्नितं साक्ष्यं वादिनौ पृच्छति प्राड् वा वाद्यभाषासु सङ्केत वाद्यवाहनभेदैश्च वाद्यशस्त्रास्त्रवस्त्राणां वामपाणिकचोत्पीडा वामदक्षिणपार्श्वस्थौ वामदक्षिणसंस्थो वा ८१८ विच्छिन्नवीवधामारं ८५४ ७६८ | विजिगीषोस्तु साह्यार्थाः ८५५ ७ ९ ५ | विजित्य च रिपूनेवं ८८४ १ ९ ४ | विदितोऽर्थागमः शास्त्रे ७३१ ९ ८ विद्या ह्यनन्ताश्च कला: ५२१ । ६५६ विद्यायाश्च फलं ज्ञानं ३३६ ६४७ विद्या शौर्यञ्च दाक्ष्यञ्च ४२५ १७ ९ विद्यात् पणसहस्रं तु ४६२ २ ९ ८ विद्याधनं श्रेष्ठतरं ३६७ २६८ । विद्यागमार्थं पुत्रस्य ३ ९ ४ । ८७२ विद्याकलानां वृद्धिः १३५ स्यात् १३ ९ ८४ ९ विद्यया कर्मणा शीलैः १६४ वामनी सप्तताला स्यात् ५८१ विद्यावत्सु शरच्चन्द्रो २४५ वामभागेऽथवोद्यानं ५७० विद्रुतं न तु हीनं स्यात् ७४२ वायुर्गन्धस्य सदसत् ३० विद्यार्थं ब्रह्मचारी स्यात् ५५२ वारकाकर्षखण्डाभ्यां ८१४ | विनष्टे लिखिते राजा ६ ९९ वार्त्तुषिकाच्च कौसीदाद् ५११ विना कौशिकशास्त्रीय ५३७ वाहनं मूत्तिसदृशं ५ ९९ | विना तच्छोधनात् तत्त्वं १२८ वाहनत्वं गता ये ये ६० ९ | विना प्रकृतिसन्मन्त्राद् १७५ विकल्पन्तेऽवमन्यन्ति २४६ विनाज्ञया विशन्तन्तु २२० विकर्तुं यततेऽल्पोऽपि ८१७ विना दानार्जवाभ्यां न ३८० विकलाङ्गान् प्रव्रजितान् ३४७ विना स्वधर्मान्न सुखं १० विकर्षितः सन् वाधीनो ८३७ विनिशिष्यामि दण्डेन ११५ विगृह्य याति हि यदा ८४४ | विनिश्चिते पूर्वपक्षे ६७३ विग्रहः स च विज्ञेयो ८४३ | विन्दत्यायुर्वेत्ति सम्यग् ५२६ विगृह्य सन्धाय तथा ८४३ | विपरीतगुणैरेभि १७० विना कुटुम्बभरणात् ४५६ | विपरीतगुणैरेभिः ५६ विक्रेतृक्रेतृतो राज ५०३ | विपरीतस्तामसः स्यात् १३ विभिन्नकाले यज्ज्ञातं ६ ९ ५ विमुखः परदारासु १४४ विमृशेत् स्वमतेनैव १३७ विरक्तलक्षणं ह्येतत् २२ ९ विरुद्धो यत्र नृपति ३१८ विरौति कुक्कुटो माद्येत् १२३ | विलोक्य भर्तृवदनं ५६१ विलोभ्यापि परानीकं ८८३ | विवादिनौ सन्निरुध्य ६६ ९ विवाहोत्सवद्यूतेषु ७१ ९ | विविधासनमुद्राभिः ५४४ विविधोपास्यमन्त्राणां ५२७ विवाहे भोजने नित्यं १६६ विविक्तदर्शनं चास्य २३० विशिष्टचिह्नयुग्राजा १३६ विशिष्टतर्किता या च ७०६ विश्वसित्वाम्वद् गूढः ३३२ विश्वस्तान्यनृपस्यापि ९ ० ९ विश्वामित्रो वशिष्ठश्च ५६६ विश्रम्भयित्वा चात्यर्थं ९ १५ विश्रम्भाच्छरणं प्राप्तं ८७० विश्रम्भान्निहितं सद्भि २६१ विषदोषभयादन्नं १२३ विषबह्निहिमव्याप्तं ४७४ विषयामिषलोभेन ३ ९ विस्तारार्धांशमध्योच्चा ९ ४ विस्रंसयन्ति तन्मन्त्रं २४७ विहारं च स्वस्त्रीभि ३४३ | वीणालुङ्गाभयवर ६०४ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२२

