शुक्रनीति - विमला हिन्दी टीका सहित — पृष्ठ 551–558
शुक्रनीति - विमला हिन्दी टीका सहित · Chaukhamba Sura Bharati Prakashan Varanasi · पृष्ठ 551–558
पृष्ठ 551
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
शुक्रनीति २३ IIII
श्लोकाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाः पृष्ठाङ्का
शुल्काख्यौ भाल-शूद्रो वर्णश्चतुर्थोऽपि शून्याटवी शून्यगृह शूरस्य सैन्यदुर्गस्य शूरस्योत्थानशीलस्य शृङ्गाटके ग्राममध्ये शृङ्गिणां च नखिनां च शृणुयाद् गूढचारेभ्यो शेषं संयोजयेन्नित्यं शेषायव्ययविज्ञानं शोभते चोन्नतग्रीवो शौर्ययुद्धरतान् सर्व शौर्यं प्रवर्द्धते नित्यं श्मश्रुहीनमुखः श्वमैथुनमृणं गर्भा श्वेता स्मृता सात्त्विकी तु श्वेतपीतारक्तकृष्ण श्रावयित्वा तु यत्कार्यं ( घ ) ७८६ षट्कमेतन्नियोक्तव्यं ५६३ षडङ्गवित् साङ्गधनु ३१३ षड् दोषा पुरुषेणेह ७५१ षड्विंशत्यङ्गुलं सक्थि ४२३ षष्ठं दुर्गप्रकरणं ५७४ | षष्ठांशं वा चतुर्थांशं ३५३ | | षष्ठमायुर्बलं त्वेतै १२६ षष्ठांशमन्तरं बाह्वो २६७ षष्ठांशेनाधिका ग्रीवा २८१ | षष्ठे तृपान्त्यौ भवतः ७७८ । षाण्मासिकीं तु दीर्घार्ते १५४ | षोडशद्वादशदशा १२६ षोडशाङ्गुलमात्रं तु ७७ ९ षोडशाब्दात् परं पुत्रं ४०६ षोडशांशं त्वन्यथा हि ६०६ ( स ) ६०६ संख्यातः स्वल्परनानां ६७२ संयोगापूर्वविज्ञानं श्रावयेत् सैनिकान् नित्यं ९ ३७ संरक्षणे संहरणे श्रीमतामनपत्यत्वम् श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं श्रुतिस्मृतीतरैर्मन्त्रा श्रुतिस्मृतिपुराणानाम् श्रुतिस्मृतिपुराणानाम् श्रुतिरास्तिक्यपूतात्मा श्रुतिस्मृत्यविरोधेन श्रुत्वा भाषार्थमन्यस्तु श्रेण्यादिषु च वर्गेषु श्रेष्ठं तु सर्वदुर्गेभ्यः श्रेष्ठाभ्यन्तरगा तासु ३ ९ ० संरक्षयेत् कृपणवत् ६७३ | संरक्षयेत् प्रयलेन २१० संरक्षयेद् यामिकैश्च ३५२ संवत्सरोषितस्यापि ३५८ संसृतौ व्यवहाराय ७० संस्कर्ता तत्कलाभिज्ञः ५३४ | संहन्याद्वर्णजान् दोषान् ६७६ संहिताञ्च तथा होरां ६ ९ ३ | स उपायो नृपाधीनः ७४ ९ स एव हृदये स्कन्धे २७४ | सकुसीदमकुसीदं श्रेष्ठो न मानहीन: स्यात् ९ ३५ सकृत् सुभुक्तं यस्यापि श्रोतारो वणिजस्तत्र ६३४ सङ्क्षेपतस्तु ध्यानादि | सङ्गीतैर्मधुरालापैः ५६१ १८८ सङ्घातवान् यथा वेणु ८४० १७४ | सचिवस्तु ततः प्रोक्तो १७३ ३२२ सजातीनां च लिखनं २८० ६१ ९ सञ्चरेयुः सैनिकाश्च ८८१ ७४७ सञ्जातबद्धमूलस्तु ९ ०८ २ ९ ४ | सत्कारेण च ज्ञानेन २ ९ ६ ७५५ सत्क्रियाभिश्चिरस्थायि ७६० ७७७ | सत्कृतान् नियमान् सर्वान् ८ ९ ८ ७७१ सत्यं मिथ्योत्तरञ्चैव ६७५ ८१२ सत्यं यथार्थमिति च २७६ २ ९ २ सत्याचारास्तु धनिका ९ ३७ ५१० सत्यं वा यदि वासत्यं १७८ ५ ९ २ | सत्यं साक्ष्यं ब्रुवन् साक्षी ६ ९ ७ ३६३ | सत्येन पूयते साक्षी ६ ९ ७ ७४३ | सत्रिकक्षचतुर्द्धारं ८८ | सत्त्वस्य तमसः साम्यान् १४ ४ ९ ४ शत्रवो नीतिहीनानां ६ ५४२ सदा कुर्याच्च स्वापत्तौ ८४ १२१ | सदानुद्धतवेशः स्यात् २२२ ४७८ सदा मद्दत्तकन्यायां ६७१ ४७६ | सदानुरक्तप्रकृति: ३ ९ १०६ | सदुपायैः सन्मन्त्रैः ८५६ २ ९ २ | सदारभ्रातरः प्रौढा ३७४ ३६८ सदाल्पमप्युपकृतं ४१४ ७३४ स दीव्यति पृथिव्यां तु ५१४ ७ ९ ५ स देवकृत्रिमजलै २६४ २० ९ | सदैव सावधान: स्यात् १४४ ४३७ सद्भावेन हरेन्मित्रं ७१ ७ ९ २ सद्रक्षणं दुष्टनाशः ५१ ९ ३७५ सन्धायान्यत्र यात्राय ८४५ ९ २४ सन्ध्यास्वभ्यवहारस्त्री ३१४ ५८० सन्धिं च विग्रहं यानम् ८३६ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 552
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२४ श्लोकानुक्रमणिका
श्लोकाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाः पृष्ठाङ्काः
सद्भिर्लेख्यैः साक्षिभिश्च सद्भोगाभावत: साक्षि सन्दिग्धमन्यत् प्रकृताद् सन्धिश्चातिबले युद्धं सधनश्रेष्ठजात्यानु सपाद्विगुणौ हस्तौ सपादशतहस्तैश्च सपादषट्शता दण्डा सपीतरक्तरुग्भौम सपुत्रस्तु गृहे कन्यां स पूर्वपक्ष: सभ्यादिः सप्ततालादिमानेऽपि सप्ततालाद्युच्चता वा सप्ततालो वृषः पूज्यो सप्तपर्णशमीतुन्न सप्तर्षिभिश्च भिस्मार्थे सप्तहस्तोन्नतिर्भद्रे सप्ताङ्गं करतलं सप्ताष्टनवदशभिः सर्पजिह्वश्चर्क्षकान्तिः सर्पोऽग्निर्दुर्जनो राजा स ब्रूते यं धर्म स्यात् सभा वा न प्रवेष्टव्या सभामध्यां कूपवापी सभायां प्रत्यगर्द्धस्य सभायां ये हिता योग्याः सभ्यादिभिर्विनिर्णिक्तं सभ्याधिकारप्रकृति सभ्याधिकारिप्रकृति सभ्येष्वपक्षपातस्तु समक्षं वक्ति न भयात् समन्यूनाधिकत्वेन समन्यूनाधिकैरंशैः ६८ ९ | समानभागिनः कार्याः ७३१ | ६ ९९ समापतत्सुशस्त्रास्त्र १ ९ ३ । ६७४ समाप्तविद्यं सन्दृष्ट्वा १३८ ८४० समासतः पुरोधादि १७१ ९९ समासतो लेख्यमुक्तं २८३ । ६१७ | समासव्यूहहेत्वादि ३१७ ८१ समासादुच्यते कृत्यम् १६५ । ८२ समासाल्लक्षणं कृत्यं १८३ । ४८० समुद्रं विलिखेयुर्वै २७७ । ३४० समुद्रलिखितं राज्ञा २४ ९ । ६५५ | समैर्नियुद्धकुशलै ७५ ९ | ६१६ समोत्तमाधमै: राजा ८५ ९ | ५८१ । समो न्यूनोऽधिको ह्यंशो ७३७ । ८०६ सम्पन्नोऽपि च मेधावी २२८ ५७२ सम्पाद्यते न पूर्वं हि ९ ३२ ७०८ सम्भारदानभोगार्थं ७६२ ७६७ | सम्भारान् सैनिकान् ५८६ कार्या १३७ ७७४ | सम्भोगं कीर्तयेद्यस्तु ७०२ ८११ सम्मीलनं प्रसरागं ८४ ९ ३४० सम्यग्विज्ञानसम्पन्नो ६३२ ६३७ | सरसालङ्कृतादुष्ट ५३६ ६३४ सर्गश्च प्रतिसर्गश्च ५३३ ८६ सर्वं यद्यत् कार्य्यजातं २११ १३३ सर्वतः फलभुग्भूत्वा ५१२ ६४८ सर्वतः स्यात् समभुजं ८७ ७२६ सर्वतस्तु हरेद् दस्यु १४४ १४७ सर्वदोषहरोऽश्वानां ८०३ २५६ सर्वधर्मावनान्नीच ९ ०२ ३८८ । सर्वभूतात्मतुल्यो यो २०४ ५४ सर्वलोकव्यवहार ५ ५३६ | सर्वविद्यासु कुशलो १४७ ८२७ | सर्वाङ्गानां यथाशोभि ५ ९ ६
श्लोकाः पृष्ठाङ्क
सर्वाङ्गैः सर्वरम्यो हि ५८८ सर्वाधिको ब्राह्मणस्तु ४०१ सर्वानापदि सदसि ९ २२ सर्वाभीष्टकरं नीति ६ सर्वे शृणुत कर्तव्य २५२ सर्वैरलक्षिता शीघ्रं ५६० सर्वोपजीवकं लोक ३ सर्वोपायैस्तथा कुर्यात् ४३४ स वक्ता गुणतुल्यांस्तान् १२१ सवय: सारवेशोच्च ७६१ सवृद्धिकं गृहीतं यद् २६१ ससङ्करचतुर्वर्ण ३०० ससङ्करश्चतुर्वर्णा ५६५ ससहायः सदा च स्यात् ४१० स साधुस्तस्य देवा हि ४१३ सहवासोऽन्यपुरुषैः ३१० सहस्रग्रामपो नित्यं ९ ३४ सहस्रचापप्रमितं ७ ९९ | सहस्रस्तम्भसंयुक्तः ५ ९ ८ | सहस्रादधिके मुक्ता ४ ९ २ | सहस्रेऽपहृते चाग्नि: ७१२ | सहायगौरवाद् विद्या ४५२ | सहायपुष्टं यद्दुर्गं ७५१ सहायवान् सहामात्य: १६४ सहायसैन्यदुर्गे तु ७४ ९ साक्षिणं श्रावयेदेव ६ ९ ८ | साक्षिभिर्लिखतैर्भोगै १८१ | साक्षिसभ्यावसन्नानां ७२४ | सागमो दीर्घकालश्च ७०२ | साक्षिमद्रिक्थ्यभिमतं ६८६ साङ्ग्रामिकश्च कत्यस्ति १७ ९ सातपत्रपदत्राणो ३०३ सात्त्विकं राजसं चैव १२ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 553
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्लोकाः पृष्ठाङ्काः
सात्त्विकी राजसी देव ५७ ९ सादिनश्च तथा कार्य्या: १ ९ ३ साद्यस्कश्चैव प्राचीन २६० । साद्धाङ्गुलं सहास्थानं ७७३ साधनानाञ्च ये दोषा ६८४ साध्यं प्रमाणं द्रव्यं च ६८७ साध्यस्य साधनार्थ हि ६८० साध्वी मार्य्या पितृपत्नी ३४६ सामदानञ्च भेदश्च १७ ९ । सामन्तः स नृपः प्रोक्तो ७४ सामन्तादिपदभ्रष्टाः ७७ सामन्तादिसमाये तु ७६ सामर्तेष्वथ भृत्येषु २५२ । सामान्यं याचितं न्यास ७३७ सामान्यान् दशहस्तैश्च ५६८ सामैव प्रथमं श्रेष्ठं ४३४ । साम्मुख्येन प्रपातेन ८७४ । सायं प्रातः सैनिकानां ८ ९ ० । सायं प्रातश्च हेमन्ते ८०० सार्द्धचतुस्तालमित: ६१२ । सार्द्धत्रितालपरिधिः ५ ९ ३ । सार्द्धद्विकोटिहस्तैश्च ७ ९ सावधानमना नित्यं ३२० सावधानमना भूत्वा १०६ सांसर्गिकं साहचर्यं ४४६ साश्वश्च सगजश्चापि १०० । सास्त्रो दूरं नृपात् तिष्ठेद् २४३ साहजिकं चाधिकं च २६२ । साहसाधिपतिञ्चैव १८८ । साहस्रिकः शतग्रामी ९ ३३ । साहसेषु च सर्वेषु ६ ९ २ साहस्रिकस्तु संयोज्यः १ ९ ५ सिंहशावा इव ध्नन्ति १५३ शुक्र
श्लोकाः पृष्ठाङ्काः
सिद्धास्त्रनग्नशस्त्रांश्च १३ ९ । सिद्धास्त्रो नग्नशस्त्रः सन् १३६ सीवने कञ्चुकादीनां ५४८ सुपृष्टव्यवहारा ये २३६ । सुवर्णरत्नरजत २६८ । सुहृद्भिर्भातृभिः सार्द्धं १३३ । सुलभासुलभत्वाच्चा २७३ सुवर्णरत्नरजत १८८ । सुमन्त्रः पण्डितो मन्त्री १७३ सुमन्त्रस्तु ततः ख्यातो १७३ सुवस्त्राद्यैर्भूषयित्वा १५५ सुदुर्वृत्तास्तु दायादा १५६ सुकुलश्च सुशीलश्च १६६ । सुनीतिशास्त्रकुशालान् १५४ सुभार्य्या सुष्ठु चापत्यं ४०८ सुरूपः सधन: स्वामी ३ ९ ६ । सुभार्यापुत्रमित्राणि ३७३ । सुपुण्यो यत्र नृपतिः ४४२ । सुभार्यापुत्रमित्रार्थं ३६६ । सुनिर्धननत्वं प्राप्यैके ३६ ९ । सुविद्यया सुसेवाभि: ३६८ । सुशृङ्गवर्णा सुदुघा ४ ९९ सुपुष्टं कान्तिमज्जाति ४७४ । सुहृत्सम्बन्धिस्त्रीपुत्र ४३० सुराप्यपि वरो राजा ४४३ सुवर्चिलवणात् पञ्च ८२५ । सुताडनैर्विनेया हि ८१५ सुगतिर्दुर्गतिर्नित्यं ७ ९ ६ । सुगत्याग्निर्बलं दाढम् ८०१ सुतस्य सुतदाराणां ७२८ | सुकृतं यत् त्वया किञ्चित् ६ ९ ८ सुयुद्धकामुकं सारम् ७५७ | सुवर्ण द्विशतांशं तु ७४३ २५
श्लोकाः पृष्ठाङ्क
सुवस्त्राभरणैर्नैव ९ १० सुखान्तलोकविश्वस्ता ८ ९ १ सुदुर्वृत्तं यदा क्षत्रं ८७० सुवर्चिलवणाद्भागाः ८२५ सुसिद्धाल्पबल: शूरो ८१८ सुविद्यामन्त्रभैषज्य ३३७ सुफलं तु भवेत् कर्म ३२ ९ सुखं च न विना तस्मात् ३०२ सुसेविताः प्रकुप्यन्ति ३२० | सुश्वेतभालतिलको ७ ९ ४ सुप्ते पत्यौ तदध्यास्य ५५८ | सुजनैः सङ्गतं कुर्यात् ६६ सुनीतिकुशला नित्यं ४ सुकीर्त्यै सन्त्यजेन्नित्यं ५२ सुवर्णं रजतं ताम्रं ४ ९ ६ सुशृङ्गवर्ण बलिनो ५०० सूक्ष्मग्रीवं मध्यपुच्छं ८५२ सूचीतुल्यं शकटवत् ८४ ९ सूज्ज्वलानि च रक्षन्तु ८८८ सेनादुर्गं तु यस्य स्यात् ७५० सेनाधिया: सैनिकाश्च १ ९ ५ सेनाधिकारे सयोज्या १३२ सेना युद्धे नियुञ्जीत ९ ०६ सेनाबलं तु द्धिविधं ७५६ | सेनाबलं सुभृत्या तु ७५ ९ सेनासहस्रं सज्जं स्यात् ८८७ सेवया वा वणिग्वृत्त्या ९ ०६ सेवयात्यन्तप्रबलं ८२० सेवां विना नृप: पक्षं २ ९ २ | सेवाशौर्य्यादिसन्तुष्टै २६७ सेव्यसेवकभावेषु ६० ९ | सैनिका: कति सन्त्येतैः १ ९ ७ | सैनिका: शिक्षिता ये ये ८ ९ ० CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 554
