लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 361–370
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 361–370
पृष्ठ 361
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७२ ] त्रिपुरासुरके वधके लिये विश्वकर्माद्वारा एक दिव्य रथका निर्माण.... शिवकी स्तुति ३५ ९ एकं स्थूलं सूक्ष्ममेकं सुसूक्ष्मं मूर्तामूर्तं मूर्तमेकं ह्यमूर्तम् । एकं दृष्टं वाङ्मयं चैकमीशं ध्येयं चैकं तत्त्वमत्राद्भुतं ते ॥ स्वप्ने दृष्टं यत्पदार्थं ह्यलक्ष्यं
दृष्टं नूनं भाति मन्ये न चापि ।
मूर्तिर्नो वै देवमीशानदेवै-र्लक्ष्या यत्नैरप्यलक्ष्यं कथं तु ॥
दिव्यः क्व देवेश भवत्प्रभावो वयं क्व भक्तिः क्व च ते स्तुतिश्च । भक्त्या विलपन्तमीश पितामहं मां भगवन् क्षमस्व ॥ सूत उवाच य इमं शृणुयाद् भुवि देवं प्रणिपत्य वा पठेत् । स च मुञ्चति पापबन्धनं भवभक्त्या पुरशासितुः स्तवम् ॥ श्रुत्वा च भक्त्या चतुराननेन स्तुतो हसशैलसुतां निरीक्ष्य । स्तवं तदा प्राह महानुभावं महाभुज मन्दरशृङ्गवासी ॥ शिव उवाच
स्तवेनानेन तुष्टोऽस्मि तव भक्त्या च पद्मज ।
वरान् वरय भद्रं ते देवानां च यथेप्सितान् ॥
सूत उवाच
ततः प्रणम्य देवेशं भगवान् पद्मसम्भवः ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्राहेदं प्रीतमानसः ॥
श्रीपितामह उवाच
भगवन् देवदेवेश त्रिपुरान्तक शङ्कर ।
त्वयि भक्तिं परां मेऽद्य प्रसीद परमेश्वर ॥
देवानां चैव सर्वेषां त्वयि सर्वार्थदेश्वर ।
प्रसीद भक्तियोगेन सारथ्येन च सर्वदा ॥
इस ब्रह्माण्डमें आपका एक स्थूल रूप ( पृथ्वीरूप ), एक सूक्ष्म रूप ( जलरूप ), एक सुसूक्ष्म रूप ( अग्निरूप ), मूर्तामूर्त रूप ( क्षय- वृद्धिके आश्रयके १६४ | कारण चन्द्ररूप ), एक मूर्तरूप ( सूर्यरूप ), एक अमूर्तरूप ( वायुरूप ), एक दृष्ट वाङ्मयरूप ( शब्दगुणसे ज्ञात गगनरूप ) और एक ध्येय अद्भुत ईशरूप है ॥ १६४ ॥
स्वप्नमें जो पदार्थ दिखायी देता है, वह प्रत्यक्षकी भाँति प्रतीत होता है; उसे मैं अलक्ष्य नहीं मानता हूँ । १६५ वैसे ही हे ईशान! देवताओंके द्वारा प्रयत्नपूर्वकदेखा गया आपका विग्रह हमारे लिये निर्गुण तथा अलक्ष्य कैसे हो सकता है? ॥ १६५ ॥
हे देवेश! कहाँ आपका दिव्य प्रभाव और कहाँ १६६ हमलोग, कहाँ हमारी भक्ति और कहाँ आपकी [ यह ] स्तुति; फिर भी हे देवेश! हे भगवन्! भक्तिपूर्वक विलाप करते हुए मुझ ब्रह्माको क्षमा कीजिये ॥ १६६ ॥
सूतजी बोले- हे द्विजश्रेष्ठो! पृथ्वीपर जो भी शिवको प्रणाम करके त्रिपुरके शास्ता भगवान् शिवकी १६७ | इस स्तुतिको सुनता अथवा पढ़ता है, वह भवभक्तिके द्वारा पापबन्धनसे मुक्त हो जाता है ॥ १६७ ॥
तब ब्रह्माके द्वारा भक्तिपूर्वक स्तुत हुए मन्दरशिखरवासी तथा महान् भुजाओंवाले शिवजी उस स्तुतिको सुनकर पार्वतीकी ओर देखकर महानुभाव १६८ । ब्रह्मासे हँसते हुए कहने लगे— ॥ १६८ ॥
शिवजी बोले- हे पद्मयोने! भक्तिपूर्वक की गयी आपकी इस स्तुतिसे मैं प्रसन्न हूँ । आप यथेष्ट वर १६ ९ माँगिये; आपका तथा देवताओंका कल्याण हो ॥ १६ ९ ॥ सूतजी बोले- तत्पश्चात् पद्मयोनि ब्रह्माजी देवेशको प्रणाम करके हाथ जोड़कर प्रसन्नचित्त होकर यह [ वचन ] कहने लगे - ॥ १७० ॥
१७० श्रीपितामह बोले- ' हे भगवन्! हे देवदेवेश! हे त्रिपुरविनाशक! हे शंकर! आपमें अपनी परम भक्ति चाहता हूँ । हे परमेश्वर! अब प्रसन्न हो जाइये । सभी १७१ कामनाओंको पूर्ण करनेवाले हे ईश्वर! आपमें सभी देवताओंकी भक्ति हो; मेरे भक्तियोगसे तथा सारथीरूपसे १७२ | आप सदा प्रसन्न रहें ' ॥ १७१-१७२ ॥
पृष्ठ 362
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६० जनार्दनोऽपि भगवान्नमस्कृत्य महेश्वरम् कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्राह साम्बं त्रियम्बकम् वाहनत्वं तवेशान नित्यमीहे प्रसीद मे त्वयि भक्तिं च देवेश देवदेव नमोऽस्तु ते सामर्थ्यं च सदा मह्यं भवन्तं वोढुमीश्वरम् सर्वज्ञत्वं च वरद सर्वगत्वं च शङ्कर ॥ सूत उवाच तयोः श्रुत्वा महादेवो विज्ञप्तिं परमेश्वरः । सारथ्ये वाहनत्वे च कल्पयामास वै भवः दत्त्वा तस्मै ब्रह्मणे विष्णवे च
दग्ध्वा दैत्यान् देवदेवो महात्मा ।
सार्धं देव्या नन्दिना भूतसङ्घै-रन्तर्धानं कारयामास शर्वः ॥
ततस्तदा महेश्वरे गते रणाद् गणैः सह ।
सुरेश्वराः सुविस्मिता भवं प्रणम्य पार्वतीम् ॥
ययुश्च दुःखवर्जिताः स्ववाहनैर्दिवं ततः ।
सुरेश्वरा मुनीश्वरा गणेश्वराश्च भास्कराः ॥
त्रिपुरारिमं पुण्यं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा ।
यः पठेच्छ्राद्धकाले वा दैवे कर्मणि च द्विजाः ॥
श्रावयेद्वा द्विजान् भक्त्या ब्रह्मलोकं स गच्छति ।
मानसैर्वाचिकैः पापैस्तथा वै कायिकैः पुनः ॥
स्थूलैः सूक्ष्मैः सुसूक्ष्मैश्च महापातकसम्भवैः ।
पातकैश्च द्विजश्रेष्ठा उपपातकसम्भवैः ॥
पापैश्च मुच्यते जन्तुः श्रुत्वाध्यायमिमं शुभम् ।
शत्रवो नाशमायान्ति सङ्ग्रामे विजयी भवेत् ॥
सर्वरोगैर्न बाध्येत आपदो न स्पृशन्ति तम् ।
धनमायुर्यशो विद्यां प्रभावमतुलं लभेत् ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । भगवान् विष्णुने भी पार्वतीसहित त्रिनेत्र शिवको ॥ १७३ । प्रणाम करके हाथ जोड़कर उनसे कहा - ' हे ईशान! मैं [ वृषभ आदि रूपसे ] सदा आपका वाहन होनेकी । अभिलाषा करता हूँ और हे देवेश! आपमें [ अपनी ] ॥ १७४ । भक्ति चाहता हूँ । हे देवदेव! आपको नमस्कार है । है । वरद! हे शंकर! आप ईश्वरको सदा वहन करनेका १७५ सामर्थ्य, सर्वज्ञत्व तथा सर्वत्र गमन करनेकी शक्ति मुझे प्रदान कीजिये ॥ १७३–१७५ ॥ सूतजी बोले- उन दोनोंकी प्रार्थना सुनकर महादेव परमेश्वर शिवने उन्हें सारथि तथा वाहन होनेका ॥ १७६ वर प्रदान किया ॥ १७६ ॥
इस प्रकार दैत्योंको दग्ध करके और उन ब्रह्मा तथा विष्णुको वर प्रदान करके देवदेव महात्मा शिव देवी [ पार्वती ], नन्दी तथा भूतगणोंसहित अन्तर्धान हो १७७ गये ॥ १७७ ॥
इसके बाद युद्धभूमिसे गणोंसहित शिवके चले जानेपर श्रेष्ठ देवतालोग अतिविस्मित हुए । । हे मुनीश्वरो! १७८ शिव तथा पार्वतीको प्रणाम करके दु: खरहित होकर सुरेश्वर, गणेश्वर तथा आदित्यगण अपने - अपने वाहनोंसे १७ ९ स्वर्ग चले गये ॥ १७८- १७ ९ ॥ हे द्विजो! जो [ व्यक्ति ] पूर्वकालमें ब्रह्माके द्वारा १८० निर्मित किये गये त्रिपुरशत्रु [ शिव ] के इस पवित्र स्तोत्रको श्राद्धके समय अथवा देवकार्यमें भक्तिपूर्वक पढ़ता है अथवा द्विजोंको सुनाता है, वह ब्रह्मलोकको जाता १८१ है । हे द्विजश्रेष्ठो! इस शुभ अध्यायको सुनकर प्राणी मानसिक, वाचिक तथा शारीरिक पापोंसे; स्थूल, सूक्ष्म १८२ तथा अतिसूक्ष्म पापोंसे; घोर अपराधसे होनेवाले पापोंसे तथा अल्प अपराधसे होनेवाले पापोंसे मुक्त हो जाता है; उसके शत्रु नष्ट हो जाते हैं, वह संग्राममें विजयी होता १८३ है, सभी रोग उसे बाधा नहीं पहुँचाते, आपदाएँ उसे स्पर्शतक नहीं करतीं और वह धन - आयु - यश - विद्या तथा १८४ । अतुलनीय प्रभाव प्राप्त करता है ॥ १८०-१८४ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे त्रिपुरदाहे ब्रह्मस्तवो नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७२ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें त्रिपुरदाहप्रसंगमें ' ब्रह्मस्तव ' नामक बहत्तरवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ७२ ॥
पृष्ठ 363
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७३ ] लिङ्गार्चनकी विधि तथा उसकी महिमा ३६१ ! YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA तिहत्तरवाँ अध्याय लिङ्गार्चनकी विधि सूत उवाच
गते महेश्वरे देवे दग्ध्वा च त्रिपुरं क्षणात् ।
सदस्याह सुरेन्द्राणां भगवान् पद्मसम्भवः ॥ १
पितामह उवाच
सन्त्यज्य देवदेवेशं लिङ्गमूर्तिं महेश्वरम् ।
तारपौत्रो महातेजास्तारकस्य सुतो बली ॥ २
तारकाक्षोऽपि दितिजः कमलाक्षश्च वीर्यवान् ।
विद्युन्माली च दैत्येशः अन्ये चापि सबान्धवाः ॥ ३
त्यक्त्वा देवं महादेवं मायया च हरेः प्रभोः ।
सर्वे विनष्टाः प्रध्वस्ताः स्वपुरैः पुरसम्भवैः ॥ ४
तस्मात्सदा पूजनीयो लिङ्गमूर्तिः सदाशिवः ।
यावत्पूजा सुरेशानां तावदेव स्थितिर्यतः ॥ ५
पूजनीयः शिवो नित्यं श्रद्धया देवपुङ्गवैः ।
सर्वलिङ्गमयो लोकः सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम् ॥ ६
तस्मात् सम्पूजयेल्लिङ्गं य इच्छेत्सिद्धिमात्मनः ।
सर्वे लिङ्गार्चनादेव देवा दैत्याश्च दानवाः ॥ ७
यक्षा विद्याधराः सिद्धा राक्षसाः पिशिताशनाः ।
पितरो मुनयश्चापि पिशाचाः किन्नरादयः ॥ ८
अर्चयित्वा लिङ्गमूर्तिं संसिद्धा नात्र संशयः ।
तस्माल्लिङ्गं यजेन्नित्यं येन केनापि वा सुराः ॥ ९
पशवश्च वयं तस्य देवदेवस्य धीमतः ।
पशुत्वं च परित्यज्य कृत्वा पाशुपतं ततः ॥ १०
पूजनीयो महादेवो लिङ्गमूर्तिः सनातनः ।
विशोध्य चैव भूतानि पञ्चभिः प्रणवैः समम् ॥ ११
प्राणायामैः समायुक्तैः पञ्चभिः सुरपुङ्गवाः ।
चतुर्भिः प्रणवैश्चैव प्राणायामपरायणैः ॥ १२
त्रिभिश्च प्रणवैर्देवाः प्राणायामैस्तथाविधैः ।
द्विधान्यस्य तथोङ्कारं प्राणायामपरायणः ॥ १३
तथा उसकी महिमा सूतजी बोले - [ हे ऋषियो! ] क्षणभरमें त्रिपुरको जलाकर देव महेश्वरके चले जानेपर भगवान् पद्मयोनि ( ब्रह्मा ) - ने श्रेष्ठ देवताओंकी सभामें [ इस प्रकार ] कहा- ॥ १ ॥
पितामह बोले – लिङ्गमूर्ति देवदेवेश महेश्वरकी उपेक्षा करके दितिसे उत्पन्न महातेजस्वी तारकपौत्र और तारकका बलवान् पुत्र तारकाक्ष, पराक्रमी कमलाक्ष, दैत्यराज विद्युन्माली तथा अन्य राक्षस भी [ अपने ] बन्धुओंसहित मारे गये । [ इस प्रकार ] प्रभु श्रीहरिकी मायासे भगवान् महादेवका त्याग करके वे सब अपने पुरों तथा नागरिकोंसहित विनष्ट तथा ध्वस्त हो गये ॥ २-४ ॥ अतः लिङ्गमूर्ति सदाशिवकी सर्वदा पूजा करनी चाहिये । जबतक उनकी पूजा होगी, तभीतक देवताओंकी स्थिति बनी रहेगी, अतः श्रेष्ठ देवताओंको नित्य श्रद्धापूर्वक शिवका पूजन करना चाहिये । समस्त जगत् लिङ्गमय है, सब कुछ लिङ्गमें प्रतिष्ठित है, अतः जो आत्मसिद्धि चाहता है, उसे [ शिव ] लिङ्गकी विधिवत् पूजा करनी चाहिये ॥ ५-६१२ ॥ सभी देवता, दैत्य तथा दानव लिङ्गार्चनसे ही प्रतिष्ठित हैं । यक्ष, विद्याधर, सिद्धगण, मांसभक्षी राक्षस, पितर, मुनि, पिशाच, किन्नर आदि लिङ्गमूर्तिका अर्चन करके सिद्धिको प्राप्त हुए हैं; इसमें सन्देह नहीं है ॥ ७-८१ / २ ॥ अतः हे देवताओ! जिस किसी भी प्रकारसे नित्य लिङ्गकी पूजा करनी चाहिये । हम लोग उन बुद्धिमान् देवाधिदेवके पशु हैं । अतः पाशुपत व्रत करके पशुत्वका त्याग करके लिङ्गमूर्ति सनातन महादेवकी पूजा करनी चाहिये । हे श्रेष्ठ देवताओ! पाँच प्रणवयुक्त पाँच प्राणायामोंके द्वारा पंचभूतोंका शोधन करके; हे | देवताओ! चार प्रणवोंके साथ चार प्राणायामोंद्वारा, पुनः | उसी प्रकारके तीन प्रणवोंके साथ [ तीन ] प्राणायामोंद्वारा,
पृष्ठ 364
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६२ ततश्चोङ्कारमुच्चार्य प्राणापानौ नियम्य च ज्ञानामृतेन सर्वाङ्गान्यापूर्य प्रणवेन च गुणत्रयं चतुर्धाख्यमहङ्कारं च सुव्रताः तन्मात्राणि च भूतानि तथा बुद्धीन्द्रियाणि च
कर्मेन्द्रियाणि संशोध्य पुरुषं युगलं तथा ।
चिदात्मानं तनुं कृत्वा चाग्निर्भस्मेति संस्पृशेत् ॥
वायुर्भस्मेति च व्योम तथाम्भः पृथिवी तथा । त्रियायुषं त्रिसन्ध्यं च धूलयेद्भसितेन यः
स योगी सर्वतत्त्वज्ञो व्रतं पाशुपतं त्विदम् ।
भवेन पाशमोक्षार्थं कथितं देवसत्तमाः ॥
एवं पाशुपतं कृत्वा सम्पूज्य परमेश्वरम् ।
लिङ्गे पुरा मया दृष्टे विष्णुना च महात्मना ॥
पशवो नैव जायन्ते वर्षमात्रेण देवताः ।
अस्माभिः सर्वकार्याणां देवमभ्यर्च्य यत्नतः ॥
बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव मन्ये कर्तव्यमीश्वरम् ।
प्रतिज्ञा मम विष्णोश्च दिव्यैषा सुरसत्तमाः ॥
मुनीनां च न सन्देहस्तस्मात्सम्पूजयेच्छिवम् ।
सा हानिस्तन्महच्छिद्रं स मोहः सा च मूकता ॥
यत्क्षणं वा मुहूर्तं वा शिवमेकं न चिन्तयेत् ।
भवभक्तिपरा ये च भवप्रणतचेतसः ॥
भवसंस्मरणोद्युक्ता न ते दुःखस्य भाजनम् ।
भवनानि मनोज्ञानि दिव्यमाभरणं स्त्रियः ॥
धनं वा तुष्टिपर्यन्तं शिवपूजाविधेः फलम् ।
ये वाञ्छन्ति महाभोगान् राज्यं च त्रिदशालये ।
तेऽर्चयन्तु सदा कालं लिङ्गमूर्तिं महेश्वरम् ॥
हत्वा भित्त्वा च भूतानि दग्ध्वा सर्वमिदं जगत् ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । । पुनः दो प्रणवोंसहित [ दो ] प्राणायामोंके द्वारा शोधन ॥ १४ करके; प्राणायामपरायण होकर ओंकारका न्यास करके तदनन्तर ओंकारका उच्चारण करके प्राण तथा अपान; । [ वायु ] -को नियन्त्रितकर ज्ञानामृतरूपी प्रणवसे सभी ॥ १५ अंगोंको आप्लावित मानकर; हे सुव्रतो! तीनों गुणों चौथा अहंकार, [ पाँच ] तन्मात्राओं, [ पाँच ] भूतों, [ पाँच ] ज्ञानेन्द्रियों, [ पाँच ] कर्मेन्द्रियोंका शोधन करके: १६ पुनः युगलपुरुषका शोधन करके [ अपने ] शरीरको चिदात्मस्वरूप मानकर अग्नि भस्म है, वायु भस्म व्योम [ आकाश ] भस्म है, जल भस्म है, पृथ्वी भस्म ॥ १७ है - ऐसा कहकर भस्मका स्पर्श करना चाहिये । जो तीनों सन्ध्याओंमें भस्मस्नान करता है, वह योगी तथा १८ सभी तत्त्वोंका ज्ञाता हो जाता है । हे श्रेष्ठ देवताओ! [ स्वयं ] भगवान् शिवने पाश ( बन्धन ) - से मुक्तिके लिये इस पाशुपतव्रतको कहा है ॥ ९ - १८ ॥ १ ९ हे देवताओ! इस प्रकार पाशुपतव्रत करके पूर्वकालमें मेरे तथा महात्मा विष्णुके द्वारा देखे गये लिङ्गमें परमेश्वरकी विधिपूर्वक पूजा करके लोग २० एक वर्षमें पशुत्वसे मुक्त हो जाते हैं । हम लोगोंको सभी कर्मोंके देव महेश्वरकी पूजा यत्नपूर्वक बाह्य २१ तथा आभ्यन्तर विधिसे करनी चाहिए — ऐसा मैं मानता हूँ । हे श्रेष्ठ देवताओ! मेरी, विष्णुकी तथा मुनियों की यह दिव्य प्रतिज्ञा है; इसमें सन्देह नहीं है । अतः शिवका २२ पूजन [ अवश्य ] करना चाहिये ॥१ ९ –२१ / २ ॥ यदि कोई एक क्षण या एक मुहूर्त भी शिवका चिन्तन नहीं करता, तो वही [ उसकी ] हानि है, वही २३ दोष है, वही उसका अज्ञान है और वही उसकी । मूकता है । जो लोग शिवभक्तिमें संलग्न हैं, अन्तःकरणसे शिवको प्रणाम करनेवाले हैं तथा भगवान् शिवके २४ स्मरणमें लगे हुए हैं, वे दु: खके पात्र नहीं होते हैं । सुन्दर भवन, दिव्य आभूषण, स्त्रियाँ तथा तुष्टिपर्यन्त धन — यह सब शिवपूजाविधिका फल है । जो लोग २५ महाभोगों तथा स्वर्गका राज्य चाहते हैं, वे सभी समयोंमें लिङ्गमूर्ति महेश्वरका अर्चन करें । सभी २६ | प्राणियोंका वध तथा छेदन करके और इस सम्पूर्ण
पृष्ठ 365
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७४ ] ब्रह्माकी आज्ञासे विश्वकर्माद्वारा विभिन्न लिङ्गोंका निर्माण स्थापनाका माहात्म्य ३६३
यजेदेकं विरूपाक्षं न पापैः स प्रलिप्यते ।
शैलं लिङ्गं मदीयं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥
इत्युक्त्वा पूर्वमभ्यर्च्य रुद्रं त्रिभुवनेश्वरम् ।
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्देवदेवं त्रियम्बकम् ॥
तदाप्रभृति शक्राद्याः पूजयामासुरीश्वरम् ।
साक्षात्पाशुपतं कृत्वा भस्मोद्धूलितविग्रहाः ॥
| जगत्को जलाकर भी जो एकमात्र विरूपाक्ष [ शिव ] -२७ | की पूजा करता है, वह पापोंसे लिप्त नहीं होता है, मेरे द्वारा पूजित यह शिलामय लिङ्ग सभी देवताओंके द्वारा नमस्कृत है ॥ २२–२७ ॥ २८ ऐसा कहकर पहले ब्रह्माजीने तीनों लोकोंके स्वामी, देवोंके भी देव तथा तीन नेत्रोंवाले रुद्रकी पूजा करके प्रिय वचनोंसे [ उनकी ] स्तुति की । उसी समयसे इन्द्रादि [ देवता ] शरीरमें भस्म पोतकर पाशुपतव्रत २ ९ । करके साक्षात् महेश्वरकी पूजा करने लगे ॥ २८-२९ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ब्रह्मप्रोक्तलिङ्गार्चनविधिर्नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७३ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' ब्रह्मप्रोक्तलिङ्गार्चनविधि ' नामक तिहत्तरवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ७३ ॥
चौहत्तरवाँ अध्याय ब्रह्माकी आज्ञासे विश्वकर्माद्वारा विभिन्न लिङ्गोंका निर्माण करके देवताओंको प्रदान करना एवं देवताओं द्वारा उन - उन लिङ्गोंका पूजन, लिङ्गोंके विविध भेद तथा उनकी स्थापनाका माहात्म्य सूत उवाच
लिङ्गानि कल्पयित्वैवं स्वाधिकारानुरूपतः ।
विश्वकर्मा ददौ तेषां नियोगाद् ब्रह्मणः प्रभोः ॥ १
इन्द्रनीलमयं लिङ्गं विष्णुना पूजितं सदा ।
पद्मरागमयं शक्रो हैमं विश्रवसः सुतः ॥ २
विश्वेदेवास्तथा रौप्यं वसवः कान्तिकं शुभम् ।
आरकूटमयं वायुरश्विनौ पार्थिवं सदा ॥३
स्फाटिकं वरुणो राजा आदित्यास्ताम्रनिर्मितम् ।
मौक्तिकं सोमराड् धीमांस्तथा लिङ्गमनुत्तमम् ॥ ४
अनन्ताद्या महानागाः प्रवालकमयं शुभम् ।
दैत्या ह्ययोमयं लिङ्गं राक्षसाश्च महात्मनः ॥ ५
त्रैलोहिकं गुह्यकाश्च सर्वलोहमयं गणाः ।
चामुण्डा सैकतं साक्षान्मातरश्च द्विजोत्तमाः ॥ ६
दारुजं नैर्ऋतिर्भक्त्या यमो मारकतं शुभम् ।
नीलाद्याश्च तथा रुद्राः शुद्धं भस्ममयं शुभम् ॥ ७
सूतजी बोले- विश्वकर्माने प्रभु ब्रह्माकी आज्ञासे अपने अधिकारके अनुरूप लिङ्गोंका निर्माण करके उन [ देवताओं ] - को दिया ॥१ ॥
विष्णुने इन्द्रनील ( नीलकान्तमणि ) - से निर्मित लिङ्गकी सदा पूजा की । इन्द्रने पद्मरागनिर्मित लिङ्गकी, विश्रवाके पुत्र कुबेरने सुवर्णनिर्मित लिङ्गकी, विश्वेदेवोंने चाँदीसे बने हुए लिङ्गकी, वसुओंने चन्द्रकान्तमणिसे बने हुए सुन्दर लिङ्गकी, वायुने आरकूट ( पीतल ) -से बने हुए लिङ्गकी तथा [ दोनों ] अश्विनीकुमारोंने मिट्टीसे बने हुए लिङ्गकी सदा पूजा की ॥ २ - ३ ॥ राजा वरुणने स्फटिकसे बने हुए लिङ्गकी, आदित्योंने ताँबेसे बने हुए लिङ्गकी, बुद्धिमान् सोमराट्ने मोतीसे बने हुए अत्युत्तम लिङ्गकी, अनन्त आदि महानागोंने प्रवालनिर्मित शुभ लिङ्गकी और महात्मा दैत्यों तथा राक्षसोंने लोहेसे बने हुए लिङ्गकी पूजा की ॥ ४-५ ॥ द्विजोत्तम! गुह्यने तीन प्रकारके लोहे से निर्मित लिङ्गकी, गणोंने सर्वलोहमय लिङ्गकी और चामुण्डा तथा [ सभी ] माताओंने बालूसे बने हुए लिङ्गकी पूजा की । | नैर्ऋतिने लकड़ीसे बने लिङ्गकी, यमने मरकतसे बने शुभ
पृष्ठ 366
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६४ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग लक्ष्मीवृक्षमयं लक्ष्मीर्गुहो वै गोमयात्मकम् । | लिङ्गकी, नील आदि रुद्रोंने भस्मनिर्मित शुद्ध तथा शुभ मुनयो मुनिशार्दूलाः कुशाग्रमयमुत्तमम् ॥ ८ लिङ्गकी भक्तिपूर्वक पूजा की ॥ ६-७ ॥
वामाद्याः पुष्पलिङ्गं तु गन्धलिङ्गं मनोन्मनी ।
सरस्वती च रत्नेन कृतं रुद्रस्य वाम्भसा ॥
दुर्गा मं महादेवं सवेदिकमनुत्तमम् ।
उग्रा पिष्टमयं सर्वे मन्त्रा ह्याज्यमयं शुभम् ॥
वेदाः सर्वे दधिमयं पिशाचाः सीसनिर्मितम् ।
लेभिरे च यथायोग्यं प्रसादाद् ब्रह्मणः पदम् ॥
बहुनात्र किमुक्तेन चराचरमिदं जगत् ।
शिवलिङ्गं समभ्यर्च्य स्थितमत्र न संशयः ॥
षड्विधं लिङ्गमित्याहुर्द्रव्याणां च प्रभेदतः ।
तेषां भेदाश्चतुर्युक्तचत्वारिंशदिति स्मृताः ॥
शैलजं प्रथमं प्रोक्तं तद्धि साक्षाच्चतुर्विधम् ।
द्वितीयं रत्नजं तच्च सप्तधा मुनिसत्तमाः ॥
तृतीयं धातुजं लिङ्गमष्टधा परमेष्ठिनः ।
तुरीयं दारुजं लिङ्गं तत्तु षोडशधोच्यते ॥
मृन्मयं पञ्चमं लिङ्गं द्विधा भिन्नं द्विजोत्तमाः ।
षष्ठं तु क्षणिकं लिङ्गं सप्तधा परिकीर्तितम् ॥
श्रीप्रदं रत्नजं लिङ्गं शैलजं सर्वसिद्धिदम् ।
धातुजं धनदं साक्षाद्दारुजं भोगसिद्धिदम् ॥
मृन्मयं चैव विप्रेन्द्राः सर्वसिद्धिकरं शुभम् ।
शैलजं चोत्तमं प्रोक्तं मध्यमं चैव धातुजम् ॥
हे श्रेष्ठ मुनियो! लक्ष्मीने लक्ष्मीवृक्ष ( बेल ) -से निर्मित लिङ्गकी, गुहने गोमयसे निर्मित लिङ्गकी ९ मुनियोंने कुशके अग्रभागसे निर्मित उत्तम लिङ्गकी, वामदेव आदिने पुष्पके लिङ्गकी, मनोन्मनीने गन्धों निर्मित लिङ्गकी और सरस्वतीने रत्न अथवा रुद्रके जलसे निर्मित लिङ्गकी पूजा की । दुर्गाने वेदीसहित १० सुवर्णनिर्मित अत्युत्तम शिवलिङ्गकी, उग्रोंने आटेसे बने हुए लिङ्गकी, सभी मन्त्रोंने घृतनिर्मित शुभ लिङ्गकी, सभी वेदोंने दधिनिर्मित लिङ्गकी एवं पिशाचोंने ११ सीसनिर्मित लिङ्गकी पूजा की । इन सभीने [ पूजा करके ] ब्रह्माजीकी कृपासे यथायोग्य पद प्राप्त किया, इस विषयमें अधिक कहनेसे क्या लाभ? शिवलिङ्गकी १२ पूजा करनेसे ही यह चराचर जगत् स्थित है; इसमें सन्देह नहीं है ॥ ८-१२ ॥ द्रव्योंके भेदसे छः प्रकारका लिङ्ग कहा गया है । उनके कुल चौवालीस भेद कहे गये हैं । प्रथम प्रकारका १३ लिङ्ग पाषाणनिर्मित कहा गया है; वह चार प्रकारका होता है । हे श्रेष्ठ मुनियो! द्वितीय प्रकारका लिङ्ग रत्ननिर्मित होता है; वह सात प्रकारका होता है । १४ | शिवजीका तीसरे प्रकारका लिङ्ग धातुनिर्मित होता है; वह आठ प्रकारका होता है । चौथे प्रकारका लिङ्ग लकड़ी से बना होता है; वह सोलह प्रकारका कहा जाता १५ । है । हे श्रेष्ठ द्विजो! पाँचवें प्रकारका लिङ्ग मिट्टीसे बना होता है; वह दो विभागोंवाला होता है । छठे प्रकारका लिङ्ग क्षणिक ( रंगवल्लीनिर्मित ) होता है; वह सात १६ प्रकारका कहा गया है ॥ १३ – १६ ॥ रत्ननिर्मित लिङ्ग श्री ( लक्ष्मी ) प्रदान करनेवाला, पाषाणनिर्मित लिङ्ग समस्त सिद्धियोंको देनेवाला, धातुनिर्मित लिङ्ग साक्षात् धन प्रदान करनेवाला तथा काष्ठनिर्मित १७ लिङ्ग भोग - सिद्धि प्रदान करनेवाला है । हे श्रेष्ठ विप्रो! मिट्टीसे बना हुआ ( पार्थिव ) शुभ लिङ्ग सभी सिद्धियों की प्राप्ति करानेवाला है । पाषाणनिर्मित लिङ्ग उत्तम तथा १८ । धातुनिर्मित लिङ्ग मध्यम कहा गया है ॥ १७-१८ ॥
पृष्ठ 367
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७४ ] ब्रह्माकी आज्ञासे विश्वकर्माद्वारा विभिन्न लिङ्गोंका निर्माण स्थापनाका माहात्म्य ३६५
बहुधा लिङ्गभेदाश्च नव चैव समासतः ।
मूले ब्रह्मा तथा मध्ये विष्णुस्त्रिभुवनेश्वरः ॥
रुद्रोपरि महादेवः प्रणवाख्यः सदाशिवः ।
लिङ्गवेदी महादेवी त्रिगुणा त्रिमयाम्बिका ॥
तया च पूजयेद्यस्तु देवी देवश्च पूजितौ ।
शैलजं रत्नजं वापि धातुजं वापि दारुजम् ॥
मृन्मयं क्षणिकं वापि भक्त्या स्थाप्य फलं शुभम् ।
सुरेन्द्राम्भोजगर्भाग्नियमाम्बुपधनेश्वरैः ॥
सिद्धविद्याधराहीन्द्रैर्यक्षदानवकिन्नरैः 1 स्तूयमानः सुपुण्यात्मा देवदुन्दुभिनिःस्वनैः
भूर्भुवः स्वर्महर्लोकान् क्रमाद्वै जनतः परम् ।
तपः सत्यं पराक्रम्य भासयन् स्वेन तेजसा ॥
लिङ्गस्थापनसन्मार्गनिहितस्वायतासिना I आशु ब्रह्माण्डमुद्भिद्य निर्गच्छेन्निर्विशङ्कया
शैलजं रत्नजं वापि धातुजं वापि दारुजम् ।
मृन्मयं क्षणिकं त्यक्त्वा स्थापयेत्सकलं वपुः ॥
विधिना चैव कृत्वा तु स्कन्दोमासहितं शुभम् कुन्दगोक्षीरसङ्काशं लिङ्गं यः स्थापयेन्नरः नृणां तनुं समास्थाय स्थितो रुद्रो न संशयः । दर्शनात्स्पर्शनात्तस्य लभन्ते निर्वृतिं नराः तस्य पुण्यं मया वक्तुं सम्यग्युगशतैरपि शक्यते नैव विप्रेन्द्रास्तस्माद्वै स्थापयेत्तथा सर्वेषामेव मर्त्यानां विभोर्दिव्यं वपुः शुभम् सकलं भावनायोग्यं योगिनामेव निष्कलम् फ्र लिङ्गोंके बहुत भेद हैं; संक्षेपमें वे नौ हैं । १ ९ [ लिङ्गके ] मूलमें ब्रह्मा, मध्यमें तीनों लोकोंके ईश्वर विष्णु तथा ऊपरी भागमें प्रणवसंज्ञक महादेव रुद्र सदाशिव विराजमान रहते हैं । लिङ्गकी वेदी महादेवी २० अम्बिका हैं; वे [ सत्, रज, तम ] तीनों गुणोंसे तथा त्रिदेवोंसे युक्त रहती हैं । जो उस [ वेदी ] - के साथ लिङ्गकी पूजा करता है, उसने मानो महादेव तथा भगवती २१ [ पार्वती ] -का पूजन कर लिया । पाषाणनिर्मित, रत्ननिर्मित, धातुनिर्मित, काष्ठनिर्मित, पार्थिव अथवा क्षणिक जो भी २२ | लिङ्ग हो - उसे भक्तिपूर्वक स्थापित करके [ व्यक्ति ] शुभ फल प्राप्त करता है । वह परम पुण्यात्मा इन्द्र, ब्रह्मा, अग्नि, यम, वरुण, कुबेर, सिद्धों, विद्याधरों, नागराज, ॥ २३ यक्षों, दानवों तथा किन्नरोंके द्वारा देवदुन्दुभियोंकी ध्वनिसे स्तुत होता हुआ क्रमशः भूः भुवः स्वः, महः, जन, तप तथा सत्य लोकोंको लाँघकर अपने तेजसे २४ प्रकाशित होता हुआ लिङ्गस्थापन आदि सन्मार्गमें निहित स्वाधीन खड्गसे शीघ्र ही ब्रह्माण्डका भेदन करके ॥ २५ निःशंक भावसे मुक्त हो जाता है ॥ १ ९ - २५ ॥ पाषाणनिर्मित, रत्ननिर्मित, धातुनिर्मित, काष्ठनिर्मित, पार्थिव अथवा क्षणिक लिङ्गकी अपेक्षा चन्द्रकलादिसहित २६ बाणलिङ्ग आदिकी स्थापना करनी चाहिये । विधिपूर्वक लिङ्ग बनाकर जो मनुष्य कार्तिकेय - पार्वतीसहित कुन्द । पुष्प तथा गायके दूधके समान वर्णवाले शुभ लिङ्गको ॥ २७ स्थापित करता है, वह मानव - शरीर धारण करके भी रुद्रके रूपमें स्थित रहता है; इसमें सन्देह नहीं है । उसके दर्शन तथा स्पर्शसे [ अन्य ] मनुष्य मुक्ति प्राप्त करते हैं । हे ॥ २८ विप्रेन्द्रो! मैं उसके पुण्यका सम्यक् वर्णन सैकड़ों युगोंमें । भी नहीं कर सकता हूँ, अतः विधिपूर्वक लिङ्गको स्थापित ॥ २ ९ करना चाहिये । सभी मनुष्योंके लिये प्रभुका सकल ( सगुण ), दिव्य तथा शुभ विग्रह भावनाके योग्य है, किंतु । योगियोंके लिये निष्कल ( निर्गुण ) विग्रह भावनाके योग्य ॥ ३० | है || २६-३० ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवलिङ्गभेदसंस्थापनादिवर्णनं नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७४ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' शिवलिङ्गभेदसंस्थापनादिवर्णन ' नामक चौहत्तरवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ७४ ॥
पृष्ठ 368
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६६ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग ********************************************************************* पचहत्तरवाँ अध्याय शिवके निर्गुण एवं सगुणस्वरूपका निरूपण ऋषय ऊचुः
निष्कलो निर्मलो नित्यः सकलत्वं कथं गतः ।
वक्तुमर्हसि चास्माकं यथापूर्वं यथाश्रुतम् ॥
सूत उवाच परमार्थविदः केचिदूचुः प्रणवरूपिणम् । विज्ञानमिति विप्रेन्द्राः श्रुत्वा श्रुतिशिरस्यजम् शब्दादिविषयं ज्ञानं ज्ञानमित्यभिधीयते । तज्ज्ञानं भ्रान्तिरहितमित्यन्ये नेति चापरे
यज्ज्ञानं निर्मलं शुद्धं निर्विकल्पं निराश्रयम् ।
गुरुप्रकाशकं ज्ञानमित्यन्ये मुनयो द्विजाः ॥
ज्ञानेनैव भवेन्मुक्तिः प्रसादो ज्ञानसिद्धये ।
उभाभ्यां मुच्यते योगी तत्रानन्दमयो भवेत् ॥
वदन्ति मुनयः केचित्कर्मणा तस्य सङ्गतिम् ।
कल्पनाकल्पितं रूपं संहृत्य स्वेच्छयैव हि ॥
द्यौर्मूर्धा तु विभोस्तस्य खं नाभिः परमेष्ठिनः ।
सोमसूर्याग्नयो नेत्रं दिशः श्रोत्रं महात्मनः ॥
चरणौ चैव पातालं समुद्रस्तस्य चाम्बरम् ।
देवास्तस्य भुजाः सर्वे नक्षत्राणि च भूषणम् ॥
प्रकृतिस्तस्य पत्नी च पुरुषो लिङ्गमुच्यते ।
वक्त्राद्वै ब्राह्मणाः सर्वे ब्रह्मा च भगवान् प्रभुः ॥
इन्द्रोपेन्द्रौ भुजाभ्यां तु क्षत्रियाश्च महात्मनः ।
वैश्याश्चोरुप्रदेशात्तु शूद्राः पादात्पिनाकिनः ॥
पुष्करावर्तकाद्यास्तु शास्तस्य प्रकीर्तिताः ।
वायवो घ्राणजास्तस्य गतिः श्रौतं स्मृतिस्तथा ॥
ऋषिगण बोले – निष्कल ( निर्गुण ), निर्मल तथा नित्य ( शाश्वत ) शिव सकलत्व ( सगुणता ) - को कैसे १ प्राप्त हुए? [ हे सूतजी! ] आपने जैसा पहले सुना है, उसे हम लोगोंको बताइये ॥ १ ॥
सूतजी बोले – हे श्रेष्ठ विप्रो! कुछ तत्त्वज्ञोंने उपनिषदोंमें शिवको अजन्मा सुनकर उन्हें प्रणवरूप ॥ २ विज्ञान कहा है । शब्द आदि विषयोंका जो ज्ञान है, उसे ' ज्ञान ' कहा जाता है । अन्य लोग कहते हैं कि जो भ्रान्तिरहित ज्ञान है, वही ज्ञान है; दूसरे लोग कहते हैं ॥ ३ कि ऐसा कुछ नहीं है ॥ २-३ ॥ द्विज! अन्य मुनि लोग कहते हैं कि जो ज्ञान ४ निर्मल, शुद्ध, निर्विकल्प, आश्रयरहित तथा गुरुके द्वारा प्रकाशित है, वह [ वास्तविक ] ज्ञान है ॥ ४ ॥
ज्ञानसे ही मुक्ति प्राप्त होती है; ज्ञानसिद्धिके लिये ५ [ ईश्वरकी ] प्रसन्नता आवश्यक । दोनोंके द्वारा योगी मुक्त हो जाता है और वह आनन्दमय हो जाता है । कुछ मुनि स्वेच्छासे मायाविरचित रूपको हृदयमें भावित ६ करके ( विचारकर ) विधिप्रतिपादित निष्काम कर्मद्वारा उस ज्ञानकी संगतिको बताते हैं ॥ ५-६ ॥ द्यौ ( स्वर्ग ) उन विभुका सिर है, आकाश उन ७ परमेश्वरकी नाभि है, चन्द्र - सूर्य - अग्नि [ उनके ] नेत्र हैं, दिशाएँ [ उन ] महात्माके कान हैं, पाताल ही [ उनके ] दोनों चरण हैं, समुद्र उनका वस्त्र है, सभी ८ देवता उनकी भुजाएँ हैं, [ सभी ] नक्षत्र [ उनके ] आभूषण हैं । प्रकृतिको [ उनकी ] पत्नी तथा पुरुषको [ उनका ] लिङ्ग कहा जाता है । सभी ब्राह्मण, ब्रह्मा, ९ भगवान् विष्णु, इन्द्र तथा उपेन्द्र उनके मुखसे; महात्मा क्षत्रिय भुजाओंसे; वैश्य उनके उरुप्रदेशसे तथा शूद्र १० उन पिनाकधारीके पैरसे उत्पन्न हुए हैं । पुष्कर, आवर्त आदि [ मेघ ] उनके केश कहे गये हैं । सभी वायु उनकी नासिकासे उत्पन्न हुए हैं । श्रुति तथा ११ । स्मृतिमें कथित कर्म उनकी गति हैं॥७–११ ॥
पृष्ठ 369
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७५ ] शिवके निर्गुण एवं सगुणस्वरूपका निरूपण ३६७
अथानेनैव कर्मात्मा प्रकृतेस्तु प्रवर्तकः ।
पुंसां तु पुरुषः श्रीमान् ज्ञानगम्यो न चान्यथा ॥ १२
कर्मयज्ञसहस्त्रेभ्यस्तपोयज्ञो विशिष्यते ।
तपोयज्ञसहस्त्रेभ्यो जपयज्ञो विशिष्यते ॥ १३
जपयज्ञसहस्त्रेभ्यो ध्यानयज्ञो विशिष्यते ।
ध्यानयज्ञात्परो नास्ति ध्यानं ज्ञानस्य साधनम् ॥ १४
यदा समरसे निष्ठो योगी ध्यानेन पश्यति ।
ध्यानयज्ञरतस्यास्य तदा सन्निहितः शिवः ॥ १५
नास्ति विज्ञानिनां शौचं प्रायश्चित्तादिचोदना ।
विशुद्धा विद्यया सर्वे ब्रह्मविद्याविदो जनाः ॥ १६
नास्ति क्रिया च लोकेषु सुखं दुःखं विचारतः ।
धर्मा पो हो ध्यानिनां सन्निधिः सदा ॥ १७
परानन्दात्मकं लिङ्गं विशुद्धं शिवमक्षरम् ।
निष्कलं सर्वगं ज्ञेयं योगिनां हृदि संस्थितम् ॥ १८
लिङ्गं तु द्विविधं प्राहुर्बाह्यमाभ्यन्तरं द्विजाः ।
बाह्यं स्थूलं मुनिश्रेष्ठाः सूक्ष्ममाभ्यन्तरं द्विजाः ॥ १ ९
कर्मयज्ञरताः स्थूलाः स्थूललिङ्गार्चने रताः ।
असतां भावनार्थाय नान्यथा स्थूलविग्रहः ॥ २०
आध्यात्मिकं च यल्लिङ्गं प्रत्यक्षं यस्य नो भवेत् ।
असौ मूढो बहिः सर्वं कल्पयित्वैव नान्यथा ॥ २१
ज्ञानिनां सूक्ष्मममलं भवेत्प्रत्यक्षमव्ययम् ।
यथा स्थूलमयुक्तानां मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् ॥ २२ ।
अर्थो विचारतो नास्तीत्यन्ये तत्त्वार्थवेदिनः ।
निष्कलः सकलश्चेति सर्वं शिवमयं ततः ॥ २३
* ' श्रीमद्भागवतके एकादश स्कन्धके अनुसार बन्धन मायामूलक है इसी [ शरीर ] - से वे [ परमात्मा ] कर्मरूप होकर प्रकृतिका प्रवर्तन करते हैं । वे ऐश्वर्यशाली पुरुष ( परमात्मा ) मनुष्योंके लिये ज्ञानगम्य हैं; इसमें सन्देह नहीं है । तपोयज्ञ हजार कर्मयज्ञोंसे बढ़कर जपयज्ञ हजार तपोयज्ञोंसे बढ़कर है और ध्यानयज्ञ हजार जपयज्ञोंसे बढ़कर है । ध्यानयज्ञसे श्रेष्ठ कुछ भी नहीं है; ध्यान ज्ञानका साधन है । जब योगी समरसमें स्थित होकर ध्यानके द्वारा देखता है, तब शिव ध्यानयज्ञमें लीन उस [ योगी ] -को प्रत्यक्ष दर्शन देते हैं ॥ १२ - १५ ॥ विज्ञानियोंके लिये शुद्धि, प्रायश्चित्त आदि कर्म आवश्यक नहीं हैं; ब्रह्मविद्याको जाननेवाले सभी लोग [ ब्रह्म ] विद्यासे पूर्णरूपसे शुद्ध हो जाते हैं । विचारकी दृष्टिसे ध्यानियोंके लिये लोकोंमें क्रिया, सुख, दुःख, धर्म, अधर्म, जप, होम आदि [ आवश्यक ] नहीं हैं; उनके लिये शिव - सन्निधि ही मुख्य है । परम आनन्दमय, विशुद्ध, कल्याणकारी, अविनाशी, निष्कल तथा सर्वव्यापी लिङ्गको योगियोंके हृदयमें [ सदा ] विराजमान जानना चाहिये ॥ १६ - १८ ॥ हे द्विजो! लिङ्ग दो प्रकारका कहा गया है - बाह्य तथा आभ्यन्तर । हे श्रेष्ठ मुनियो! स्थूल [ लिङ्ग ] बाह्य होता है और सूक्ष्म [ लिङ्ग ] आभ्यन्तर होता है ॥ १ ९ ॥ कर्मयज्ञमें निरत तथा स्थूलस्वभाववाले स्थूललिङ्गके अर्चनमें संलग्न रहते हैं । अज्ञानी जनोंकी भावनासिद्धि लिये ही स्थूलविग्रह कल्पित किया गया है; इसमें दूसरा हेतु नहीं है । जो आध्यात्मिक सूक्ष्मलिङ्ग है, उसका प्रत्यक्ष दर्शन जिसे नहीं होता है, ऐसा वह अज्ञानी व्यक्ति ' सब कुछ बाहर है ' – यह कल्पना करके ही पूजनादिमें प्रवृत्त होता है; इसमें सन्देह नहीं है । जैसे ज्ञानियोंके लिये प्रत्यक्षरूपसे सूक्ष्म, निर्मल तथा अव्यय ( अविनाशी ) लिङ्गकी कल्पना की गयी है, वैसे ही सामान्य लोगोंके लिये मिट्टी, काष्ठ आदिसे निर्मित स्थूल लिङ्ग प्रकल्पित है । अतः विचार करनेसे निरवयव तथा सावयव— सब कुछ शिवमय ही है । मोक्षरूप पुरुषार्थकी भी । सत्ता नहीं है * - ऐसा अन्य तत्त्ववेत्तालोग कहते हैं । अर्थात् मिथ्या है, अतः मोक्षकी भी कोई सत्ता नहीं है ।
पृष्ठ 370
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३६८ व्योमैकमपि दृष्टं हि शरावं प्रति सुव्रताः पृथक्त्वञ्चापृथक्त्वं च शङ्करस्येति चापरे प्रत्ययार्थं हि जगतामेकस्थोऽपि दिवाकरः एकोऽपि बहुधा दृष्टो जलाधारेषु सुव्रताः जन्तवो दिवि भूमौ च सर्वे वै पाञ्चभौतिकाः तथापि बहुला दृष्टा जातिव्यक्तिविभेदतः दृश्यते श्रूयते यद्यत्तत्तद्विद्धि शिवात्मकम् । भेदो जनानां लोकेऽस्मिन् प्रतिभासो विचारतः स्वप्ने च विपुलान् भोगान् भुक्त्वा मर्त्यः सुखी भवेत् । दुःखी च भोगं दुःखं च नानुभूतं विचारतः
एवमाहुस्तथान्ये च सर्वे वेदार्थतत्त्वगाः ।
हृदि संसारिणां साक्षात्सकलः परमेश्वरः ॥
योगिनां निष्कलो देवो ज्ञानिनां च जगन्मयः ।
त्रिविधं परमेशस्य वपुर्लोके प्रशस्यते ॥
निष्कलं प्रथमं चैकं ततः सकलनिष्कलम् ।
तृतीयं सकलं चैव नान्यथेति द्विजोत्तमाः ॥
अर्चयन्ति मुहुः केचित्सदा सकलनिष्कलम् ।
सर्वज्ञं हृदये केचिच्छिवलिङ्गे विभावसौ ॥
सकलं मुनयः केचित्सदा संसारवर्तिनः ।
एवमभ्यर्चयन्त्येव सदाराः ससुता नराः ॥
यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिवः ।
तस्मादभेदबुद्धयैव सप्तविंशत्प्रभेदतः ॥
यजन्ति देहे बाह्ये च चतुष्कोणे षडस्रके ।
दशारे द्वादशारे च षोडशारे त्रिरस्त्रके ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । ' आकाशके एक होते हुए भी जैसे वह शराव ( मिट्टीका ॥ २४ कसोरा ) - [ आदि उपाधियोंके भेदसे ] अनेक रूपाने प्रतीत होता है, वैसे ही भगवान् शिवके एक होनेपर भी । उनकी एकता तथा अनेकता दिखायी देती है — ऐसा ॥ २५ दूसरे लोग कहते हैं । हे सुव्रतो! एक स्थानपर स्थित होते हुए तथा एक होनेपर भी सूर्य जलके आश्रयभूत विभिन्न । पात्रोंमें अनेक रूपोंमें दिखायी देते हैं — यह दृष्टान्त ॥ २६ लोगोंको ज्ञान करानेके लिये है । २० - २५ ॥ स्वर्ग तथा पृथ्वीके सभी प्राणी पंचभूतों ( पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश ) - से निर्मित हैं; तथापि ॥ २७ जाति तथा व्यक्तिके भेदसे वे अनेक रूपोंमें दिखायी देते हैं । जो कुछ भी दिखायी देता है अथवा सुनायी पड़ता है, उसे शिवमय जानिये; विचार करनेपर इस लोकमें ॥ २८ लोगोंका भेद तो प्रतिभास ( भ्रम ) - मात्र है ॥ २६-२७ ॥ स्व में बहुत - से सुखोंका उपभोग करके मनुष्य सुखी तथा दुःखी हो जाता है; विचार करनेसे देखा २ ९ जाय, तो वास्तवमें सुख - दुःखका अनुभव नहीं होता । इसी प्रकार अन्य सभी वेदार्थतत्त्वज्ञ बन्धन तथा मोक्षको भी स्वप्नकी भाँति बताते हैं । परमेश्वर [ शिव ] ३० संसारी लोगोंके हृदयमें साक्षात् सकल ( सगुण ) -रूपसे विराजमान रहते हैं और वे ही जगन्मय देव योगियों तथा ज्ञानियोंके हृदयमें निष्कल ( निर्गुण ) -३१ रूपसे विराजमान रहते हैं॥२८-२९९ २ ॥ परमेश्वरका तीन प्रकारका विग्रह लोकमें पूजित होता है । हे श्रेष्ठ द्विजो! पहला निष्कल ( निर्गुण ), ३२ दूसरा सकल - निष्कल ( सगुण - निर्गुण ) और तीसरा सकल ( सगुण ); कुछ लोग ३३ करते हैं; कुछ शिवलिङ्गमें तथा संसारमें रहनेवाले ३४ ( सगुण ) रूपकी जैसे शिव हैं, ही शिव हैं; अत: इसमें सन्देह नहीं है ॥ ३०-३१ ॥ सदा सकल - निष्कल रूपकी पूजा लोग उन सर्वज्ञकी पूजा हृदयमें, अग्निमें करते हैं और हे मुनियो! कुछ मनुष्य स्त्री- पुत्रोंसहित सकल सर्वदा पूजा करते हैं ॥३२-३३ ॥ वैसे ही देवी हैं और जैसे देवी हैं, वैसे लोग सत्ताईस प्रभेदसे अभेद बुद्धिसे ३५ | शरीरमें तथा शरीरके बाहर चतुष्कोण ( मूलाधार ) में,