व्रीहिभिर्मर्दितं नेयाद् ४८८ । वृक्षान् सम्पुष्य यत्नेन २०६ वृत्तलेख्यं तथा चाय २५१ वृद्धा: सुशीला विश्वस्ता ४०८ वृद्धिं हित्वा ह्यर्द्धधनै ७३ ९ वृद्धो बालो न हन्तव्यो ८८० वृद्ध्यै धनं गृहीत्वा तु २५५ । वृद्ध्यावृद्ध्याच यो दत्त: २६६ वृषस्याष्टौ सिता दन्ता: ८१२ वृष्टिशीतोष्णनक्षत्र ९ वेणो नष्टस्त्वधर्मेण २७ वेदाङ्गुला भवेद् ग्रीवा ६१ ९ । वेश्याभिश्च नटैर्मद्यैः ९ १० वैतालिका: सुकवयो २१४ वैदूर्यसन्निभे नेत्रे ७ ९ २ वैरीभूतोऽपि पश्चात् प्राक् ४१५ वैश्यासु क्षत्रविप्राभ्यां ५६४ । व्यङ्घ्रिचतुर्दशहतो ४ ९ ५ व्ययीभूतं तु यद् दृष्ट्वा ४७५ व्यवहारविदः प्राज्ञा २०४ व्यवहारे चाधिकृतं २७२ व्यवहारान् दिदृक्षुस्तु ६४० व्यवहारानभिज्ञेन ६६२ व्यवहारविदः प्राज्ञा ६३० व्यवहारे धृतं वैश्यैः ४७३ व्यसने सज्जमानं तं १५६ व्यसने सज्जमानं हि ३८६ व्यस्तक्षौरमसद्यान ४३७ व्याकृता: प्रत्ययाद्यैश्च ५२८ व्याघ्राग्निसर्पहिंस्राणां ३ ९ ५ व्याघ्रादिभिर्वनचरै १२५ व्यापकं बहुवृत्तित्वं २७ ९ व्यापकाश्च पदार्था वा २८०

व्याप्यव्यापकभेदैश्च २५ ९ व्यायच्छन्तश्च बहवः ४५ व्यालग्राही यथा व्यालं ४०३ व्यूहरचनसङ्केतान् ८४८ व्यूहाभ्यासं शिक्षयेद् यः १ ९ ६ ( श ) शकटात् पञ्चहस्तं तु ३५३ शक्तेनापि हि न धृतो ५२ शङ्कासतां तु संसर्गाद् ६५ ९ शङ्खचक्रगदापद्यै ६०४ शङ्कितव्यवहारेषु ७०१ । शङ्खचक्रगदायद्म ७८१ । शठाश्च कातरा लुब्धाः १७० शतं शतं योजनान्ते ८१६ शतग्रामाधिपो यस्तु ७७ शतमायुर्मनुष्याणां ८०७ । शतयोजनगन्ता स्याद् ८०० शतसंवत्सरान्तेऽपि ९ ०५ शतादूद्धर्वं रक्तिवर्गाद् ४ ९ २ शतानान्तु शतानीकः १ ९ ५ । शत्रुनाशार्थगमनं ८३७ । शत्रुप्रजाभृत्यवृत्तं २११ | शत्रुषड्वर्गमुत्सृज्य ५ ९ शत्रुसंसाधनोपायो ८२० शत्रुसम्बन्धिनो ये ये ८ ९ २ शत्रुसाधकहीनत्व ४३२ । शत्रूदासीनमित्राणि ४२८ | शत्रोरनिष्टकरणात् ६२६ शत्रोर्बलानुसारेण ८३ ९ शब्दनिर्वचनं यत्र ५२ ९ शब्द: स्पर्शश्च रूपञ्च ४१ शब्दाभिधानतत्त्वज्ञौ ६४० शनै: शनै: प्रवर्द्धेत १६४

शपथार्थे हिरण्याग्नी ६३ ९ शय्यास्तराणसंयोग ५३ ९ शरद्धेमन्तशिशिर ८३३ शर्कराभं दलाभञ्च ४८३ शर्कराभं हीनमौल्यं ४८५ शल्लकी काश्मरी पाठा ५७२ शशादिभेदतः पुंसाम् ५३५ शस्त्रसन्धानविक्षेपः ५४२ शस्त्रास्त्रकुशलो यस्तु २०६ शस्त्रास्त्रयोर्धारणञ्च ८४ ९ शस्त्रास्त्रसन्धायुर्दर ७६३ शाङ्करी श्वेतवर्णा वा ६०७ शारीर हि बलं शौर्य ७५४ शासनादन्यथाचारान् ८८८ शास्त्रमानविहीनं यत् ५८ ९ शास्त्राय गुरुसंयोग: ६१ शास्त्रेणा निन्दिन्तस्त्वर्थी ६४ ९ शिंशपाशिम्भुवदर ५६ ९ शिशोः संरक्षणे ज्ञानं ५५० शिक्षा व्याकरणं कल्पो ५२३ शिखावधि तु केशान्तं ५८५ शिरोज्झितौ पाणिपादौ ५८७ शिरोमणिं समारभ्य ७६ ९ शिरोवर्त्ती यदा न स्यात् ७१४ शिल्पाग्रे वाजिनं ध्यात्वा ७७ ९ शिशोस्तु कन्धरा हस्वा ६१६ | श्रीमत्तः पुरुषो वेत्ति ३३५ शुक्रोक्तनीतिसारं यः ९ ०३ | शुचिर्दर्भाङ्काराहारो ४१ | शुद्धात् सङ्ग्राह्य सञ्चूर्ण्य ८२५ शुभाशुभौ भ्रमौ यस्मिन् ७ ९ १ शुल्कग्राही तु वैश्यो हि २ ९९ शुल्कदण्डाकरकर २६४ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA