श्रीगणेशाय नमः।
शुक्रनीति - विमला हिन्दी टीका सहित
Shukra Neeti Of Shukracharya With Vimala Sanskrit Hindi Commentary By Dr. Jagadish Chandra Mishra Part 2 Chaukhamba Sura Bharati Series 274 · Chaukhamba Sura Bharati Prakashan Varanasi · 558 पृष्ठ · 56 खण्ड
In English
Shukra Neeti with Vimala Commentary
This text is the second part of the Shukra Neeti, a work attributed to the sage Shukracharya. It includes the Vimala commentary in Sanskrit and Hindi, providing insights into social conduct, friendship, and enmity.
This book answers
- What are the different types of friends according to shukra neeti?
- How can one distinguish between a friend and an enemy?
- What are the characteristics of a perfect friend?
- What defines the relationship of enmity between two people?
विषय सूची
- महर्षिशुक्राचार्यविरचिता: शुक्रनीति व्याख्याकार डॉ. जगदीशचन्द्र मिश्र CC - 0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA पुस्तक परिचय… 1–10
- चतुर्थाध्यायस्य प्रथमं प्रकरणम् ४२३ स्वत्वकामित्वम् = स्वस्वामित्वमात्राभिलाषत्वम्, वा = अथवा, अन्येष्टनाशनकारिता— अन्येषाम् = आत्मभिन्नजनानाम्, इष्टानाम्… 11–20
- चतुर्थाध्यायस्य प्रथमं प्रकरणम् ४३३ अन्वयः– शत्रुसाधकहीनत्वकरणात् प्रबलाश्रयात् तद्धीनतोज्जीवनाच्च शत्रुभेदनम् उच्यते । ३४… 21–30
- चतुर्थाध्यायस्य प्रथमं प्रकरणम् ४४३ नृपतिः, महापापी = घोर - अधार्मिकः, तत्र = तस्मिन् देशे, जनः = = लोकः, अधर्मपरः = पापे रतः, भवति । ६२… 31–40
- चतुर्थाध्यायस्य प्रथमं प्रकरणम् ४५३ अन्वयः — यः सहायगौरवात् विद्यामदात् च बलदर्पतः पापं करोति, तं तु सदा बन्धयेत् च ताडयेत् । ८ ९… 41–50
- चतुर्थाध्यायस्य प्रथमं प्रकरणम् ४६३ मध्यमे मध्यमो धार्यश्चोत्तमे तूत्तमो नृपैः । सोपायाः कथिता मिश्रे मित्रोदासीनशत्रवः । ११८… 51–60
- चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयं प्रकरणम् ४७३ हिन्दी — अपने ऊपर आपत्ति आने पर राजा ऊपरवर्णित नीचादि क्रम से इन सबों के पास रक्षा के लिए रख दे । २३ । क्रमादिति… 61–70
- चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयं प्रकरणम् ४८३ अजालगर्भ सवर्णं रेखाविन्दुविवर्जितम् । सत्कोणं सुप्रभं रत्नं श्रेष्ठं रत्नविदो जगुः । ४ ९… 71–80
- चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयं प्रकरणम् ४ ९ ३ तथैव चिपिटस्यापि विस्तृतस्य च ह्रासयेत् । ७७ । शर्कराभस्य पञ्चाशच्चत्वारिंशच्च वैकतः । ७८… 81–90
- चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयं प्रकरणम् ५०३ व्याख्या - भुवि = संसारे, यत् यत् = यत्किञ्चिद्वस्तु, अप्रतिमम् = अतुल्यम्, स्यात् = भवेत्, तत्तद् = तद्वस्तु,… 91–100
- चतुर्थाध्यायस्य तृतीयं प्रकरणम् अथ मिश्रे तृतीयन्तु राष्ट्रं वक्ष्ये समासतः । स्थावरं जङ्गमञ्चापि राष्ट्रशब्देन गीयते । १… 101–110
- चतुर्थाध्यायस्य तृतीयं प्रकरणम् ५२३ प्रकीर्त्तिताः = कथिताः, तन्त्राणि तु स्थापत्यवेदनाम्ना ख्यातेति । २७… 111–120
- चतुर्थाध्यायस्य तृतीयं प्रकरणम् ५३३ अन्वयः — यस्मिन् एकराजकृत्यमिषादितः यत् प्राग्वृत्तस्य कथनं, सः इतिहासः स्यात्; स एव हि पुरावृत्तः । ५२… 121–130
- चतुर्थाध्यायस्य तृतीयं प्रकरणम् ५४३ व्याख्या – मल्लानाम् = बाहुयोद्धृणाम्, अशस्त्रम् = आयुधरहितम्, यत् बाहुयुद्धम् = मल्लयुद्धम्, तत = तस्मिन् युद्धे,… 131–140
- चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थं प्रकरणम् ५५३ वर्त्तयन्त्यन्यथा दण्ड्या या वर्णाश्रमजातय: । ३ । अन्वयः - याः वर्णाश्रमजातयः अन्यथा वर्त्तयन्ति ताः दण्ड्याः । ३… 141–150
- चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थं प्रकरणम् ५६३ मण्डनमिति । प्रोषितभर्तृका प्रवासस्थपतिका नारी मण्डनं भूषणं वर्जयेत् तथा देवतानाम् आराधने रता भर्तुः हिते रता च… 151–160
- चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थं प्रकरणम् ५७३ ग्राम्याश्चेत् = ग्रामिका भवेत्, ग्रामे = आवसथे, चेत् = यदि, वन्याः = आरण्यकाः, तर्हि वने = अरण्ये, प्रयत्नतः =… 161–170
- चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थं प्रकरणम् ५८३ अन्वयः— हिरण्यकशिपुः वृत्रः हिरण्याक्षः रावणः कुम्भकर्णः नमुचिः निशुम्भः शुम्भः माहिषः तथा रक्तबीजकः एते षोडशतालाः… 171–180
- चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थं प्रकरणम् ५ ९ ३ हिन्दी — शिर की परिधि बत्तीस अंगुल होनी चाहिए । मस्तक की चौड़ाई दस अंगुल तथा लम्बाई बारह अंगुल होनी चाहिए । ११६… 181–190
- चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थं प्रकरणम् ६०३ तिष्ठतीमिति । हीनेति । स्वस्य आसने तिष्ठतीं दण्डायमानां सूपविष्टां सुखेन उपविष्टां वा वाहने सिंहादौ स्थितां… 191–200
- चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थं प्रकरणम् ६१३ कान की परिधि छत्तीस अंगुल की होनी चाहिए । १७२ । कर्णयोरिति… 201–210
- चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थं प्रकरणम् ६२३ एवंविधान् नृपो राष्ट्रे देवान् संस्थापयेत् सदा । प्रतिसंवत्सरं तेषामुत्सवान् सम्यगाचरेत् । २०२… 211–220
- चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमं प्रकरणम् ६३३ अभियुक्ताश्च ये यत्र यन्निबन्धनियोजनाः । तत्रत्यगुणदोषाणां त एव हि विचारकाः । । २४… 221–230
- चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमं प्रकरणम् ६४३ अन्वयः - खशजाताः अभर्तृकां भ्रातृभार्यां प्रगृह्यन्ति । अनेन कर्मणा एते प्रायश्चित्तदमार्हकाः न भवन्ति । ५१… 231–240
- चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमं प्रकरणम् ६५३ राजाधिकवेशधरः १ ९, तथा यः विधृतः विशेषेण धृतः न तु नियोगमात्रेणेति भावः, प्रविशेत् प्रभुसन्निधिमिति शेषः २०, यश्च… 241–250
- चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमं प्रकरणम् ६६३ हिन्दी— मुकदमा लड़ने की जानकारी नहीं रहने के कारण या किसी अन्य कार्य में व्यस्तता के कारण यदि कोई चाहे तो अपना… 251–260
- चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमं प्रकरणम् ६७३ श्रावयित्वेति । यः वादी कार्य्यम् एकमित्यर्थः, श्रावयित्वा त्यजेत् तत् इति शेषः, असौ वादी अन्यत् वदेच्च सः वादी… 261–270
- चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमं प्रकरणम् ६८३ साधनम् = उपकरणम्, द्विधा = प्रकारद्वयम्, स्मृतम् = कथितम्… 271–280
- चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमं प्रकरणम् ६ ९ ३ बाल इत्यादि । बालः शिशुः अज्ञानात्, स्त्री असत्यात्, कूटकृत् कपटकारी पापाभ्यासात् पापानुष्ठानसातत्यात्, बान्धवः… 281–290
- चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमं प्रकरणम् ७०३ आगमेऽपि बलं नैव भुक्तिः स्तोकापि यत्र नो । २२० । अन्वयः — यत्र स्तोकाऽपि भुक्तिः नो तत्र आगमेऽपि बलं नैव । २२०… 291–300
- चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमं प्रकरणम् ७१३ अपहृते = नीते, सलिलम् = जलपरीक्षणम्, स्मृतम् = कथितम् । २४ ९… 301–310
- चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमं प्रकरणम् ७२३ अनर्थं चार्थवत् कृत्वा दर्शयन्ति नृपाय ये । अविचिन्त्य नृपस्तथ्यं मन्यते तैर्निदर्शितम्… 311–320
- चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमं प्रकरणम् ७३३ पुत्र इति । पुत्रः, नप्ता पौत्रः, पत्नी, पुत्री कन्या, तत्सुतः दौहित्रः, माता, पिता भ्राता च यथाक्रमं, तथा पूर्वेषाम्… 321–330
- चतुर्थाध्यायस्य पञ्चमं प्रकरणम् ७४३ अष्टभागपरिमितम्, हीनं भवेत् । अन्यथा = एतत्परिमिताधिक्यहानौ, शिल्पी = हस्तकर्मकारः, सदा = सर्वदा, नृपैः = भूभृद्भिः… 331–340
- चतुर्थाध्यायस्य सप्तमं प्रकरणम् दौर्गं सङ्क्षेपतः प्रोक्तं सैन्यं सप्तममुच्यते । सेना शस्त्रास्त्रसंयुक्तमनुष्यादिगणात्मिका । १… 341–350
- चतुर्थाध्यायस्य सप्तमं प्रकरणम् ७६३ दारपुत्रार्थे = पत्नीपुत्रनिमित्तम्, त्रिशतम् = शतत्रयम्, विद्वदर्थे— विदुषाम् = विपश्चिताम्, अर्थे = निमित्ताय,… 351–360
- चतुर्थाध्यायस्य सप्तमं प्रकरणम् ७७३ कीर्त्तितः । पृष्ठस्य पश्चिमस्य ऊरोः परिधिः मूले त्रिः अङ्गुलत्रयमितः, मुखेषु अप्रेषु च षष्ठांशः । ५६… 361–370
- चतुर्थाध्यायस्य सप्तमं प्रकरणम् ७८३ हिन्दी — जिस घोड़े के ललाट में तीन भौरियाँ हों और तिरछे मुँह वाली हों तो वह त्रिकूटसंज्ञक घोड़ा होता है… 371–380
- चतुर्थाध्यायस्य सप्तमं प्रकरणम् ७ ९ ३ मिश्रवर्णः नानावर्णः, तदा जयमङ्गलः जयमङ्गलसाधकः भवति । तत्रापि एकवर्णः अथ च सुन्दरः यदि स्यात् तदा पूज्यः । १११… 381–390
- चतुर्थाध्यायस्य सप्तमं प्रकरणम् ८०३ व्याख्या — गात्राणि = शरीराणि, मर्दयित्वा = मर्दनं कृत्वा, पांशुमध्ये = धूलिमध्ये, विववर्तयेत् = सहसा विलुण्ठयेत्, ततः… 391–400
- चतुर्थाध्यायस्य सप्तमं प्रकरणम् ८१३ व्याख्या – षष्ठे तु = षष्ठे वर्षे, उपान्त्यौ = अन्तिमदन्तपार्श्वस्थितौ द्वौ दशनौ = रदनौ, भवतः = जातौ, सप्तमे =… 401–410
- चतुर्थाध्यायस्य सप्तमं प्रकरणम् ८२३ व्याख्या – नालिकम् = आग्नेयास्त्रम्, बृहत्क्षुद्रविभेदतः = गुरुलघुभेदात्, द्विविधम् = प्रकारद्वयम्, ज्ञेयम् = बोध्यम्… 411–420
- चतुर्थाध्यायस्य सप्तमं प्रकरणम् ८३३ शरद्धेमन्तशिशिरकालो युद्धेषु चोत्तमः । वसन्तो मध्यमो ज्ञेयोऽधमो ग्रीष्मः स्मृतः सदा । २२४… 421–430
- चतुर्थाध्यायस्य सप्तमं प्रकरणम् ८४३ प्रहीनेति । राजा प्रहीनबलमित्रं दुर्गस्थं दुर्गतम् अत्यन्तविषयासक्तम् अतिव्यसनिनं प्रजानां धनापहारकं भिन्नमन्त्रिबलं… 431–440
- चतुर्थाध्यायस्य सप्तमं प्रकरणम् ८५३ चक्रव्यूहश्चैकमार्गो ह्यष्टधा कुण्डलीकृतः । चतुर्दिक्ष्वष्टपरिधिः सर्वतोभद्रसंज्ञकः । २८२… 441–450
- चतुर्थाध्यायस्य सप्तमं प्रकरणम् ८६३ व्याख्या - आहवे = सङ्ग्रामे निहतं = मृतम्, शूरं वीरं, कदाचन = कदापि, न = नहि, शोचेत = चिन्तेत… 451–460
- चतुर्थाध्यायस्य सप्तमं प्रकरणम् ८७३ अन्वयः — नियुद्धम् अष्टधा स्मृतम् । यथा – वामपाणिकचोत्पीडा, बलात् भूमौ निष्पेषणं, मूर्ध्नि, पादप्रहरणं, जानुना… 461–470
- चतुर्थाध्यायस्य सप्तमं प्रकरणम् ८८३ व्याख्या — वेगवान् = क्षिप्रः सन्, पुरस्तात् = अग्रतः, जलानाम् = सलिलानाम्, अन्नानाम् = धान्यानाम्, तृणानाम् =… 471–480
- चतुर्थाध्यायस्य सप्तमं प्रकरणम् ८ ९ ३ जो लोग अधिक गुणवान् हों परन्तु उनका सम्मान छीन लिया गया हो तथा जिनसे अपना काम सधता हो, ऐसे लोगों को अच्छा वेतन देकर… 481–490
- चतुर्थाध्यायस्य सप्तमं प्रकरणम् ९ ०३ मन्वाद्यैरादृतो योऽर्थस्तदर्थो भार्गवेण वै । द्वाविंशतिशतं श्लोका नीतिसारे प्रकीर्त्तिताः । ४२३… 491–500
- पञ्चमोऽध्यायः ९ १३ तदनीत्या न वर्त्तेयुस्तेन साकं धनाशया । वर्त्तन्ते यदनीत्या ते तेन साकं पतन्ति वै । २२… 501–510
- पञ्चमोऽध्यायः ९ २३ न भवत्सदृशास्त्वन्ये सहायाः सन्ति मे ह्यत: । तृतीयांशं भृतेर्ग्राह्यमर्द्धं वा भोजनार्थकम्… 511–520
- पञ्चमोऽध्यायः ९ ३३ हिन्दी — जलन, लालच, गर्व, प्यार, गुस्सा, डर और हिम्मत- इन सातों में किसी विषय की ओर मन का झुकाव चरित्रदोष के कारण है; ऐसी मान्यता… 521–530
- शुक्रनीति ३ श्लोकाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाः पृष्ठाङ्काः अविवेकी यत्र राजा अवृत्तिव्याधिशोकार्त्तान् अव्याहताज्ञस्तेजस्वी अशक्यो निर्णयो… 531–540
- शुक्रनीति १३ श्लोकाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाः पृष्ठाङ्काः निश्चितान्यस्वामिकाद्या निश्चितान्यस्वामिकं यत् निष्पावसदृशं नासा नीचरोमनखश्मश्रु… 541–550
- शुक्रनीति २३ IIII श्लोकाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाः पृष्ठाङ्काः श्लोकाः पृष्ठाङ्का शुल्काख्यौ भाल-शूद्रो वर्णश्चतुर्थोऽपि शून्याटवी शून्यगृह शूरस्य… 551–558