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२६ श्लोकानुक्रमणिका
श्लोकाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाः पृष्ठाङ्क
सैनिकार्थन्तु पण्यानि ८८७ | स्मृत्वा नियोगपात्राणि ५५५ स्वभ्यन्तरे स्वभेदा: स्यु: २७४ सैनिकैरभ्यसेन्नित्यं ८८ ९ स्याकूज्जयोऽवसरोक्त्या | स्वमहत्त्वद्योतनार्थं ८ ९ ५ सैन्यमल्पं बृहद्वापि ८५३ सद् ४०७ स्वमहत्त्वाच्च यो दिव्यं ७०८ सैन्याद्विना नैव राज्यं सोदरेषु च सर्वेषु सोपधं साधनं यत्र सौजन्यात् साधकं मित्रं सौदायिकं धनं प्राप्य सौवर्णी राजती ताम्री सौवर्णै रत्नजैर्वापि स्कन्धपार्श्वे यदावर्तौ स्कन्धादि मुष्कमूलान्तं स्तम्भैश्च भित्तिभिर्वापि स्तुत्या वशं यान्ति देवा स्तेनकूटनिवृत्त्यर्थं स्त्रीकट्यां परिधिः प्रोक्तः स्त्रीणां नामापि संह्रादि स्त्रीणां शीलाभियोगेषु स्त्रीपुंदेहे वामदक्षौ स्त्रीपुत्रार्थं कृतो यश्च | स्याद् बह्वागमसन्दर्शी ७५४ स्वकनिष्ठं पितृव्यं वा १६१| स्वकनिष्ठोऽपि ज्येष्ठस्य ७१६ स्वकार्ये शिथिलो यः ७५७ स्यात् ७३३ | स्वक्रीयवृत्तज्ञानार्थं ६०७| स्वकुलोत्पन्नकन्यायाः २ ९ ७ चेति स्वगमान्यगमा ७८५ स्वगमा या स्वयं गन्त्री ७७१ स्वजनैर्न विरुध्येत ९ १ स्वतन्त्रः साधयन्नर्थान् ४१२ स्वतन्त्राः सर्व एवैते ९ २ ९ स्वत्वनिर्वर्त्तको द्वेधा ६१५ स्वदुर्गुणश्रवणतो ४४ स्वदुर्गुणान् स्वयं चातो ७१७ स्वधर्मं परमं मत्वा ७८० स्वधर्मस्थं ब्राह्मणं हि ४६५ स्त्रीभिर्जितो ऋणी नित्यं ३४८ स्वधर्मनिरतान् शूरान् स्त्रीविप्राभ्युपपत्तौ च ८५ ९ स्वधर्मनिरता नित्यं स्थानटिप्पनिका चैषा २८० स्वधर्माचरणे दक्षो स्थानभ्रष्टा नो विभान्ति १४३ स्वनामाकृतयश्चैते स्थानसेध: कालकृतः ६५७ | स्वपेद्भूमावप्रमत्ता स्थावरेषु विवादेषु ७१८ | स्वप्रजादण्डभेदैश्च स्थितो मृत्युमुखं चाहं ३७७ | स्वप्रजादण्डनाच्छ्रेयः स्थूलकुक्षि: सिहंदृक् ७६५ | स्वप्रजाधर्मसंस्थानं स्निग्धरीपशिखालोक ४२ स्वप्रजानां न भेदेन ३५१ स्वमूलपरिधेः पाद ५ ९ ६ १५२ | स्वयम्भूर्भगवाँल्लोक २ १३० स्वरतः कालतः स्थानात् ५२७ स्वरैरुदात्तादिधर्मैः ५२७ ४७७ स्वर्णच्छविः पुष्परागः ४८१ २५७ स्वर्णस्योत्तमकार्ये तु ७४३ १५७ स्वर्णादर्द्धं च रजतात् ५०७ ७५३ स्वर्णादीनान्तु याथात्म्य ५४७ ७५४स्वर्णाद्यलङ्कारकृतिः ५४७ ३२१| स्ववेशरूपसदृशेन् ९ १० ७२१ स्वशङ्कितानां सामीप्यं ३५४ ७२ ९ स्वसमीपतरं राज्यं ८८३ २६६ | स्वसम्पत्तिमदान्नैव १५ ९ ४१३ स्वसामन्तांश्च सन्धीयात् ८३ ९ ४१२ स्वसैन्यात् तु तृतीयांश ८३५ ९ १६ | स्वस्त्रीपुत्रधनप्राणैः २४१ ४०१ | स्वस्वजात्युक्तधर्मो यः ५६६ १५२ स्वस्वधर्मपरो लोको ५१४ १ ९ ५ स्वस्वमुष्टेश्चतुर्थोऽशो ५८१ २०२ | स्वस्वमुद्राचिह्नितं च २७७ ६० ९ | स्वहोनप्रतिप्राकारो ९ ५ ५६० स्वागमी सद्वययी पात्रम् ४६६ ४३६ स्वात्यन्तसन्निकर्षेण १५४ ४४१ स्वाधिकारिगणस्यापि ८८८ ६२६ | स्वानुरक्तां सुरूपाञ्च १४३ ४३६ | स्वान् दुर्गुणान् परित्यज्य ३४ स्नेहलोभभयक्रोधैः ७०० | स्वभागभृत्या दास्यत्वे ७६ | स्वान्तेऽग्निचूर्णसन्धातृ ८२३ स्पर्शयेत् पूज्यपादांश्च ७१२ स्वभावतो भवन्त्येते ४२६ स्वामिकार्ये विनष्टो यः २ ९ ४ स्मृतिर्विनिर्णयं ब्रूते ६३ ९ | स्वभावसद्गुणे यस्मात् ९ ११ स्वामित्वं चैव दातृत्वं ४ ९ स्मृत्याचारव्यपेतेन ६४८ स्वभावोक्तं वचस्तेषां ६ ९ ५ | स्वामिन्येवानुरक्तो यो ९ ३० CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 555
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्लोकाः पृष्ठाङ्काः
स्वाम्यमात्यसुहृत्कोष २४ । स्वायुषः स्वल्पशेषे तु ९ ११ । स्वाराध्यो नीर्तिमान् राजा ७ स्वावधानं यामिकानां १ ९ ७ स्वीया तथा च सामान्या ९ २ ९ स्वेतरः कार्य्यविज्ञानी ६८ ९ स्वेष्टदेवस्नपन ७११ स्वेष्टहानिकरः शत्रुः ६२५ ( ह ) हयग्रीवो वराहश्च ६०२ ह्मधिकोऽस्मीति सर्वेभ्यो ३८२ हरिमन्थांश्च माषांश्च ८०१ हरेच्च कर्षकाद्भागं ५०५ हरेत् पादं धनात् तस्य ४५२ हर्म्यं देवगृहं वापि ७३५ हस्तमूलाग्र परिधिः ५ ९ ४ हस्त्यश्ववृषबालस्त्री ४०७ शुक्रनीति
श्लोकाः पृष्ठाङ्काः
हावभावादिसंयुक्तन्तु ५३ ९ । हिङ्गुलस्य तथा कान्त ८२६ । हिङ्ग्वादिरससंयोगात् ५४० हितं त्वहितवच्चान्ते ९ १५ हितं राज्ञश्चाहितं यल् २४२ । हित: शनेरिन्द्रनीलो ४८१ । हिताहितं न शृणोति २३६ । हिताहितं पोषणञ्च १ ९ २ हितापदेष्टा शिष्यस्य ३२ | हित्वा प्राक्पश्चिमो यामौ ३४४ हिमांशुमाली च यथा ६६ | हिंसा गरीयसी सर्वं २१८ हिंसास्तेयान्यथाकार्ये स्यात् ३०४ हीनं यदा क्षत्रकुलं ८७० हीनमध्यादिसंयोग ५४६ | हीनमध्योत्तमानान्तु ९ ३५ २७
श्लोकाः पृष्ठाङ्क
