शुक्रनीति - विद्योतिनी हिन्दी टीका सहित - ब्रह्माशंङ्कर शर्मा — पृष्ठ 1–10

श्री काशी संस्कृत ग्रन्थमाला १८५ 117: 11 शुक्रनीतिः ' विद्योतिनो - हिन्दीव्याख्योपेता अकादमी oplaraya एवं भाज W ( Q2 ), 1: 1. 152128. चौरखम्भा संस्कृत संस्थान भारतीय संस्कृति एवं साहित्य के प्रकाशक तथा विक्रेता पो ० आ ० चौखम्भा, पो ० बा ० नं ० १३ ९ जड़ाव भवन. के.. ३७/११६, गोपाल मन्दिर लेन वाराणसी ( भारत ) मूल्य ६०.२०-०० CC - 0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

W 3 W ( Q2), 1: 2282 - 152128 1x1, 1 CC - 0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

W ( 82 ) 1: 1x1, 1 2282 152k8 कृपया यह ग्रन्थ नीचे निर्देशित तिथि के पूर्व अथवा उक्त तिथि तक वापस कर दें । विलम्ब से लौटाने पर प्रतिदिन दस पैसे विलम्ब शुल्क देना होगा । ५६/८/२४५८3 मुमुक्षु भवन वेद वेदाङ्ग पुस्तकालय, वाराणसी । CC - 0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

प्रकाशक: चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, वाराणसी : विद्याविलास प्रेस, वाराणसी मुद्रक संस्करण: प्रथम प्रथम,, वि ० संवत् २०२५ मूल्य.. स्थान धारवम्मा वाराणसी W ( 92 ), 1x1 152K8 The Chowkhamba Sanskrit Series Office Gopal Mandir Lane P. O. Chowkhamba, Post Box 8 Varanasi - 1 ( India ) 1968 Phone: 3145 वेदवेदाङ्ग पुस्तकालय भागाक 2248 दिनांक........ प्रधान शाखा चौखम्बा विद्याभवन CHO चौक, पो ० बा ० ६६, वाराणसी -१ फोन: ३०७६ CC - 0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

THE KASHI SANSKRIT SERIES 185 IUKRANITI OF SRI MAHARII SUKRICIRYA Edited With the ' Vidyotini ' Hindi Commentary By IRI Pt. BRAHMASANKARA MISRA With a Foreword By Panditaraja - PadmabuIaIa IRI RIJEŠVARAŠASTRI DRIVIIA THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE VARANASI - 1 1968 CC - 0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

First Edition 1968 Price Rs.1000 सर्वे स्थितदीप प्रकाशयत ललोकस्थि शाश्वती लक्षाध्याय सैषा नीत Also can be had of THE CHOWKHAMBA VIDYABHAWAN 20130 HXWOHD Publishers and Oriental Book - Sellers Chowk, Post Box 69, Varanasi - 1 ( India ) Phone: 3076 यदा काच निमग्नः इत्येतत् विशालाक्ष भावेषु तरन्ती च हिमगिरि यन्ती कथं पराशरोख उपलभ्यत रीभिस्तुरी यन्तोऽति CC - 0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

* श्री गुरुःशरणम् * भूमिका सर्वेषु शास्त्रेषु भारतीयं राजनीतिशास्त्रमेकमद्वितीयं शास्त्रम् । तद्धि देहली-स्थित दीपोऽन्तर्वहिः स्थितपदार्थमिव नास्तिकास्ति को भय मतं समन्वयपुरस्सरं प्रकाशयत् स्वस्मिन्नन्तर्भावयति । नीतिर्हि सैव यत्र प्रमाणत्रय समन्वयेन देशका-ललोकस्थिति ध्यात्वा शक्तिपुरःसरं बहुलवर्गेषु कांचन रसप्रतीतिमुत्पादयन्ती शाश्वती योजना स्यात् । सृष्ट्यारम्भत ईश्वरात्सर्वज्ञात्प्रवृत्ता प्रकाशबहुला, लक्षाध्यायात्मिका दयामयी ब्रह्ममुखादवतरन्ती सर्वानपि मर्यादायां स्थापयन्ती सैषा नीतिविद्या, धर्मतो निरतिशय सुखमनुभवतां ऐहिकसुखं वान्छतां वा वर्ग यदा काचन मोहविततिः प्रसरति, तथा लोकः शोककवलीकृतो दुःखकर्टमेषु निमग्नः सन् आत्मत्राणाय जीवातुभूतां विद्यां विचेतुं प्रयतते च तदा चकास्ते । इत्येतत् महाभारत शान्तिपर्वान्तगंत - ५ ९ - अध्याय दर्शिनां न तिरोहितम् । ततो विशालाक्षादिमहात्मनां शिरसि रसिकतामुत्पादयन्ती तत्र तत्र विभक्ता गुरुशिष्य-भावेषु प्रवहन्ती सूक्ष्मरेखारूपेण कामन्दकान्तं प्रसरन्ती सेयं विद्या, ब्रह्ममुखादव-तरन्ती चन्द्रललामादिलोकानाप्लावयन्ती क्रमशोऽमरावत्यादिषु तटिनीभावं प्राप्ता हिमगिरिमासाद्य धारास्वनेकासु विभक्ता गङ्गाधारेवाद्यापि जलधिमिव लोकमापूर-यन्ती कथंचिद् वर्तते । किंच ब्रह्म- विशालाक्ष - शक्र - नारद - देवगुरु- भारद्वाज -शुक्र- भीष्म-पराशरोद्धव - विष्णुगुप्त - कामन्दकादीनां ग्रन्थेषु क्वचिद्विभज्य क्वचित् संक्षिप्य च 13 उपलभ्यते । तत्र सामान्यतः तत्तद् - ग्रन्थाध्येवारोऽन्तेवासिन एकत्रैव विचारचातु-रीभिस्तुरीयं वयः पश्यन्तोऽन्यत्राज्ञातभावं प्राप्नुवन्तः स्वकीयाचार्यगौरवं ख्याप-यन्तोऽतिविस्तृतशास्त्रान्तर्गतानां पदार्थानां देशकालानुसारेण समन्वयं, पूर्वपक्षोत्तर-CC - 0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

( ६ ) पक्षस्थिति वा न जानन्ति । अत एव मतभेदः प्रसृतो भवति । एतादृश्या-मवस्थायां व्यास इव भगवत्प्रसादेन निर्मलान्तःकरणः पतञ्जलिरिव निपुणमतिः-विदग्धः, कार्यदक्षो यदावतरति कश्चित्तदा स इतस्ततः प्रसृतानां मतीनां समन्वयं प्रकाशयति । तदेव कार्यं वात्स्यायनापरपर्यायेण पूर्वोत्तरपक्षभावेन निर्माय कृतम् । यस्य प्रतिभावत्त्वं, शक्तिमत्त्वं, मेधावित्वं, कौटिल्येनार्थशास्त्रं वेधस्त्वं च कामन्दकेन ग्रन्थारम्भे प्रत्यपादि । जातवेदा इवार्चिष्मान् वेदान् वेदविदां वरः योऽधीतवान् सुचतुरश्चतुरोऽप्येकवेदवत् यस्याभिचारवज्रेण वज्रज्वलनतेजसः पपातामूलतः श्रीमान् सुपर्वा नन्दपर्वतः एकाकी मन्त्रशक्त्या यः शक्त्या शक्तिधरोपमः आजहार नृचन्द्राय चन्द्रगुप्ताय मेदिनीम् नीतिशास्त्रामृतं श्रीमानर्थशास्त्रमहोदधेः य उद्दधे नमस्तस्मै विष्णुगुप्ताय वेधसे ततः पूर्वं नीतिविद्याया एका शाखा शुक्रमुखात्स्यन्दन्ती सीत् । इति महाभारतवचनप्रामाण्यादवगम्यते ॥ ॥

। ॥ इति सहस्राध्यायात्मिकाऽऽ-अध्यायानां सहस्रेण काव्यः संक्षेपमब्रवीत् । तच्छास्त्रममितप्रज्ञो योगाचार्यो महायशाः ॥ इति तदन्तर्गतानि कतिपयगद्यानि उद्धृतानि विश्वरूपाचार्यकृत- बालक्रीडायामुप-. लभ्यन्ते । ( या ० अ ० श्लो ० ३२८ ) तथा नीतिवाक्यामृत टीकायामपि अनेकानि शुक्रनीतिवाक्यानि दृश्यन्ते । अस्याः टीकायाः प्रतिलिपिः - १५४ ९ - वैक्रमसंवत्सरे कयाचिद् विदुष्या जैनसम्प्रदायान्तर्गताय चन्द्रप्रभाचैत्यालयाय समर्पितेति तत्प्र-काशकेन स्वकृते आमुखे सप्रमाणमुपन्यस्तम् । एतट्टीकाकर्तुः गौरवं कदा लोके प्रसिद्धमिति तु तिमिर एव तिरोहितम् तथापि कतिपयशताब्दीपर्यन्तं विस्तृतः शुक्रनीतिग्रन्थ उपलभ्यमान आसीदिति निश्चप्रचम् । तमपि महान्तं ग्रन्थं धारयितुम रूपेण ता शुक्रनीति अत्र मनोरमम् कृत्वा तत्र नाम्ना त अथ त्वमस्ति ha इत्युपलभ शुक्रादन्येव अत्रो शनसमत मुपयोगं उ • व्याजहार नास्याय तपस्विनो मुद्देश्यसिद्ध वात्मसात्व प्राधान्यं स्वयमुशन CC - 0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

श्या-नां येण चत्वं, ( ७ ) धारयितुमसमर्थान् विद्यारसिकान् दृष्ट्वा कश्चन कुशलस्तस्मादेव ग्रन्थात् सङ्ग्रह-रूपेण तान्येव पद्यानि सङ्कलय्य शुक्रनीतिनाम्ना ग्रन्थमुपस्थापितवान् । सेयं शुक्रनीतिः अद्य प्रकाश्यमाना विदुषां पुरतः उपस्थिता वर्तते । अत्र केचित् - महाभारतोक्तमोशनसशास्त्रं शुक्रनीतेरन्यदिति मन्यन्ते । तन्नाति-मनोरमम् । चाणक्यः ग्रन्थारम्भे " ओं नमः शुक्रबृहस्पतिभ्याम् " इति मङ्गलं कृत्वा तत्र शुक्रनाम निर्दश्य स्वग्रन्थे पूर्वाचार्यमतपर्यालोचनावसरे ओशनसेति नाम्ना तदेव मतं निर्वक्ति । अथ प्रस्तुत - शुक्रनीतिविषये केचनाक्षेप द्वयमुपस्थापयन्ति । तयोर्वास्तविक -त्वमस्ति न वेति प्रसङ्गात् विचार्यते । तत्रायं प्रथमः आक्षेपः, कौटिल्येन दण्डनीति-रेकैव विद्येत्योशनसं मतमस्तीति प्रतिपादितम् । अत्र तु —

इत्युपलभ्यते । अतोऽयं शुक्रनीतिसारग्रन्थः कौटिल्यसम्मतौशनसशास्त्रापेक्षया भिन्नः STss- शुक्रादन्येन केनचित् प्रणीतः इति । अत्रोच्यते— “ तस्यां हि सर्व विद्यारम्भाः प्रतिष्ठिताः " इति चाणक्यनिरूपितौ-शनसमतदर्शनेनावगम्यते, यत् भगवान् शुक्राचार्यः स्वयं चतसृणामपि विद्याना-मुपयोगं जानन्नपि शिष्यविशेषाणां पुरतः सर्वविद्यांरम्भो दण्डनीत्यधीन एवेति मुप-. • व्याजहारेति । तच्छ्रुत्वा ते शिष्या दण्डनीतेः प्राधान्यं तदभिप्रेतमिति स्वीचक्रुः । कानि नह्यस्यायमाशयः, यत् इतरविद्यानामनुपयोगित्वमिति । स्वयं शुक्रो वा तच्छिष्या वा स तपस्विनो भूलोकादारभ्य ब्रह्मलोकपर्यंन्तं गतिशीलाः आन्वीक्षिकीत्रयीवार्ताना-तत्प्र- मुद्देश्यसिद्ध्यनन्तरं निष्फलत्वं जानन्तो लोकसङ्ग्रहं चिकीर्षवः एकां दण्डनीतिमे-लोके वात्मसात्कर्तुं प्रायतन्त । कालक्रमेण तत्परम्परायां ब्रह्मवित्त्वह्रासो दण्डनीतेरेव स्तृतः प्राधान्यं चाभूदिति दृष्ट्वा चाणक्येनोपर्युक्तं मतमौशनससङ्केतेन प्रतिपादितम् । ग्रन्थं स्वयमुशनसस्तु मतं पृथक् प्रयोजनवत्त्वाच्चतसृणामपि विद्यानां लोकोपकारकत्व-CC - 0: Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri

( ८ ) मस्तीत्यभिप्रायकमत्र ग्रन्थे निर्दिष्टम् । इत्युभयोसति समन्वये शुक्रनीतिसार-ग्रन्यो मूलभूतशुक्रनीतिग्रन्थात्सर्वथा भिन्न इत्यत्र प्रबलं प्रमाणं न पश्यामः । अपरश्चाक्षेपः —— शुक्रनीतिसारे चतुर्थाध्याये त्रिंशत्तमश्लोकमारभ्य " बन्दूक ” " तोप ” पदवाच्यानामायुधानामुल्लेखः समुपलभ्यते । तद्द्द्वारा " गन् पावडर " आदि वस्तुजातैर्निमितमनिचूर्णं निक्षिप्य शत्रुभङ्गः कर्त्तव्यो भवति । " गन् पावडर " पदार्थश्च भारतीयैः पूर्वमज्ञातः " पोर्तुगीज ” जातीयैः पाश्चात्त्यविद्वद्भिरेव संशोध्य आविष्कृतः । इतीतिहासो ज्ञायते । तस्मात् प्रस्तुतग्रन्थोऽयं ' पोर्तुगीज ' आक्रमणा-नन्तरं केनचिद् विदुषा निर्माय ' बन्दूक ' ' तोप ' आद्यायुधान्युल्लिख्य प्रकाशितः । स्वस्य ग्रन्थस्य प्रामाण्यख्यापनार्थं च शुक्रनीतिनाम्ना प्रसिद्धतां नीतः । इति । अत्रोच्यते — ' गन् पावडर ' पदार्थों अपेक्षितं द्रव्यं ' सोरा ' इति प्रख्यातं वस्तु । तच्च भारतीयैनं ज्ञातमासीदिति पूर्वपक्षिणामाशयः । तदिदमबोधविजृम्भितम् । ' सोरा ' नामकं वस्तु ' सुर्वाचका ' नाम्ना आयुर्वेदग्रन्थेषु प्रसिद्धम् । तद्यथा शाल-ग्रामनिघण्टी— ' सूर्यचारोऽर्कचारश्च ताचयंस्त्री चणरसस्तथा । सुवर्चिका सार्वसहो द्यौरिणश्च शिलाजतु ॥ इति । तैत्तिरीयश्रुतिदर्शनतोऽपि ज्ञायते । तथाहि— एषा वै सूर्मी कर्णकावत्येतया ह स्म वै देवा असुराणा शततर्हाः स्तृँ हन्ति यदेतया समिधमादधाति वज्रमेवैतच्छतघ्नीं यजमानो आतुष्याय प्रह-रति । इति । १. संस्कृते- सुयंक्षारः हिन्दीभाषायाम् - सोरा, सूर्याखारे, वाजी, मराठी 33 सोरा गुजराती 33 सुरोखार तैलंगी 33 चिट्लुभस्ममु इंग्रेजी 17 नाइटर, साल्टपिटर 21 पोटेश्यं नैट्राम्, फारसी • " 3 शोरा अरबी अबकेर, । इति । एतद कर्णावती शतसंख्या हिंसन्ति । इति तथा अस्य च उक्तम् । त मूकर जोङ्ग सुर्वा प्रतीतमिल तदेवेदं स अयं नाम्ना वैज्ञ मासीच्चेत ग्रन्थोऽयं भास प्रस्त संशोधनरी अय्यर एड मजुमदार ४६० ई ० सन् 1. U 2. T the arri CC - 0. Mumukshu Bhawan Varanasi Collection. Digitized by eGangotri