लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 371–380
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 371–380
पृष्ठ 371
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७६ ] विविध शिवस्वरूपोंकी प्रतिष्ठा एवं उपासनाका फल ३६ ९ स स्वेच्छया शिवः साक्षाद्देव्या सार्धं स्थितः प्रभुः । सन्तारणार्थं च शिवः सदसद्व्यक्तिवर्जितः FFFFFFFFFFFF तमेकमाहुर्द्विगुणं च केचित् केचित्तमाहुस्त्रिगुणात्मकं च । ऊचुस्तथा तं च शिवं तथान्ये संसारिणं वेदविदो वदन्ति भक्त्या च योगेन शुभेन युक्ता विप्राः सदा धर्मरता विशिष्टाः यजन्ति योगेशमशेषमूर्ति षडस्त्रमध्ये भगवन्तमेव ये तत्र पश्यन्ति शिवं त्रिरस्त्रे त्रितत्त्वमध्ये त्रिगुणं त्रियक्षम् ते यान्ति चैनं न च योगिनोऽन्ये तया च देव्या पुरुषं पुराणम् ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे * 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 36 षडस्र ( स्वाधिष्ठान ) -में, दस अरों ( £££££££ मूर्धा ) - में, बारह ॥ ३६ अरों ( हृदय ) - में, सोलह अरों ( कण्ठ ) -में तथा तीन अरों ( भ्रूमध्य ) - में उनकी पूजा करते हैं । ३४-३५ ॥ सत् - असत्से रहित अर्थात् विलक्षण वे प्रभु शिव जगत्के उद्धारके लिये ********** अपनी इच्छासे साक्षात् देवीके साथ स्थित हैं ॥ ३६ ॥
॥ ३७ कुछ लोग उन अद्वितीय शिवको द्विगुण ( प्रकृति-पुरुषरूप ) कहते हैं, कुछ लोग त्रिगुणात्मक ( ब्रह्मा-विष्णु - रुद्ररूप ) कहते हैं और अन्य वेदज्ञ लोग उन्हें । संसारका कारण बताते हैं ॥ ३७ ॥
भक्ति तथा शुभ योगसे समन्वित, धर्मपरायण तथा ॥ ३८ विशिष्ट ब्राह्मण [ उन ] योगेश्वर, अशेषमूर्ति भगवान्का पूजन षडस्रमें करते हैं ॥ ३८ ॥
जो लोग त्रिरत्र ( भ्रूमध्य ) - में, तीन तत्त्वोंके । मध्यमें त्रिगुण तथा त्रिनेत्र शिवका दर्शन करते हैं, वे ही उन देवीके साथ इन पुरातन पुरुष [ शिव ] - को प्राप्त ॥ ३ ९ । करते हैं; अन्य योगी नहीं ॥३ ९ ॥ शिवाद्वैतकथनं नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७५ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' शिवाद्वैतकथन ' नामक पचहत्तरवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ७५ ॥
छिहत्तरवाँ अध्याय विविध शिवस्वरूपोंकी सूत उवाच
अतः परं प्रवक्ष्यामि स्वेच्छाविग्रहसम्भवम् ।
प्रतिष्ठायाः फलं सर्वं सर्वलोकहिताय वै ॥
स्कन्दोमासहितं देवमासीनं परमासने ।
कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य सर्वान् कामानवाप्नुयात् ॥
स्कन्दोमासहितं देवं सम्पूज्य विधिना सकृत् ।
यत्फलं लभते मर्त्यस्तद्वदामि यथाश्रुतम् ॥
प्रतिष्ठा एवं उपासनाका फल सूतजी बोले - [ हे विप्रो! ] इसके आगे मैं सभी लोकों के कल्याणके लिये अपनी इच्छासे उनके विग्रहकी १ उत्पत्ति तथा [ मूर्ति ] प्रतिष्ठाके सम्पूर्ण फलका वर्णन करूँगा ॥१ ॥
स्कन्द ( कार्तिकेय ) तथा उमासहित महादेवकी मूर्ति बनाकर उन्हें उत्तम आसनपर विराजमान करके २ | भक्तिपूर्वक [ उस मूर्तिकी ] प्रतिष्ठाकर सभी कामनाओंको प्राप्त करना चाहिये ॥ २ ॥
कार्तिकेय तथा उमासहित शिवकी विधिपूर्वक एक बार भी पूजा करके मनुष्य जो फल प्राप्त करता ३ । है, उसे जैसा मैंने सुना है; वैसा बताता हूँ ॥ ३ ॥
पृष्ठ 372
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३७० सूर्यकोटिप्रतीकाशैर्विमानैः सार्वकामिकैः रुद्रकन्यासमाकीर्णैर्गेयनाट्यसमन्वितैः शिववत्क्रीडते योगी यावदाभूतसम्प्लवम् तत्र भुक्त्वा महाभोगान् विमानैः सार्वकामिकैः औमं कौमारमैशानं वैष्णवं ब्राह्ममेव च । प्राजापत्यं महातेजा जनलोकं महस्तथा
ऐन्द्रमासाद्य चैन्द्रत्वं कृत्वा वर्षायुतं पुनः ।
भुक्त्वा चैव भुवर्लोके भोगान् दिव्यान् सुशोभनान् ॥
मेरुमासाद्य देवानां भवनेषु प्रमोदते ।
एकपादं चतुर्बाहुं त्रिनेत्रं शूलसंयुतम् ॥
सृष्ट्वा स्थितं हरिं वामे दक्षिणे चतुराननम् ।
अष्टाविंशतिरुद्राणां कोटिः सर्वाङ्गसुप्रभम् ॥
पञ्चविंशतिकं साक्षात्पुरुषं हृदयात्तथा ।
प्रकृतिं वामतश्चैव बुद्धिं वै बुद्धिदेशतः ॥
अहङ्कारमहङ्कारात्तन्मात्राणि तु तत्र वै ।
इन्द्रियाणीन्द्रियादेव लीलया परमेश्वरम् ॥
पृथिवीं पादमूलात्तु गुह्यदेशाज्जलं तथा ।
नाभिदेशात्तथा वह्निं हृदयाद्भास्करं तथा ॥
कण्ठात्सोमं तथात्मानं भ्रूमध्यान्मस्तकाद्दिवम् ।
सृष्ट्वैवं संस्थितं साक्षाज्जगत्सर्वं चराचरम् ॥
सर्वज्ञं सर्वगं देवं कृत्वा विद्याविधानतः ।
प्रतिष्ठाप्य यथान्यायं शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥
त्रिपादं सप्तहस्तं च चतुःशृङ्गं द्विशीर्षकम् ।
कृत्वा यज्ञेशमीशानं विष्णुलोके महीयते ॥
तत्र भुक्त्वा महाभोगान् कल्पलक्षं सुखी नरः ।
क्रमादागत्य लोकेऽस्मिन् सर्वयज्ञान्तगो भवेत् ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । वह योगी करोड़ों सूर्योंके समान तेजवाले, सभी ॥ ४ अभीष्ट वस्तुओंसे सम्पन्न, रुद्रकन्याओंसे युक्त, गान-नृत्य आदिसे परिपूर्ण विमानोंमें [ भगवान् ] शिवकी । भाँति प्रलयपर्यन्त विहार करता है । वहाँ महान् सुखोंका ॥ ५ उपभोग करके वह महातेजस्वी [ योगी ] सभी कामनाओंको पूर्ण करनेवाले विमानोंसे [ क्रमशः ] उमालोक, कुमारलोक, ईशानलोक, विष्णुलोक, ब्रह्मलोक, प्रजापतिलोक, जनलोक ॥ ६ तथा महर्लोक पहुँच जाता है; पुनः इन्द्रलोकमें पहुँच वहाँ दस हजार वर्षोंतक इन्द्रपदका भोग करनेके ७ अनन्तर भुवर्लोकमें दिव्य तथा परम सुन्दर सुखोंको भोगकर मेरु पर्वतपर पहुँचकर देवताओंके भवनोंमें आनन्द प्राप्त करता है ॥ ४–७१ / २ ॥ ८ जो एक पैर, चार भुजाओं, तीन नेत्रों तथा त्रिशूलसे युक्त हैं; जो अपने वाम भागसे विष्णु तथा दक्षिण भागसे ब्रह्माको उत्पन्न करके विराजमान हैं; ९ जिनसे अट्ठाईस करोड़ रुद्र उत्पन्न हुए हैं; जो सभी अंगोंसे अत्यन्त प्रभावाले तथा पचीस तत्त्वोंवाले जीवात्मा १० साक्षात् पुरुषको हृदयसे, अपने बायें भागसे प्रकृतिको, बुद्धिदेशसे बुद्धिको, अपने अहंकारसे अहंकारको, तन्मात्राओंसे तन्मात्राओंको, अपनी इन्द्रियोंसे लीलापूर्वक ११ इन्द्रियोंको, पैरके मूलभागसे पृथ्वीको, गुह्यदेशसे जलको, नाभिस्थलसे अग्निको, हृदयदेशसे सूर्यको, कण्ठसे १२ चन्द्रमाको, भौहोंके मध्यभागसे आत्मा ( रुद्र ) –को, मस्तकसे स्वर्गको — इस प्रकार सम्पूर्ण चराचर जगत्को उत्पन्न करके साक्षात् विराजमान हैं, उन सर्वज्ञ तथा १३ सर्वव्यापी परमेश्वरकी मूर्तिको विद्याविधानके अनुसार बनाकर विधिपूर्वक उनकी प्रतिष्ठा करके मनुष्य शिवसायुज्य प्राप्त करता है ॥ ८–१४ ॥ १४ तीन पैरोंवाले, सात हाथोंवाले, चार शृंगोंवाले तथा दो सिरोंवाले यज्ञेश्वर अग्निस्वरूप ईशानको स्थापित १५ करके मनुष्य विष्णुलोक में प्रतिष्ठित होता है । वहाँ एक लाख कल्पतक महान् भोगोंको भोगकर मनुष्य सुखी रहता है और [ पुनः ] क्रमसे इस लोकमें आकर समस्त १६ । यज्ञोंको सम्पन्न करता है॥१५-१६ ॥
पृष्ठ 373
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७६ ] विविध शिवस्वरूपोंकी प्रतिष्ठा एवं उपासनाका फल ३७१ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ५६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६
वृषारूढं तु यः कुर्यात्सोमं सोमार्धभूषणम् ।
हयमेधायुतं कृत्वा यत्पुण्यं तदवाप्य सः ॥ १७
काञ्चनेन विमानेन किङ्किणीजालमालिना ।
गत्वा शिवपुरं दिव्यं तत्रैव स विमुच्यते ॥ १८
नन्दिना सहितं देवं साम्बं सर्वगणैर्वृतम् ।
कृत्वा यत्फलमाप्नोति वक्ष्ये तद्वै यथाश्रुतम् ॥ १ ९
सूर्यमण्डलसङ्काशैर्विमानैर्वृषसंयुतैः 1 अप्सरोगणसङ्कीर्णैर्देवदानवदुर्लभैः ॥२०
नृत्यद्भिरप्सरःसङ्घैः सर्वतः सर्वशोभितैः ।
गत्वा शिवपुरं दिव्यं गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥ २१
नृत्यन्तं देवदेवेशं शैलजासहितं प्रभुम् ।
सहस्रबाहुं सर्वज्ञं चतुर्बाहुमथापि वा ॥ २२
भृग्वाद्यैर्भूतसङ्घैश्च संवृतं परमेश्वरम् ।
शैलजासहितं साक्षाद् वृषभध्वजमीश्वरम् ॥ २३
ब्रह्मेन्द्रविष्णुसोमाद्यैः सदा सर्वैर्नमस्कृतम् ।
मातृभिर्मुनिभिश्चैव संवृतं परमेश्वरम् ॥ २४
कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य यत्फलं तद्वदाम्यहम् ।
सर्वयज्ञतपोदानतीर्थदेवेषु यत् फलम् ॥ २५
तत्फलं कोटिगुणितं लब्ध्वा याति शिवं पदम् ।
तत्र भुक्त्वा महाभोगान् यावदाभूतसम्प्लवम् ॥ २६
सृष्ट्यन्तरे पुनः प्राप्ते मानवं पदमाप्नुयात् ।
नग्नं चतुर्भुजं श्वेतं त्रिनेत्रं सर्पमेखलम् ॥ २७
कपालहस्तं देवेशं कृष्णकुञ्चितमूर्धजम् ।
कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥ २८
इभेन्द्रदारकं देवं साम्बं सिद्धार्थदं प्रभुम् ।
सुधूम्रवर्णं रक्ताक्षं त्रिनेत्रं चन्द्रभूषणम् ॥ २ ९
काकपक्षधरं मूर्ध्ना नागटङ्कधरं हरम् ।
सिंहाजिनोत्तरीयं च मृगचर्माम्बरं प्रभुम् ॥ ३०
जो मनुष्य उमासहित वृषपर आरूढ़ अर्धचन्द्रधारी शिवकी मूर्तिको स्थापित करता है, वह दस हजार अश्वमेध यज्ञोंको करनेसे जो पुण्य होता है, उसे प्राप्तकर किंकिणीजालोंसे युक्त स्वर्ण - विमानसे दिव्य शिवलोकमें जाकर वहींपर मुक्त हो जाता है ॥ १७-१८ ॥ नन्दी तथा उमासहित और सभी गणोंसे घिरे हुए महादेवकी प्रतिष्ठा करके मनुष्य जो फल प्राप्त करता है, जैसा मैंने सुना है, उसे बता रहा हूँ । वह सूर्यमण्डलके समान देदीप्यमान वृषभोंसे जुते हुए, अप्सराओंसे भरे हुए. देव - दानवोंके लिये दुर्लभ और नृत्य करती हुई अप्सराओंसे चारों ओरसे पूर्णतः सुशोभित विमानोंसे दिव्य शिवलोकमें जाकर गणाधिपति
पदको प्राप्त करता है । १ ९ - २१ ॥
पार्वतीसहित नृत्य करते हुए, हजार भुजाओंवाले अथवा चार भुजाओंवाले, भृगु आदि तथा भूतसमूहोंसे घिरे हुए, पार्वतीके साथ, ब्रह्मा - विष्णु- इन्द्र - चन्द्र आदि सभी देवताओंसे सदा नमस्कृत और मातृकाओं तथा मुनियोंसे घिरे हुए देवदेवेश्वर - प्रभु - सर्वज्ञ - परमेश्वर - वृषभध्वज शिवकी मूर्ति बनाकर भक्तिपूर्वक उसकी प्रतिष्ठा करके [ मनुष्य ] जो फल प्राप्त करता है, उसे मैं बताता हूँ - सभी यज्ञ, तप, दान, तीर्थ तथा देवदर्शन करनेमें जो फल होता है, उसका करोड़ों गुना फल प्राप्त करके वह शिवलोकको जाता है और वहाँ प्रलयपर्यन्त महान् सुखोंको भोगकर पुनः दूसरी सृष्टिका प्रारम्भ होनेपर मनु - पद प्राप्त करता है ॥ २२–२६१३ ॥ दिगम्बर, चार भुजाओंवाले, श्वेतवर्णवाले, तीन नेत्रोंवाले, सर्पकी मेखलावाले, हाथमें कपाल धारण किये हुए और काले तथा घुँघराले केशवाले देवेश्वरको [ मूर्तिरूपमें ] बनाकर भक्तिपूर्वक प्रतिष्ठा करके मनुष्य शिव - सायुज्य प्राप्त करता है ॥२७-२८ ॥ गजासुरको विदीर्ण करनेवाले, उमासहित, सभी कामनाओंको पूर्ण करनेवाले, कृष्ण वर्णवाले, लाल नेत्रोंवाले, तीन नेत्रोंवाले, चन्द्रको आभूषणके रूपमें | धारण करनेवाले, सिरपर काकपक्ष धारण करनेवाले,
पृष्ठ 374
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३७२ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग ************************************************************************ FFFFFF
तीक्ष्णदंष्ट्रं गदाहस्तं कपालोद्यतपाणिनम् ।
हुंफट्कारे महाशब्दशब्दिताखिलदिङ्मुखम् ॥
पुण्डरीकाजिनं दोर्भ्यां बिभ्रन्तं कम्बुकं तथा ।
हसन्तं च नदन्तं च पिबन्तं कृष्णसागरम् ॥
नृत्यन्तं भूतसङ्घैश्च गणसङ्घैस्त्वलङ्कृतम् ।
कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य यथाविभवविस्तरम् ॥
सर्वविघ्नानतिक्रम्य शिवलोके महीयते ।
तत्र भुक्त्वा महाभोगान् यावदाभूतसम्प्लवम् ॥
ज्ञानं विचारतो लब्ध्वा रुद्रेभ्यस्तत्र मुच्यते ।
अर्धनारीश्वरं देवं चतुर्भुजमनुत्तमम् ॥
वरदाभयहस्तं च शूलपद्मधरं प्रभुम् ।
स्त्रीपुम्भावेन संस्थानं सर्वाभरणभूषितम् ॥
कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य शिवलोके महीयते ।
तत्र भुक्त्वा महाभोगानणिमादिगुणैर्युतः ॥
आचन्द्रतारकं ज्ञानं ततो लब्ध्वा विमुच्यते ।
यः कुर्याद्देवदेवेशं सर्वज्ञं लकुलीश्वरम् ॥
वृतं शिष्यप्रशिष्यैश्च व्याख्यानोद्यतपाणिनम् ।
कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य शिवलोकं स गच्छति ॥
भुक्त्वा तु विपुलांस्तत्र भोगान् युगशतं नरः ।
ज्ञानयोगं समासाद्य तत्रैव च विमुच्यते ॥
पूर्वदेवामराणां च यत्स्थानं सकलेप्सितम् ।
कृतमुद्रस्य देवस्य चिताभस्मानुलेपिनः ॥
त्रिपुण्ड्रधारिणस्तेषां शिरोमालाधरस्य च ।
ब्रह्मणः केशकेनैकमुपवीतं च बिभ्रतः ॥
बिभ्रतो वामहस्तेन कपालं ब्रह्मणो वरम् ।
विष्णोः कलेवरं चैव बिभ्रतः परमेष्ठिनः ॥
कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य मुच्यते भवसागरात् । | नागटंक धारण करनेवाले, व्याघ्रचर्मको उत्तरीयके रूपमें ३१ लपेटे हुए, मृगचर्मको वस्त्ररूपमें धारण किये हुए, तीक्ष्ण दाँतोंवाले, हाथमें गदा लिये हुए, हाथमें कपाल लिये हुए, हुं फट् महाशब्दसे सभी दिशाओंको गुंजित ३२ करते हुए, दोनों हाथोंमें व्याघ्रचर्म तथा कमण्डलु धारण किये हुए, हँसते हुए, गरजते हुए, काले समुद्रको पीते ३३ हुए भूतसमूहोंके साथ नृत्य करते हुए और गणसमुदायोंसे सुशोभित होते हुए देवेश्वर प्रभु शिवको [ मूर्तिरूपमें ] अपने सामर्थ्यके अनुसार बनाकर तथा प्रतिष्ठा करके ३४ [ मनुष्य ] सभी विघ्नोंसे रहित होकर शिवलोकमें प्रतिष्ठित होता है और वहाँ प्रलयपर्यन्त महान् सुखोंको ३५ भोगकर रुद्रोंसे विचारपूर्वक ज्ञान प्राप्त करके मुक्त हो जाता है ॥२ ९ –३४ ९ / २ ॥ अर्धनारीश्वर, चार भुजाओंवाले, वर तथा अभय ३६ मुद्रायुक्त हाथवाले, त्रिशूल तथा पद्म धारण किये हुए, | स्त्री तथा पुरुष भावमें स्थित और समस्त आभूषणोंसे ३७ सुशोभित अत्युत्तम प्रभु महादेवको [ मूर्तिरूपमें ] बनाकर भक्तिपूर्वक प्रतिष्ठा करके वह शिवलोकमें प्रतिष्ठित होता है और वहाँ चन्द्रमा तथा तारोंकी स्थितिपर्यन्त महान् ३८ सुखोंको भोगकर अणिमा आदि गुणोंसे युक्त होकर ज्ञान प्राप्त करके वह मुक्त हो जाता है ॥ ३५-३७ / २ ॥ ३ ९ जो [ मनुष्य ] शिष्य - प्रशिष्योंसे घिरे हुए, उपदेशकी मुद्रामें उठे हुए हाथवाले, देवदेवेश तथा सर्वज्ञ लकुलीश्वरको [ मूर्तिरूपमें ] बनाकर और पुनः भक्तिपूर्वक उन्हें ४० स्थापित करके शिवलोकको जाता है । वह मनुष्य सौ युगोंतक वहाँ महान् सुखोंको भोगकर [ पुनः ] ज्ञानयोग प्राप्त करके वहीं पर मुक्त हो जाता है, जो पूर्वदेवों तथा ४१ अमरोंका सर्वाभीष्ट स्थान है ॥ ३८ - ४०१ / २ ॥ ध्यानमुद्रामें स्थित, चिताकी भस्म लगाये हुए, ४२ त्रिपुण्ड्र धारण किये हुए, मुण्डमाला धारण किये हुए, ब्रह्माके केशसे निर्मित एक यज्ञोपवीत धारण किये हुए, बाएँ हाथमें ब्रह्माका श्रेष्ठ कपाल धारण ४३ किये हुए और भगवान् विष्णुका शरीर धारण किये हुए महादेव शिवकी मूर्ति बनाकर तथा भक्तिपूर्वक ओं नमो नीलकण्ठाय इति पुण्याक्षराष्टकम् ॥ ४४ | उसकी प्रतिष्ठा करके मनुष्य भवसागरसे पार हो
पृष्ठ 375
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७६ ] विविध शिवस्वरूपों की प्रतिष्ठा एवं उपासनाका फल ३७३
मन्त्रमाह सकृद्वा यः पातकैः स विमुच्यते ।
मन्त्रेणानेन गन्धाद्यैर्भक्त्या वित्तानुसारतः ॥ ४५
सम्पूज्य देवदेवेशं शिवलोके महीयते ।
जालन्धरान्तकं देवं सुदर्शनधरं प्रभुम् ॥ ४६
कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य द्विधाभूतं जलन्धरम् ।
प्रयाति शिवसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा ॥ ४७
सुदर्शनप्रदं देवं साक्षात्पूर्वोक्तलक्षणम् ।
अर्चमानेन देवेन चार्चितं नेत्रपूजया ॥ ४८
कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य शिवलोके महीयते ।
तिष्ठतोऽथ निकुम्भस्य पृष्ठतश्चरणाम्बुजम् ॥ ४ ९
वामेतरं सुविन्यस्य वामे चालिङ्ग्य चाद्रिजाम् ।
शूलाग्रे कूर्परं स्थाप्य किङ्किणीकृतपन्नगम् ॥ ५०
सम्प्रेक्ष्य चान्धकं पार्श्वे कृताञ्जलिपुटं स्थितम् ।
रूपं कृत्वा यथान्यायं शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ५१
यः कुर्याद्देवदेवेशं त्रिपुरान्तकमीश्वरम् ।
धनुर्बाणसमायुक्तं सोमं सोमार्धभूषणम् ॥५२
रथे सुसंस्थितं देवं चतुराननसारथिम् ।
तदाकारतया सोऽपि गत्वा शिवपुरं सुखी ॥ ५३
क्रीडते नात्र सन्देहो द्वितीय इव शङ्करः ।
तत्र भुक्त्वा महाभोगान् यावदिच्छा द्विजोत्तमाः ॥ ५४
ज्ञानं विचारितं लब्ध्वा तत्रैव स विमुच्यते ।
गङ्गाधरं सुखासीनं चन्द्रशेखरमेव च ॥ ५५
है । जो एक बार भी ' ओम् नमो नीलकण्ठाय'-इस पुण्यदायक अष्टाक्षर मन्त्रका उच्चारण करता वह पापोंसे छूट जाता है; और अपने सामर्थ्यके अनुसार गन्ध आदि [ उपचारों ] -से इस मन्त्रके द्वारा भक्तिपूर्वक देवदेवेश्वरकी विधिवत् पूजा करके शिवलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है ॥ ४१–४५१ / २ ॥ सुदर्शन चक्र धारण किये हुए तथा जलन्धरको दो | टुकड़ोंमें किये हुए स्वरूपमें जलन्धर - विनाशक प्रभु महादेवको [ मूर्तिरूपमें ] बनाकर भक्तिपूर्वक [ उनकी ] प्रतिष्ठा करके मनुष्य शिवसायुज्य प्राप्त करता है; इसमें सन्देह नहीं करना चाहिये । पूर्वकथित लक्षणोंवाले, सुदर्शन चक्रके दाता तथा पूज्यमान विष्णुके द्वारा नेत्रदानरूपी पूजासे अर्चित देवेश्वरको [ मूर्तिरूपमें ] बनाकर तथा भक्तिपूर्वक उन्हें स्थापित करके मनुष्य शिवलोकमें प्रतिष्ठित होता है ॥ ४६ – ४८ ९ / २ ॥ निकुम्भकी पीठपर स्थित, [ अपना ] दाहिना चरणकमल उसकी पीठपर टिकाये हुए, वामभागमें पार्वतीको बैठाये हुए, सर्परूपी किंकिणीसे वेष्टित कुहनीको [ अपने ] त्रिशूलके अग्रभागपर टिकाये हुए और पासमें हाथ जोड़कर खड़े अन्धककी ओर देखते हुए स्वरूप ( मूर्ति ) - को विधिके अनुसार बनाकर उसकी प्रतिष्ठा करनेसे मनुष्य शिवसायुज्य प्राप्त करता है ॥ ४ ९ –५१ ॥ जो [ भक्त ] त्रिपुरका विनाश करनेवाले देवदेवेश ईश्वरको इस स्वरूपमें स्थापित करता है — जिसमें वे धनुषबाण लिये हुए हों, अर्धचन्द्रको आभूषणके रूपमें धारण किये हुए हों, उमाके साथ रथपर बैठे हुए हों, ब्रह्माजी [ उनके ] सारथि हों; वह भी उसी स्वरूपसे शिवलोकमें जाकर आनन्दपूर्वक दूसरे शिवकी भाँति क्रीड़ा करता है; इसमें सन्देह नहीं है । हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो! वहाँ अपनी इच्छाके अनुसार महान् सुखोंको भोगकर उत्तम ज्ञान प्राप्त करके वह वहींपर मुक्त हो जाता है ॥ ५२–५४२ ॥ गंगाको धारण किये हुए; सुखसे बैठे हुए;
पृष्ठ 376
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३७४ गङ्गया सहितं चैव वामोत्सङ्गेऽम्बिकान्वितम् । विनायकं तथा स्कन्दं ज्येष्ठं दुर्गां सुशोभनाम् भास्करं च तथा सोमं ब्रह्माणीं च महेश्वरीम् । कौमारीं वैष्णवीं देवीं वाराहीं वरदां तथा
इन्द्राणीं चैव चामुण्डां वीरभद्रसमन्विताम् ।
विघ्नेशेन च यो धीमान् शिवसायुज्यमाप्नुयात् ॥
लिङ्गमूर्ति महाज्वालामालासंवृतमव्ययम् ।
लिङ्गस्य मध्ये वै कृत्वा चन्द्रशेखरमीश्वरम् ॥
व्योम्न कुर्यात्तथा लिङ्गं ब्रह्माणं हंसरूपिणम् ।
विष्णुं वराहरूपेण लिङ्गस्याधस्त्वधोमुखम् ॥
ब्रह्माणं दक्षिणे तस्य कृताञ्जलिपुटं स्थितम् ।
मध्ये लिङ्गं महाघोरं महाम्भसि च संस्थितम् ॥
कृत्वा भक्त्या प्रतिष्ठाप्य शिवसायुज्यमाप्नुयात् ।
क्षेत्र संरक्षकं देवं तथा पाशुपतं प्रभुम् ॥
कृत्वा भक्त्या यथान्यायं शिवलोके महीयते ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण | चन्द्रमाको सिरपर धारण किये हुए ॥ ५६ गोदमें पार्वतीको बैठाये हुए और कार्तिकेय, सुन्दरी दुर्गा, सूर्य, चन्द्रमा, | कौमारी, वैष्णवीदेवी, वरदायिनी वाराही ॥ ५७ वीरभद्र तथा विघ्नेशसहित शिवको बुद्धिमान् स्थापित करता है, वह ५८ करता है ॥ ५५ - ५८ ॥ [ पूर्वभाग ; गंगासहित; बाएँ विनायक, ज्येष्ठ ब्रह्माणी, महेश्वरी, , इन्द्राणी, चामुण्डा, [ मूर्तिरूपमें ] जो शिवसायुज्य प्राप्त ऐसी मूर्ति जिसमें अव्यय शिवजी लिङ्गके रूपमें हों, बड़ी - बड़ी ज्वालाओंके समूहोंसे घिरे हुए हों, ५ ९ लिङ्गके मध्यमें चन्द्रमाको धारण किये हुए स्थित हों, हंसरूपधारी ब्रह्मा उनके दाहिने भागमें हाथ जोड़े हुए विराजमान हों, वाराहरूपधारी विष्णु नीचेकी ओर मुख ६० किये हुए लिङ्गके अधोभागमें स्थित हों, अघोर महान् लिङ्ग अत्यधिक जलके मध्यमें स्थित हो - उसे बनाकर ६१ तथा भक्तिपूर्वक स्थापित करके भक्त शिवसायुज्य प्राप्त करता है । क्षेत्रकी रक्षा करनेवाले क्षेत्रपाल तथा प्रभु पशुपति शिवको [ मूर्तिरूपमें ] बनाकर भक्तिपूर्वक ६२ विधान के अनुसार उनको स्थापित करके भक्त शिवलोकमें ६३ । प्रतिष्ठित होता है ॥५ ९ –६३ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवमूर्तिप्रतिष्ठाफलकथनं नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७६ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' शिवमूर्तिप्रतिष्ठाफलकथन ' नामक छिहत्तरवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ७६ ॥
सतहत्तरवाँ अध्याय शिवमन्दिरोंके निर्माणका फल, शिवक्षेत्रों तथा शिवतीर्थोंके सेवनकी महिमा, शिवमन्दिरके उपलेपन आदिका माहात्म्य ऋषय ऊचुः लिङ्गप्रतिष्ठापुण्यं च लिङ्गस्थापनमेव च लिङ्गानां चैव भेदाश्च श्रुतं तव मुखादिह मृदादिरत्नपर्यन्तैर्द्रव्यैः कृत्वा शिवालयम् यत्फलं लभते मर्त्यस्तत्फलं वक्तुमर्हसि सूत उवाच यस्य भक्तोऽपि लोकेऽस्मिन् पुत्रदारगृहादिभिः बाध्यते ज्ञानयुक्तश्चेन्न च तस्य गृहस्तु किम् ॥ ऋषिगण बोले— [ हे सूतजी! ] हमलोगोंने । आपके मुखसे लिङ्गकी स्थापना, लिङ्गप्रतिष्ठाके फल ॥ १ तथा लिङ्गोंके भेदोंको सुना; अब आप मिट्टीसे लेकर रत्नोंतक द्रव्योंसे शिवालयका निर्माण करके मनुष्य । जो फल प्राप्त करता है, उस फलको कृपापूर्वक ॥२ बतायें ॥ १-२ ॥ सूतजी बोले – [ हे ऋषियो! ] जिन शिवका । ज्ञानसम्पन्न भक्त इस लोकमें पुत्र, स्त्री, घर आदिसे ३ | बन्धनको प्राप्त नहीं होता, उसे गृहोंसे क्या प्रयोजन?
पृष्ठ 377
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७७ ] शिवमन्दिरोंके निर्माणका फल शिवमन्दिरके उपलेपन आदिका माहात्म्य ३७५ तथापि भक्ताः परमेश्वरस्य कृत्वेष्टलोष्टैरपि रुद्रलोकम् । प्रयान्ति दिव्यं हि विमानवर्यं सुरेन्द्रपद्मोद्भववन्दितस्य ॥ ४ बाल्यात्तु लोष्टेन शिवं च कृत्वा मृदापि वा पांसुभिरादिदेवम् । गृहं च तादृग्विधमस्य शम्भोः सम्पूज्य रुद्रत्वमवाप्नुवन्ति ॥ ५
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्त्या भक्तैः शिवालयम् ।
कर्तव्यं सर्वयत्नेन धर्मकामार्थसिद्धये ॥ ६
केशरं नागरं वापि द्राविडं वा तथापरम् ।
कृत्वा रुद्रालयं भक्त्या शिवलोके महीयते ॥ ७
कैलासाख्यं च यः कुर्यात्प्रासादं परमेष्ठिनः ।
कैलासशिखराकारैर्विमानैर्मोदते सुखी ॥ ८
मन्दरं वा प्रकुर्वीत शिवाय विधिपूर्वकम् ।
भक्त्या वित्तानुसारेण उत्तमाधममध्यमम् ॥ ९
मन्दराद्रिप्रतीकाशैर्विमानैर्विश्वतोमुखैः 1 अप्सरोगणसङ्कीर्णैर्देवदानवदुर्लभैः ॥ १०
गत्वा शिवपुरं रम्यं भुक्त्वा भोगान् यथेप्सितान् ।
ज्ञानयोगं समासाद्य गाणपत्यं लभेन्नरः ॥ ११
यः कुर्यान्मेरुनामानं प्रासादं परमेष्ठिनः ।
स यत्फलमवाप्नोति न तत्सर्वैर्महामखैः ॥ १२
सर्वयज्ञतपोदानतीर्थवेदेषु यत्फलम् ।
तत्फलं सकलं लब्ध्वा शिववन्मोदते चिरम् ॥ १३
निषधं नाम यः कुर्यात्प्रासादं भक्तितः सुधीः ।
शिवलोकमनुप्राप्य शिववन्मोदते चिरम् ॥१४
कुर्याद्वा यः शुभं विप्रा हिमशैलमनुत्तमम् ।
हिमशैलोपमैर्यानैर्गत्वा शिवपुरं शुभम् ॥ १५
फिर भी इन्द्र तथा ब्रह्माके द्वारा नमस्कृत परमेश्वरके भक्त ईंटों अथवा पत्थरोंसे उनका उत्तम मन्दिर बनवाकर दिव्य रुद्रलोकको जाते हैं ॥ ३-४ ॥ बालभावसे भी पत्थर, मिट्टी अथवा धूलसे इन शम्भुका उस प्रकारका आलय ( मन्दिर ) बनाकर आदिदेव शिवका विधिपूर्वक पूजन करके वे रुद्रत्व प्राप्त करते हैं ॥ ५ ॥
अतः भक्तोंको धर्म, अर्थ, कामकी सिद्धिके लिये पूर्ण प्रयत्नसे भक्तिपूर्वक शिवालयका निर्माण करना चाहिये ॥ ६ ॥
केसर, नागर, द्राविड़ अथवा अन्य प्रकारका शिवालय भक्तिपूर्वक बनाकर भक्त शिवलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है ॥ ७ ॥
जो [ भक्त ] कैलास नामक शिवालयका निर्माण करता है, वह कैलासशिखरके आकारवाले विमानोंमें सुखपूर्वक आनन्द मनाता है ॥८ ॥
जो मनुष्य शिवके लिये अपने सामर्थ्यके अनुसार भक्ति के साथ विधिपूर्वक उत्तम, मध्यम अथवा अधम [ श्रेणीका ] मन्दरनामक शिवालय बनाता है, वह मन्दरपर्वतके सदृश, सभी ओर मुखवाले, अप्सराओंसे युक्त तथा देवदानवोंके लिये दुर्लभ विमानोंसे रम्य शिवलोकमें जाकर अभीष्ट सुखोंका उपभोग करके ज्ञानयोग प्राप्तकर गणाधिपति पद प्राप्त करता है ॥९ –११ ॥ जो मेरु नामक शिवालय बनाता है, वह जो फल प्राप्त करता है, वह फल सभी महायज्ञोंके द्वारा भी सम्भव नहीं है; सभी प्रकारके यज्ञ, तप, दान, तीर्थ तथा वेदाध्ययन करनेसे जो फल होता है, उस समस्त फलको प्राप्त करके वह [ मनुष्य ] शिवकी भाँति चिरकालतक आनन्दित रहता है ॥ १२-१३ ॥ जो बुद्धिमान् [ मनुष्य ] भक्तिपूर्वक निषध नामक शिवालय बनाता है, वह शिवलोक प्राप्त करके शिवके समान चिरकालतक आनन्दित रहता है ॥ १४ ॥
हे विप्रो! जो [ मनुष्य ] हिमशैल नामक अत्युत्तम | शुभ शिवालय बनाता है, वह हिमशैलके समान
पृष्ठ 378
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३७६ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग
ज्ञानयोगं समासाद्य गाणपत्यमवाप्नुयात् ।
नीलाद्रिशिखराख्यं वा प्रासादं यः सुशोभनम् ॥ १६
कृत्वा वित्तानुसारेण भक्त्या रुद्राय शम्भवे ।
यत्फलं लभते मर्त्यस्तत्फलं प्रवदाम्यहम् ॥ १७
हिमशैले कृते भक्त्या यत्फलं प्राक्तवोदितम् ।
तत्फलं सकलं लब्ध्वा सर्वदेवनमस्कृतः ॥ १८
रुद्रलोकमनुप्राप्य रुद्रैः सार्धं प्रमोदते ।
महेन्द्रशैलनामानं प्रासादं रुद्रसम्मतम् ॥ १ ९
कृत्वा यत्फलमाप्नोति तत्फलं प्रवदाम्यहम् ।
महेन्द्रपर्वताकारैर्विमानैर्वृषसंयुतैः ॥ २०
गत्वा शिवपुरं दिव्यं भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् ।
ज्ञानं विचारितं रुद्रैः सम्प्राप्य मुनिपुङ्गवाः ॥ २१
विषयान् विषवत्त्यक्त्वा शिवसायुज्यमाप्नुयात् ।
ना यस्तु प्रकुर्वीत प्रासादं रत्नशोभितम् ॥ २२
द्राविडं नागरं वापि केसरं वा विधानतः ।
कूटं वा मण्डपं वापि समं वा दीर्घमेव च ॥ २३
न तस्य शक्यते वक्तुं पुण्यं शतयुगैरपि ।
जीर्णं वा पतितं वापि खण्डितं स्फुटितं तथा ॥ २४
पूर्ववत्कारयेद्यस्तु द्वाराद्यैः सुशुभं द्विजाः ।
प्रासादं मण्डपं वापि प्राकारं गोपुरं तु वा ॥ २५
कर्तुरप्यधिकं पुण्यं लभते नात्र संशयः ।
वृत्त्यर्थं वा प्रकुर्वीत नरः कर्म शिवालये ॥ २६
यः स याति न सन्देहः स्वर्गलोकं सबान्धवः ।
यश्चात्मभोगसिद्ध्यर्थमपि रुद्रालये सकृत् ॥ २७
कर्म कुर्याद्यदि सुखं लब्ध्वा चापि प्रमोदते ।
तस्मादायतनं भक्त्या यः कुर्यान्मुनिसत्तमाः ॥ २८
काष्ठेष्टकादिभिर्मर्त्यः शिवलोके महीयते ।
प्रसादार्थं महेशस्य प्रासादो मुनिपुङ्गवाः ॥ २ ९ ।
विमानोंसे दिव्य शिवलोक पहुँचकर ज्ञानयोग प्राप्त करके गणाधिपति पद प्राप्त करता है ॥ १५१/२ ॥ जो मनुष्य अपने सामर्थ्यके अनुसार रुद्र शिवके लिये भक्तिपूर्वक नीलाद्रिशिखर नामक परम सुन्दर शिवालय बनाता है, वह जो फल प्राप्त करता है, उसे मैं बता रहा हूँ । भक्तिपूर्वक हिमशैल [ नामक शिवालय ] -का निर्माण करनेपर जो फल पहले बताया गया है, उस सम्पूर्ण फलको प्राप्त करके वह सभी देवताओंसे नमस्कृत होता हुआ रुद्रलोक प्राप्त करके रुद्रोंके साथ आनन्द मनाता है॥१६–१८९ २ ॥ रुद्रका अत्यन्त प्रिय महेन्द्रशैल नामक शिवालय बनाकर मनुष्य जो फल प्राप्त करता है, उस फलको मैं बता रहा हूँ - हे मुनिश्रेष्ठो! वह [ मनुष्य ] महेन्द्रपर्वतके आकारवाले तथा वृषभोंसे जुते हुए विमानोंसे दिव्य शिवलोकमें जाकर [ वहाँ ] यथेष्ट सुखोंको भोगकर रुद्रोंसे पूर्ण ज्ञान प्राप्त करके विषयोंको विषकी भाँति । त्यागकर शिवसायुज्य प्राप्त करता है ॥ १ ९ - २१ १/२ ॥ जो [ मनुष्य ] रत्नजटित सोनेका द्राविड़, नागर अथवा केसर कोटिका शिवालय विधानपूर्वक बनवाता है अथवा सम अथवा दीर्घ शिखर ( चोटी ) या मण्डप बनवाता है, उसके पुण्यका वर्णन सैकड़ों युगों में भी नहीं किया जा सकता है । हे द्विजो! जो [ मनुष्य ] जीर्ण ( पुराने ), गिरे हुए, टूटे हुए अथवा फूटे हुए शिवालय, उसके मण्डप, चहारदीवारी, फाटक अथवा द्वार आदिको पूर्वकी भाँति अत्यन्त सुन्दर करा देता है; वह [ वास्तविक ] निर्मातासे भी अधिक पुण्य प्राप्त करता है; इसमें सन्देह
नहीं है । २२ - २५ ११/२ ॥
जो मनुष्य आजीविकाके लिये शिवालयमें कार्य करता है, वह [ अपने ] बान्धवोंसहित स्वर्गलोक जाता है; इसमें सन्देह नहीं है । जो अपने सुखकी सिद्धिके लिये शिवालयमें एक बार भी [ कुछ ] कार्य कर देता है, वह सुख प्राप्त करके प्रसन्न रहता है ॥ २६-२७ / २ ॥ अतः हे उत्तम मुनियो! जो मनुष्य भक्तिपूर्वक काष्ठ, पत्थर आदिसे शिवालय बनवाता है, वह शिवलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है । हे श्रेष्ठ मुनियो! महेशकी प्रसन्नता
पृष्ठ 379
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ७७ ] शिवमन्दिरोंके निर्माणका फल
कर्तव्यः सर्वयत्नेन धर्मकामार्थमुक्तये ।
अशक्तश्चेन्मुनिश्रेष्ठाः प्रासादं कर्तुमुत्तमम् ॥
सम्मार्जनादिभिर्वापि सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।
सम्मार्जनं तु यः कुर्यान्मार्जन्या मृदुसूक्ष्मया ॥
चान्द्रायणसहस्त्रस्य फलं मासेन लभ्यते । शिवमन्दिरके उपलेपन आदिका माहात्म्य ३७७ लिये तथा धर्म, अर्थ, काम, मोक्षके लिये पूर्ण प्रयत्नके ३० साथ शिवालयका निर्माण करना चाहिये ॥ २८-२९ २ ॥ हे श्रेष्ठ मुनियो! यदि कोई उत्तम शिवालय बनानेमें असमर्थ हो, तो वह [ शिवालयमें ] सम्मार्जन ३१ ( बुहारना ) आदिके द्वारा भी समस्त वांछित फलोंको प्राप्त कर लेता है । जो [ व्यक्ति ] कोमल तथा सूक्ष्म झाडूसे सफाई करता है, वह महीने भरमें हजार चान्द्रायण व्रतका यः कुर्याद्वस्त्रपूतेन गन्धगोमयवारिणा ॥३२ फल प्राप्त करता है । जो [ मनुष्य ] पवित्र वस्त्रसे छने हुए
आलेपनं यथान्यायं वर्षचान्द्रायणं लभेत् ।
अर्धक्रोशं शिवक्षेत्रं शिवलिङ्गात्समन्ततः ॥
यस्त्यजेद्दुस्त्यजान् प्राणाञ्शिवसायुज्यमाप्नुयात् ।
स्वायम्भुवस्य मानं हि तथा बाणस्य सुव्रताः ॥
स्वायम्भुवे तदर्धं स्यात्स्यादार्षे च तदर्धकम् ।
मानुषे च तदर्थं स्यात्क्षेत्रमानं द्विजोत्तमाः ॥
एवं यतीनामावासे क्षेत्रमानं द्विजोत्तमाः ।
रुद्रावतारे चाद्यं यच्छिष्ये चैव प्रशिष्यके ॥
नरावतारे तच्छिष्ये तच्छिष्ये च प्रशिष्यके ।
श्रीपर्वते महापुण्ये तस्य प्रान्ते च वा द्विजाः ॥
तस्मिन् वा यस्त्यजेत्प्राणाञ्छिवसायुज्यमाप्नुयात् ।
वाराणस्यां तथाप्येवमविमुक्ते विशेषतः ॥
केदारे च महाक्षेत्रे प्रयागे च विशेषतः ।
कुरुक्षेत्रे च यः प्राणान् सन्त्यजेद्याति निर्वृतिम् ॥
प्रभासे पुष्करेऽवन्त्यां तथा चैवामरेश्वरे ।
वणीशेलाकुले चैव मृतो याति शिवात्मताम् ॥
वाराणस्यां मृतो जन्तुर्न जातु जन्तुतां व्रजेत् ।
त्रिविष्टपे विमुक्ते च केदारे सङ्गमेश्वरे ॥
गन्ध तथा गोमयके जलसे विधानके अनुसार आलेपन ( लीपनेका कार्य ) करता है, वह वर्षपर्यन्त चान्द्रायणव्रत ३३ करनेका फल प्राप्त करता है ॥ ३०- -३२ ९ २ ॥ शिवलिङ्गके चारों ओर आधा कोशका क्षेत्र शिवक्षेत्र होता है । जो [ अपने ] दुस्त्यज प्राणोंको [ इस क्षेत्रमें ] ३४ छोड़ता है, वह शिव - सायुज्य प्राप्त करता है । हे सुव्रतो! यह [ अर्धकोश ] मान स्वयम्भू बाणलिङ्ग अर्थात् केवल ज्योतिर्लिङ्गका है । हे द्विजोत्तमो! अन्य स्वयम्भू लिङ्गके ३५ लिये शिवक्षेत्रका मान उसका आधा ( कोशका चतुर्थांश ), ऋषिस्थापित लिङ्गके लिये उसका आधा ( कोशका आठवाँ भाग ) और मनुष्यके द्वारा स्थापित लिङ्गके लिये उसका ३६ भी आधा ( कोशका सोलहवाँ ) भाग होता है । हे द्विजोत्तमो! इसी प्रकार यतियोंके निवासस्थानसे कोशके सोलहवें भागका क्षेत्र शिवक्षेत्र है । रुद्रोंके अवतारस्थल, उनके ३७ शिष्यों - प्रशिष्योंके अवतारस्थल, योगाचार्योंके अवतारस्थल, उनके शिष्योंके अवतारस्थल तथा उनके भी शिष्य-प्रशिष्योंके अवतारस्थलसे आधे कोशका मण्डल शिवक्षेत्र ३८ होता है ॥ ३३–३६१ / २ ॥ हे द्विजो! महापुण्यप्रद श्रीपर्वत तथा उसके प्रान्तभाग - इस शिवक्षेत्रमें जो प्राणोंका त्याग करता ३ ९ है, वह शिवसायुज्य प्राप्त करता है । जो [ मनुष्य ] वाराणसीमें तथा विशेषकर वहाँ अविमुक्त क्षेत्रमें, केदारमें, विशेषकर महाक्षेत्र प्रयागमें तथा कुरुक्षेत्रमें ४० प्राणत्याग करता है, वह मोक्ष प्राप्त करता है । प्रभास, पुष्कर, अवन्ती, अमरेश्वर तथा वणीशेलाकुलमें मृत प्राणी शिवात्मताको प्राप्त होता है । वाराणसीमें मरनेवाला ४ ९ । प्राणी पुनर्जन्मको प्राप्त नहीं होता है । जो [ प्राणी ]
पृष्ठ 380
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३७८ शालके वा त्यजेत्प्राणांस्तथा वै जम्बुकेश्वरे शुक्रेश्वरे वा गोकर्णे भास्करेशे गुहेश्वरे हिरण्यगर्भे नन्दीशे स याति परमां गतिम् नियमैः शोष्य यो देहं त्यजेत्क्षेत्रे शिवस्य तु स याति शिवतां योगी मानुषे दैविकेऽपि वा आर्षे वापि मुनिश्रेष्ठास्तथा स्वायम्भुवेऽपि वा
स्वयम्भूते तथा देवे नात्र कार्या विचारणा ।
आधायाग्निं शिवक्षेत्रे सम्पूज्य परमेश्वरम् ॥
स्वदेहपिण्डं जुहुयाद्यः स याति परां गतिम् ।
यावत्तावन्निराहारो भूत्वा प्राणान् परित्यजेत् ॥
शिवक्षेत्रे मुनिश्रेष्ठाः शिवसायुज्यमाप्नुयात् ।
छित्त्वा पादद्वयं चापि शिवक्षेत्रे वसेत्तु यः ॥
स याति शिवतां चैव नात्र कार्या विचारणा ।
क्षेत्रस्य दर्शनं पुण्यं प्रवेशस्तच्छताधिकः ॥
तस्माच्छतगुणं पुण्यं स्पर्शनं च प्रदक्षिणम् ।
तस्माच्छतगुणं पुण्यं जलस्नानमतः परम् ॥
क्षीरस्नानं ततो विप्राः शताधिकमनुत्तमम् ।
दध्ना सहस्रमाख्यातं मधुना तच्छताधिकम् ॥
घृतस्नानेन चानन्तं शार्करे तच्छताधिकम् ।
शिवक्षेत्रसमीपस्थां नदीं प्राप्यावगाह्य च ॥
त्यजेद्देहं विहायान्नं शिवलोके महीयते ।
शिवक्षेत्रसमीपस्था नद्यः सर्वाः सुशोभनाः ॥
वापीकूपतडागाश्च शिवतीर्था इति स्मृताः ।
स्नात्वा तेषु नरो भक्त्या तीर्थेषु द्विजसत्तमाः ॥
ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः ।
प्रातः स्नात्वा मुनिश्रेष्ठाः शिवतीर्थेषु मानवः ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । । त्रिविष्टप, विमुक्त, केदारक्षेत्र, संगमेश्वर, शालक ॥ ४२ जम्बुकेश्वर, शुक्रेश्वर, गोकर्ण, भास्करेश, गुहेश्वर, हिरण्यगर्भ तथा नन्दीशक्षेत्रमें प्राण छोड़ता है, वह, । । परम गति प्राप्त करता है । हे श्रेष्ठ मुनियो! [ अपने ] ॥ ४३ शरीरको नियमोंसे सुखाकर जो योगी मानुष ( मानवस्थापित ), दैविक ( देवस्थापित ), आर्ष ( मुनि-। स्थापित ) या स्वयम्भू ( स्वयं उत्पन्न ) किसी भी ॥ ४४ शिवक्षेत्रमें प्राणत्याग करता वह शिवत्वको प्राप्त होता है । ज्योतिर्लिङ्ग क्षेत्र तथा देवक्षेत्रके विषयमें ४५ सन्देह नहीं करना चाहिये ॥ ३७–४४९ २ ॥ शिवक्षेत्रमें भलीभाँति परमेश्वरकी पूजा करके आग जलाकर जो [ प्राणी ] अपने शरीरको उसमें होम ४६ कर देता है, वह परम गति प्राप्त करता है । हे श्रेष्ठ मुनियो! जो [ मनुष्य ] निराहार रहकर शिवक्षेत्रमें प्राणका त्याग करता है, वह शिवसायुज्य प्राप्त करता ४७ । जो [ अपने ] दोनों पैरोंको काटकर भी शिवक्षेत्र में निवास करता है, वह शिवत्वको प्राप्त होता है; इसमें सन्देह नहीं करना चाहिये ॥ ४५–४७१२ ॥ ४८ शिवक्षेत्रका दर्शन पुण्यदायक होता है, वहाँपर प्रवेश करना उससे सौ गुना अधिक पुण्यदायक होता है और ४ ९ उसका स्पर्श तथा प्रदक्षिणा उससे भी सौ गुना पुण्यप्रद होता है । वहाँ [ मूर्ति ] जल - स्नान करानेसे उससे भी सौ गुना पुण्य होता है । हे विप्रो! दुग्धसे स्नान करानेसे ५० उससे सौ गुना, दहीसे स्नान करानेसे उससे हजार गुना, मधुसे स्नान करानेसे उससे सौ गुना, घृतसे स्नान करानेसे उससे अनन्त गुना और शर्करासे स्नान करानेसे उससे भी ५१ सौ गुना अधिक पुण्य कहा गया है ॥ ४८–५०२ ॥ शिवक्षेत्र के समीपमें स्थित [ किसी ] नदीपर जाकर उसमें स्नान करके और अन्नका त्याग करके जो ५२ [ अपना ] शरीर छोड़ता है, वह शिवलोकमें प्रतिष्ठा प्राप्त करता है । शिवक्षेत्रके समीपमें स्थित सभी ५३ सुन्दर नदियाँ, बावलियाँ, कुएँ तथा तालाब शिवतीर्थ कहे गये हैं । हे श्रेष्ठ द्विजो! उन तीर्थोंमें श्रद्धापूर्वक स्नान करके मनुष्य ब्रह्महत्या आदि पापोंसे मुक्त हो ५४ । जाता है; इसमें सन्देह नहीं है॥५१–५३२ ॥