हीनराज्यो दुष्टभृत्यो ९ ०१ हीनश्मश्रुनिमेषां च ६०२ हीनाङ्गुलचतुस्ताल ५ ९ ३ हीनाङ्गयो नाधिकाङ्क्षयश्च ६०३ हीनातिरिक्तं न कटु १२४ हीना निम्ना छदिर्न स्यात् ९ ४ हीयते कुसहायेन १५० हीयते वर्द्धते नैव २७० हृतराज्यस्य निचितं ८ ९ ४ हृतराज्यस्य पुत्रादौ ८ ९ ४ हृदि विद्ध इवात्यर्थं ६८ हृदि स्कन्धे गले चैव ७८१ | हेतुप्रमाणसम्बन्ध २७० | हेतुलिङ्गौषधीभिर्यो २१० | हेमकारादयो यत्र ७३४ हेषिते कक्षयोर्हन्यात् ७ ९ ७ CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 556
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 557
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
ग्रन्थरत्न अनेक संस्करणों में अनेक रूप में प्रकाशित हैं । इनमें ऑपर्ट ( Oppert ) महोदय का मद्रास प्रकाशित संस्करण से विद्यासगार, जीवानन्द द्वारा कलकत्ता से प्रकाशित संस्करण, प्राध्यापक विनय कुमार सरकार ' Sacred Books का of Hundu Series ' में अंग्रेजी अनुवाद संस्करण, पण्डित का श्री ब्रह्मशङ्कर मिश्र द्वारा लिखित संस्करण जहाँ-तहाँ पूरे - अधूरे रूप में उपलब्ध है । परन्तु इस ग्रंथरत्न के विभिन्न संस्करणों को मिलाकर देखने पर इसमें अनेक विभिन्नताएँ दीख पड़ती है । प्रस्तुत संस्करण लेखक ने जीवानन्द विद्यासागर द्वारा प्रकाशित संस्करण के मूल पाठ को अपनी संस्कृत-हिन्दी व्याख्या का आधार बनाया है । साथ ही जीवानन्द विद्यासागर की संस्कृत टीका को भी इसमें सम्मिलित किया गया है । ISBN: 978-93-81484-43-2 ( Set In Two Parts ) CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पृष्ठ 558
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
योगवासिष्ठः ( महारामायणम् ) भाषानुवादकारः सम्पादकौ पण्डित श्रीकृष्णपन्तशास्त्री पण्डित श्रीकृष्णपन्तशास्त्री पूर्वअध्यक्ष, अच्युतग्रन्थमाला - काशी पण्डित श्रीमूलशङ्करशास्त्री भूमिकालेखकः संशोधकश्च प्रोफेसर मदनमोहन अग्रवाल योगवासिष्ठ वेदान्तशास्त्र के मुख्य प्रमाणित ग्रन्थ प्रस्थानत्रयी = उपनिषद्, ब्रह्मसूत्र और गीतादि के समान संस्कृत भाषा में अद्वैतवेदान्त का बृहत् ग्रन्थ है । बृहद् योगवासिष्ठ में लगभग बत्तीस हजार ( 32000 ) या तैंतीस हजार ( 33000 ) श्लोक हैं । यह ग्रन्थ योगवासिष्ठमहारामायण, महारामायण, आर्षरामायण, वासिष्ठरामायण, ज्ञानवासिष्ठ और वासिष्ठ आदि नामों से भी ज्ञात है । यह ग्रन्थ अत्यन्त आदरणीय है, क्योंकि इसमें किसी सम्प्रदायविशेष का उल्लेख नहीं है । भारत के एक कोने से दूसरे कोने तक इसका पाठ, मूल तथा भाषानुवाद में, चिरकाल से होता चला आ रहा है । जो महत्त्व भगवद् भक्तों के लिए भागवतपुराण और रामचरितमानस का है, तथा कर्मयोगियों के लिए भगवद्गीता का है, वही महत्त्व ज्ञानियों के लिए योगवासिष्ठ का है । सहस्त्रों स्त्री - पुरुष- राजा से रङ्क तक- इस अद्भुत ग्रन्थ के अध्ययन से प्रतिदिन के जीवन में आनन्द और शान्ति प्राप्त करते रहे हैं । इस ग्रन्थ में प्रायः सभी प्रकार के पाठकों के अनुयोग के लिए सामग्री प्रस्तुत है । जहाँ अबोध बालक भी इसकी कहानियाँ सुनकर प्रसन्न होते हैं, वहा बड़े - बड़े विद्वानों के लिए गहनतम दार्शनिक सिद्धान्तों का इसमें प्रतिपादन है । ऐसा कोई भी प्रश्न नहीं है, जिसका समाधान इसमें प्राप्त न हो । यह ऐसा अद्भुत ग्रन्थ है कि इसमें काव्य, उपाख्यान तथा दर्शन – सभी का आनन्द वर्तमान है । यह सब श्रुतियों का सार एवं माण्डूक्यकारिका का वार्तिक = व्याख्यान ग्रन्थ है । महर्षि वसिष्ठ ने स्वयं कहा है-यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत्क्वचित् । इमं समस्तविज्ञानशास्त्रकोशं विदुर्बुधाः ॥ योगवासिष्ठ के प्रस्तुत संस्करण में संस्कृत के प्रत्येक श्लोकों की अत्यन्त सरल हिन्दी भाषा में सुन्दर विवेचना की गई है, जो इसकी प्रमुख विशेषता है । कोई भी व्यक्ति, जो संस्कृत से सर्वथा अपरिचित है, • इसका सरलतापूर्वक अध्ययन कर योगवासिष्ठ के मूढदार्शनिक स्थलों को हृदयंगम कर सकेगा और उसको मुक्तिलाभ के लिए अन्य साधनों की अपेक्षा नहीं होगी । मोक्षप्राप्ति के उपाय ढूँढने की चेष्टा में व्यक्ति को आत्मानुभव होता है । इस ग्रन्थ के अध्ययन से व्यक्ति के सम्पूर्ण क्लेशों - दुःखों का अन्त होकर उसके हृदय में ' अपूर्व शान्ति प्राप्त होगी । अध्ययनार्थी सांसारिक सुख - दुःख की परिधि से बाहर निकलकर परम आनन्द का अनुभव करेगा । मनोयोगपूर्वक अध्ययन करनेवाले निश्चय ही इस जीवन में ब्रह्मज्ञान कर मुक्ति को प्राप्त करेंगे । यह ग्रन्थ ज्ञान का भण्डार है । वेदान्त के ग्रन्थों में यह चमकता हुआ रत्न है । मुमुक्षु के लिए यह ग्रन्थ नित्य स्वाध्याय - योग्य है । ग्रन्थ की मौलिक उपादेयता की दृष्टि से आशा की जा सकती है कि वेदान्त के सच्चे जिज्ञासुओं में इसका विशेष प्रचार - प्रसार होगा । प्रथम संस्करण: 2011 मूल्य: 10000 ( 1-6 भाग सम्पूर्ण ) चौखम्बा सुरभारती प्रकाशन - वाराणसी CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA