लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 511–520
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 511–520
पृष्ठ 511
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ ६ ] भगवान् महेश्वरद्वारा वीरभद्रका विशोकाय स्थिराय स्थिरधन्विने । अव्यक्ताय स्थाणवे कृत्तिवासाय नमः पञ्चार्थहेतवे ॥ ९ ०
वरदायैकपादाय नमश्चन्द्रार्धमौलिने ।
नमस्तेऽध्वरराजाय वयसां पतये नमः ॥ ९ १
योगीश्वराय नित्याय सत्याय परमेष्ठिने ।
सर्वात्मने नमस्तुभ्यं नमः सर्वेश्वराय ते ॥ ९ २
एकद्वित्रिचतुःपञ्चकृत्वस्तेऽस्तु नमो नमः ।
दशकृत्वस्तु साहस्रकृत्वस्ते च नमो नम: ॥ ९ ३
नमोऽपरिमितं कृत्वानन्तकृत्वो नमो नमः ।
नमो नमो नमो भूयः पुनर्भूयो नमो नमः ॥ ९ ४
सूत उवाच
नाम्नामष्टशतेनैवं स्तुत्वामृतमयेन तु ।
पुनस्तु प्रार्थयामास नृसिंहः शरभेश्वरम् ॥ ९ ५
यदा यदा ममाज्ञानमत्यहङ्कारदूषितम् ।
तदा तदापनेतव्यं त्वयैव परमेश्वर ॥ ९ ६
एवं विज्ञापयन् प्रीतः शङ्करं नरकेसरी ।
नन्वशक्तो भवान् विष्णो जीवितान्तं पराजितः ॥ ९ ७
तद्वक्त्रशेषमात्रान्तं कृत्वा सर्वस्य विग्रहम् ।
शुक्तिशित्यं तदा मङ्गं वीरभद्रः क्षणात्ततः ॥ ९ ८
देवा ऊचुः
अथ ब्रह्मादयः सर्वे वीरभद्र त्वया दृशा ।
जीविताः स्मो वयं देवाः पर्जन्येनेव पादपाः ॥ ९९
यस्य भीषा दहत्यग्निरुदेति च रविः स्वयम् ।
वातो वाति च सोऽसि त्वं मृत्युर्धावति पञ्चमः ॥ १००
यदव्यक्तं परं व्योम कलातीतं सदाशिवम् ।
भगवंस्त्वामेव भवं वदन्ति ब्रह्मवादिनः ॥ १०१
* कठोपनिषद् २। ३ । ३, तैत्तिरीयोपनिषद् २।८।१ आवाहन नृसिंहद्वारा शिवस्तुति ५० ९ मुण्ड, दण्डी, योगरूपी, मेघवाह, देव तथा पार्वतीपतिको नमस्कार है । अव्यक्त, विशोक ( शोकरहित ), स्थिर, स्थिरधन्वी, स्थाणु ( जगत् के आधाररूप ), कृत्तिवास तथा पंचार्थहेतुको नमस्कार है । वर तथा एकपाद ( एकमात्र ज्ञानियोंके द्वारा प्राप्य ) - को नमस्कार है । चन्द्रार्धमौलिको नमस्कार है । अध्वरराज तथा वयसाम्पति । ( शरभरूप ) - को नमस्कार है । आप योगीश्वर, नित्य, सत्य, परमेष्ठी तथा सर्वात्माको नमस्कार है । आप सर्वेश्वरको नमस्कार है । आपको एक, दो, तीन, चार, पाँच बार नमस्कार है । आपको दस बार तथा हजार बार नमस्कार है । आपको अपरिमित बार, अनन्त बार नमस्कार है । आपको बार - बार नमस्कार है; पुन: बार-बार नमस्कार है ॥ ७६ – ९ ४ ॥ सूतजी बोले— [ हे ऋषियो! ] इस प्रकार नृसिंह [ विष्णु ] ने एक सौ आठ अमृतमय नामोंसे शरभरूप ईश्वर ( शिव ) - की स्तुति करके पुनः उनसे प्रार्थना की— हे परमेश्वर! जब - जब अति अहंकारसे दूषित अज्ञान मुझमें उत्पन्न हो, तब - तब आप उसे दूर करें । इस प्रकार शंकरसे प्रार्थना करते हुए वे नृसिंह प्रसन्न हो गये; तब वीरभद्रने कहा — ' हे विष्णो! आप वास्तवमें अशक्त हैं और जीवनके अन्तमें पराजित हुए हैं । ' इसके बाद वीरभद्रने क्षणभरमें ही [ नृसिंहरूपधारी ] विष्णुके विग्रहको बचे हुए मुखवाला करके शेष विग्रहसे त्वचा खींचकर उसे मात्र हड्डियोंसे युक्त कर दिया और इस प्रकार वह विग्रह अति श्वेत वर्णवाला हो गया ॥ ९ ५ – ९ ८ ॥ देवता बोले- हे वीरभद्र! ब्रह्मा आदि हम सभी देवता आपकी दृष्टिसे उसी प्रकार जीवित हैं, जैसे वृक्ष मेघसे जीवन प्राप्त करते हैं॥९९॥
जिसके भयसे अग्नि जलती है, साक्षात् सूर्य उगता है, वायु बहती है और पाँचवीं * मृत्यु दौड़ती है; वह आप ही हैं ॥ १०० ॥
हे भगवन्! ब्रह्मवादी लोग आपको ही अनिर्वाच्य, । चिदाकाश, कलातीत, सदाशिव तथा भव कहते हैं ॥ १०१ ॥
पृष्ठ 512
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५१० के वयमेव धातुक्ये वेदने परमेश्वरः । न विद्धि परमं धाम रूपलावण्यवर्णने उपसर्गेषु सर्वेषु त्रायस्वास्मान् गणाधिप । एकादशात्मन् भगवान् वर्तते रूपवान् हरः
ईदृशान् तेऽवताराणि दृष्ट्वा शिव बहूंस्तमः ।
कदाचित्सन्दिहेन्नास्मांस्त्वच्चिन्तास्तमया तथा ॥
गुञ्जागिरिवरतटामितरूपाणि सर्वशः अभ्यसंहर गम्यं ते न नीतव्यं परापरा द्वे तनू तव रुद्रस्य वेदज्ञा ब्राह्मणा विदुः । घोराप्यन्या शिवाप्यन्या ते प्रत्येकमनेकधा इहास्मान् पाहि भगवन्नित्याहतमहाबलः । भवता हि जगत्सर्वं व्याप्तं स्वेनैव तेजसा ब्रह्मविष्णवीन्द्रचन्द्रादि वयं च प्रमुखाः सुराः सुरासुराः सम्प्रसूत्तास्त्वत्तः सर्वे महेश्वर ब्रह्मा च इन्द्रो विष्णुश्च यमाद्या न सुरासुरान् ततो निगृह्य च हरिं सिंह इत्युपचेतसम् यतो बिभर्षि सकलं विभज्य तनुमष्टधा अतोऽस्मान् पाहि भगवन्सुरान् दानैरभीप्सितैः उवाच तान् सुरान् देवो महर्षींश्च पुरातनान् यथा जले जलं क्षिप्तं क्षीरं क्षीरे घृतं घृते एक एव तदा विष्णुः शिवलीनो न चान्यथा एष एव नृसिंहात्मा सदर्पश्च महाबलः जगत्संहारकारेण प्रवृत्तो नरकेसरी याजनीयो नमस्तस्मै मद्भक्तिसिद्धिकाङ्क्षिभिः श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग आप जगदाधारके विषयमें जाननेमें हम असमर्थ ॥ १०२ हैं । आप हमारे परमेश्वर हैं । आपके रूपलावण्यवर्णनका अन्त नहीं है - ऐसा जानिये ॥ १०२ ॥
हे गणाधिप! सभी विपत्तियोंमें हमलोगोंकी रक्षा ॥ १०३ कीजिये । हे एकादशरुद्ररूप! आप भगवान् हर विशिष्ट विग्रहवाले हैं ॥ १०३ ॥
हे शिव! आपके इस प्रकारके अनेक अवतारोंको १०४ देखकर हमारा अज्ञान हममें कदाचित् सन्देह न उत्पन्न करे तथा आपका ध्यान नष्ट न हो । जैसे गुजाके महान् । पर्वतके प्रान्तभागसे गुंजाओंकी अमित संख्या होती है, ॥ १०५ वैसे ही आपके अनन्त रूप हैं, जिन्हें आप चारों ओरसे उपसंहृत कर लीजिये । यह संसार आपके प्रवेशयोग्य हो, इसका संहार मत कीजिये । वेदवेत्ता ब्राह्मण कहते ॥ १०६ हैं कि आप रुद्रके पर अपर दो शरीर हैं - एक घोर तथा दूसरा शिव ( शान्त ); उनमें प्रत्येकके अनेक प्रकार हैं । हे भगवन्! कभी भी हत न होनेवाले महान् बलसे ॥ १०७ युक्त आप यहाँपर हम लोगोंकी रक्षा कीजिये । आपने अपने ही तेजसे सम्पूर्ण जगत्को व्याप्त कर रखा । है ॥ १०४–१०७ ॥ ॥ १०८ हे महेश्वर! ब्रह्मा - विष्णु - इन्द्र - चन्द्र आदि हम प्रमुख देवतागण तथा अन्य देवता और असुर - सभी । लोग आपसे उत्पन्न हुए हैं ॥ १०८ ॥
॥ १० ९ ब्रह्मा, इन्द्र, विष्णु, यम आदि देवता, असुर तथा भ्रान्त अन्तःकरणवाले नृसिंह हरिका निग्रह करके अपने । । शरीरको आठ प्रकारसे [ सूर्य आदि रूपमें ] विभाजित ॥ ११० करके आप सभीका धारण - पोषण करते हैं; अत: है भगवन्! अभीष्ट दानोंके द्वारा हम देवताओंकी रक्षा । कीजिये ॥ १० ९ - ११० ॥ ॥ १११ तत्पश्चात् देव [ वीरभद्र ] -ने उन देवताओं तथा प्राचीन ऋषियोंसे कहा — जैसे जलमें जल, दूधमें दूध । तथा घृतमें घृत डाले जानेपर एक हो जाता है; वैसे ही ॥ ११२ विष्णु शिवमें लीन हैं; इसमें सन्देह नहीं है । ये गर्वयुक्त | तथा महाबली नृसिंह जगत्का संहार करनेवाले रूपसे । । प्रकट हुए हैं । मेरी भक्तिकी सिद्धिकी इच्छा रखनेवालोंको ॥ ११३ । नृसिंहकी पूजा करनी चाहिये; उन [ नृसिंहरूपधारी
पृष्ठ 513
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ६ ] भगवान् महेश्वरद्वारा वीरभद्रका अध्याय भगवान् वीरभद्रो महाबलः । एतावदुक्त्वा अपश्यन् सर्वभूतानां तत्रैवान्तरधीयत ॥ ११४
नृसिंहकृत्तिवसनस्तदाप्रभृति शङ्करः ।
वक्त्रं तन्मुण्डमालायां नायकत्वेन कल्पितम् ॥ ११५
ततो देवा निरातङ्काः कीर्तयन्तः कथामिमाम् ।
विस्मयोत्फुल्लनयना जग्मुः सर्वे यथागतम् ॥ ११६
य इदं परमाख्यानं पुण्यं वेदैः समन्वितम् ।
पठित्वा शृणुते चैव सर्वदुःखविनाशनम् ॥ ११७
धन्यं यशस्यमायुष्यमारोग्यं पुष्टिवर्धनम् ।
सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम् ॥ ११८
अपमृत्युप्रशमनं महाशान्तिकरं शुभम् ।
अरिचक्रप्रशमनं सर्वाधिप्रविनाशनम् ॥ ११ ९
ततो दुःस्वप्नशमनं सर्वभूतनिवारणम् ।
विषग्रहक्षयकरं पुत्रपौत्रादिवर्धनम् ॥ १२०
योगसिद्धिप्रदं सम्यक् शिवज्ञानप्रकाशकम् ।
शेषलोकस्य सोपानं वाञ्छितार्थैकसाधनम् ॥ १२१
विष्णुमायानिरसनं देवतापरमार्थदम् ।
वाञ्छासिद्धिप्रदं चैव ऋद्धिप्रज्ञादिसाधनम् ॥ १२२
इदं तु शरभाकारं परं रूपं पिनाकिनः ।
प्रकाशितव्यं भक्तेषु चिरेषूद्यमितेषु च ॥ १२३
तैरेव पठितव्यं च श्रोतव्यं च शिवात्मभिः ।
शिवोत्सवेषु सर्वेषु चतुर्दश्यष्टमीषु च ॥ १२४
पठेत्प्रतिष्ठाकालेषु शिवसन्निधिकारणम् ।
चोरव्याघ्राहिसिंहान्तकृतो राजभयेषु च ॥१२५
अत्रान्योत्पातभूकम्पदावाग्निपांसुवृष्टिषु ।
उल्कापाते महावाते विना वृष्ट्यातिवृष्टिषु ॥ १२६
आवाहन " " नृसिंहद्वारा शिवस्तुति ५११ विष्णु ] - को नमस्कार है ॥ १११–११३ ॥ | इतना कहकर महाबली भगवान् वीरभद्र सभी देवताओंके देखते - देखते वहींपर अन्तर्धान हो गये । उसी समयसे शंकरजी नृसिंहके चर्मको वस्त्रके रूपमें धारण करने लगे और [ नृसिंहका ] मुण्ड उनकी मुण्डमालामें
मणिके रूपमें शोभा पाने लगा । ११४ - ११५ ॥
तदनन्तर विस्मयसे प्रसन्न नेत्रवाले सभी देवतागण भयरहित होकर इस कथाको कहते हुए जैसे आये थे, वैसे ही वापस चले गये ॥ ११६ ॥
जो [ मनुष्य ] इस पुण्यप्रद तथा वेदमय श्रेष्ठ आख्यानको पढ़ता अथवा सुनता है, उसके सभी दुःखोंका नाश हो जाता है । यह [ आख्यान ] धन्य बनानेवाला, यश देनेवाला, आयु प्रदान करनेवाला, रोगरहित करनेवाला, पुष्टिकी वृद्धि करनेवाला, सभी विघ्नोंको शान्त करनेवाला, सभी व्याधियोंको नष्ट करनेवाला, अकाल मृत्युका शमन करनेवाला, परमशान्ति प्रदान करनेवाला, मंगलकारक, शत्रु- समूहका दमन करनेवाला, सभी मानसिक रोगोंका विनाश करनेवाला, बुरे स्वप्नोंका निवारण करनेवाला, सभी भूत - प्रेतको दूर करनेवाला, दुष्ट ग्रहोंका क्षय करनेवाला, पुत्र - पौत्रकी वृद्धि करनेवाला, योग- सिद्धि प्रदान करनेवाला, भली-भाँति शिवज्ञानको प्रकाशित करनेवाला, शेषलोकका सोपानस्वरूप, वांछित फलोंको सिद्ध करनेवाला, विष्णुमायाको दूर करनेवाला, देवताओंके परमार्थको देनेवाला, वांछाकी सिद्धि प्रदान करनेवाला और ऋद्धि, प्रज्ञा आदि देनेवाला है ॥ ११७- १२२ ॥ पिनाकधारी [ शिव ] - के इस शरभकी आकृतिवाले श्रेष्ठ रूपको स्थिर प्रज्ञावाले उत्सुक भक्तोंमें प्रकाशित करना चाहिये और उन्हीं शिवसमर्पित मनवाले भक्तोंके द्वारा शिवके सभी उत्सवोंमें और अष्टमी तथा चतुर्दशीके दिन इसका पाठ तथा श्रवण किया जाना चाहिये । शिव-प्रतिष्ठाके अवसरोंपर शिवकी सन्निधि प्राप्त करनेवाले इस स्तोत्रको पढ़ना चाहिये । अतः चोर - बाघ - सर्प - सिंह आदिसे भय होनेपर, राजासे भय उत्पन्न होनेपर, इस | लोकमें अन्य उत्पात- भूकम्प - दावाग्नि, धूलवृष्टि ( आँधी )
पृष्ठ 514
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५१२ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग अतस्तत्र पठेद्विद्वाञ्छिवभक्तो दृढव्रतः । | होनेपर, उल्कापात होनेपर, तेज हवा चलनेपर, अनावृष्टि यः पठेच्छृणुयाद्वापि स्तवं सर्वमनुत्तमम् ॥ १२७ | तथा अतिवृष्टि होनेपर दृढ़ व्रतवाले विद्वान् शिवभक्तको इस [ शरभचरित ] - को पढ़ना चाहिये । जो इस सर्वोत्तम स्तोत्रको पढ़ता अथवा सुनता है, वह रुद्रत्व प्राप्त करके स रुद्रत्वं समासाद्य रुद्रस्यानुचरो भवेत् ॥ १२८ | रुद्रका अनुचर हो जाता है ॥१२३–१२८ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शरभप्रादुर्भावो नाम षण्णवतितमोऽध्यायः ॥ ९ ६ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' शरभप्रादुर्भाव ' नामक छानबेवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ९ ६ ॥ सत्तानबेवाँ अध्याय जलन्धर - वधकी कथा ऋषय ऊचुः
जलन्धरं जटामौलिः पुरा जम्भारिविक्रमम् ।
कथं जघान भगवान् भगनेत्रहरो हरः ॥ १
वक्तुमर्हसि चास्माकं रोमहर्षण सुव्रत । सूत उवाच जलन्धर इति ख्यातो जलमण्डलसम्भवः ॥ २
आसीदन्तकसङ्काशस्तपसा लब्धविक्रमः ।
तेन देवाः सगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः ॥ ३
निर्जिताः समरे सर्वे ब्रह्मा च भगवानजः ।
जित्वैव देवसङ्घातं ब्रह्माणं वै जलन्धरः ॥ ४
जगाम देवदेवेशं विष्णुं विश्वहरं गुरुम् ।
तयोः समभवद्युद्धं दिवारात्रमविश्रमम् ॥ ५
जलन्धरेशयोस्तेन निर्जितो मधुसूदनः ।
जलन्धरोऽपि तं जित्वा देवदेवं जनार्दनम् ॥ ६
प्रोवाचेदं दितेः पुत्रान् न्यायधीर्जेतुमीश्वरम् ।
सर्वे जिता मया युद्धे शङ्करो ह्यजितो रणे ॥ ७
तं जित्वा सर्वमीशानं गणपैर्नन्दिना क्षणात् ।
अहमेव भवत्वं च ब्रह्मत्वं वैष्णवं तथा ॥ ८
वासवत्वं च युष्माकं दास्ये दानवपुङ्गवाः ।
जलन्धरवचः श्रुत्वा सर्वे ते दानवाधमाः ॥ ९
जगर्जुरुच्चैः पापिष्ठा मृत्युदर्शनतत्पराः ।
दैत्यैरेतैस्तथान्यैश्च रथनागतुरङ्गमैः ॥ १०
ऋषिगण बोले- हे रोमहर्षण! हे सुव्रत! सिरपर जटाधारण करनेवाले तथा भगके नेत्रोंका हरण करनेवाले भगवान् शिवने इन्द्रके समान पराक्रमी जलन्धरका वध कैसे किया; हम लोगोंको यह बतानेकी कृपा कीजिये ॥ ११/२ ॥ सूतजी बोले - [ हे ऋषियो! ] जलमण्डलसे उत्पन्न जलन्धर नामसे प्रसिद्ध यमराजतुल्य एक असुर था; वह अपनी तपस्यासे बड़ा पराक्रमी हो गया था । उसने युद्धमें गन्धर्व, यक्ष, उरग तथा राक्षसोंसहित सभी देवताओंको और अजन्मा भगवान् ब्रह्माको भी जीत लिया था ॥ २-३१ / २ ॥ देवसमुदाय तथा ब्रह्माको जीत करके वह जलन्धर विश्वविनाशक देवदेवेश्वर गुरु विष्णुके यहाँ पहुँचा । उन दोनोंमें दिन - रात निरन्तर युद्ध होता रहा और उसने मधुसूदन ( विष्णु ) - को भी पराजित कर दिया॥४-५ / २ ॥ उन देवदेव जनार्दनको भी जीतकर न्यायबुद्धिवाले जलन्धरने ईश्वर ( शिव ) -को जीतनेके लिये दितिके पुत्रोंसे कहा — ' मैंने युद्धमें सबको जीत लिया है, केवल शंकर ही अजित रह गये हैं । हे श्रेष्ठ दानवो! गणेश्वरों तथा नन्दीसहित उन सर्व ईशानको क्षणभरमें जीतकर मैं तुम लोगोंको शिव, ब्रह्मा, विष्णु तथा इन्द्रका पद प्रदान कर दूँगा ' ॥ ६-८९ / २ ॥ तब जलन्धरका वचन सुनकर वे सभी अधम, | पापी उच्च स्वरमें
पृष्ठ 515
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ ७ ] जलन्धर- वधकी कथा ५१३
सन्नद्धैः सह सन्नह्य शर्वं प्रति ययौ बली ।
भवोऽपि दृष्ट्वा दैत्येन्द्रं मेरुकूटमिव स्थितम् ॥ ११ ।
अवध्यत्वमपि श्रुत्वा तथान्यैर्भगनेत्रहा ।
ब्रह्मणो वचनं रक्षन् रक्षको जगतां प्रभुः ॥ १२ ।
साम्बः सनन्दी सगणः प्रोवाच प्रहसन्निव ।
किं कृत्यमसुरेशान युद्धेनानेन साम्प्रतम् ॥१३
मद्बाणैर्भिन्नसर्वाङ्गो मर्तुमभ्युद्यते मुदा ।
जलन्धरोऽपि तद्वाक्यं श्रुत्वा श्रोत्रविदारणम् ॥ १४
सुरेश्वरमुवाचेदं सुरेतरबलेश्वरः ।
वाक्येनालं महाबाहो देवदेव वृषध्वज ॥ १५
चन्द्रांशुसन्निभैः शस्त्रैर्हर योद्धुमिहागतः ।
निशम्यास्य वचः शूली पादाङ्गुष्ठेन लीलया ।
महाम्भसि चकाराशु रथाङ्गं रौद्रमायुधम् ॥ १६
कृत्वार्णवाम्भसि सितं भगवान् रथाङ्गं स्मृत्वा जगत्त्रयमनेन हताः सुराश्च । दक्षान्धकान्तकपुरत्रययज्ञहर्ता लोकत्रयान्तककरः प्रहसंस्तदाह ॥ १७
पादेन निर्मितं दैत्यजलन्धरमहार्णवे ।
बलवान् यदि चोद्धर्तुं तिष्ठ योद्धुं न चान्यथा ॥ १८
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधेनादीप्तलोचनः ।
प्रदहन्निव नेत्राभ्यां प्राहालोक्य जगत्त्रयम् ॥ १ ९
गरजने लगे । इसके बाद वह बलशाली जलन्धर रथ, हाथी तथा घोड़ोंपर सवार शस्त्रयुक्त इन दैत्यों तथा अन्य [ सैनिकों ] के साथ सावधान होकर शिवजीकी ओर चल पड़ा॥९ -१०२ ॥ तब मेरुशिखरके समान स्थित उस दैत्यराजको देखकर तथा उसके अवध्यत्वको दूसरोंसे सुनकर भगके नेत्रका हरण करनेवाले तथा लोकोंकी रक्षा करनेवाले प्रभु शिवने, जो पार्वती, नन्दी तथा गणोंसहित वहाँ थे, ब्रह्माके वचनकी रक्षा करते हुए हँसते हुए [ उस दैत्यसे ] कहा — ' हे असुरेश्वर! अब इस युद्धसे कौन - सा कार्य सिद्ध होगा? मेरे बाणोंके द्वारा छिन्न-भिन्न अंगोंवाला होकर प्रसन्नतापूर्वक मरनेके लिये तैयार हो जाओ ' ॥ ११ – १३ / २ ॥ कानोंको विदीर्ण करनेवाले उस वचनको सुनकर असुरसेनाके स्वामी जलन्धरने भी सुरेश्वर [ शिव ] - से यह [ वचन ] कहा — हे महाबाहो, हे देवदेव! हे वृषभध्वज! | ऐसी बात मत बोलिये; हे हर! मैं चन्द्रकिरणोंके समान [ चमकते हुए ] शस्त्रोंसे युद्ध करनेके लिये यहाँ आया हूँ ॥ १४-१५१ / २ ॥ उसके वचनको सुनकर शिवजीने शीघ्र ही लीलापूर्वक [ अपने ] पैरके अँगूठेसे महासागरमें भयानक चक्ररूपी आयुध निर्मित कर दिया ॥१६ ॥
तब समुद्रजलमें इस शुभ्र चक्रको स्थित करके और यह सोचकर कि ' इसके द्वारा तीनों लोक तथा देवतागण मार दिये जायेंगे ' दक्ष, अन्धक, अन्तक और त्रिपुरके यज्ञको नष्ट करनेवाले तथा तीनों लोकोंका संहार करनेवाले भगवान् [ शिव ] हँसते हुए कहने लगे – हे दैत्य! हे जलन्धर! महासागरमें [ मेरे ] पादांगुष्ठसे निर्मित किये गये अस्त्रको उठानेमें यदि तुम समर्थ हो जाओ, तब तो युद्ध करनेके लिये ठहरो; अन्यथा नहीं ॥ १७-१८ ॥ उनके उस वचनको सुनकर क्रोधसे प्रदीप्त नेत्रोंवाला वह [ जलन्धर ] तीनों लोकोंको [ अपने ] नेत्रोंसे दग्ध - सा करता हुआ शिवजीकी ओर देखकर | कहने लगा ॥१ ९ ॥
पृष्ठ 516
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग ५१४ * 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 36 36 46 55 जलन्धर उवाच
गदामुद्धृत्य हत्वा च नन्दिनं त्वां च शङ्कर ।
हत्वा लोकान् सुरैः सार्धं डुण्डुभान् गरुडो यथा ॥
हन्तुं चराचरं सर्वं समर्थोऽहं सवासवम् ।
को महेश्वर मद्द्द्बाणैरच्छेद्यो भुवनत्रये ॥
बालभावे च भगवान् तपसैव विनिर्जितः ।
ब्रह्मा बली यौवने वै मुनयः सुरपुङ्गवैः ॥
दग्धं क्षणेन सकलं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
तपसा किं त्वया रुद्र निर्जितो भगवानपि ॥
इन्द्राग्नियमवित्तेशवायुवारीश्वरादयः 1 न सेहिरे यथा नागा गन्धं पक्षिपतेरिव ॥
न लब्ध्वा दिवि भूमौ च बाहवो मम शङ्कर ।
समस्तान् पर्वतान् प्राप्य घर्षिताश्च गणेश्वर ॥
गिरीन्द्रो मन्दरः श्रीमान्नीलो मेरुः सुशोभनः ।
घर्षितो बाहुदण्डेन कण्डूनोदार्थमापतत् ॥
गङ्गा निरुद्धा बाहुभ्यां लीलार्थं हिमवद्गिरौ ।
नारीणां मम भृत्यैश्च वज्रो बद्धो दिवौकसाम् ॥
वडवाया मुखं भग्नं गृहीत्वा वै करेण तु ।
तत्क्षणादेव सकलं चैकार्णवमभूदिदम् ॥
ऐरावतादयो नागाः क्षिप्ताः सिन्धुजलोपरि ।
सरथो भगवानिन्द्रः क्षिप्तश्च शतयोजनम् ॥
गरुडोऽपि मया बद्धो नागपाशेन विष्णुना ।
उर्वश्याद्या मया नीता नार्यः कारागृहान्तरम् ॥
कथञ्चिल्लब्धवान् शक्रः शचीमेकां प्रणम्य माम् ।
मां न जानासि दैत्येन्द्रं जलन्धरमुमापते ॥
सूत उवाच
एवमुक्तो महादेवः प्रादहद्वै रथं तदा ।
तस्य नेत्राग्निभागैककलार्धार्थेन चाकुलम् ॥
जलन्धर बोला- हे शंकर! जिस प्रकार [ विषहीन ] इंडुभ सर्पोंको मार डालता है, वैसे गरुड़ ही २० अपनी गदा उठाकर नन्दीको तथा तुमको मारकर | पुनः देवताओंसहित सभी लोकोंका संहार करके मैं इन्द्रसहित सम्पूर्ण चराचर जगत्का संहार करने में समर्थ २१ । हूँ । हे महेश्वर! तीनों लोकोंमें ऐसा कौन है, जो मेरे | बाणोंद्वारा छेदनके योग्य न हो! मैंने बचपनमें तपस्यासे २२ भगवान् विष्णुको जीत लिया था और युवावस्थामें बलशाली ब्रह्माको तथा बड़े - बड़े देवताओंसहित मुनियोंको जीत लिया था ॥ २०–२२ ॥ २३ मैंने चराचरसहित त्रिलोकीको क्षणभरमें दग्ध कर दिया था । हे रुद्र! क्या तुमने तपस्यासे भगवान् विष्णुको २४ पराजित किया है? जैसे सर्प गरुड़की गन्धको सहन नहीं कर सकते, उसी प्रकार इन्द्र, अग्नि, यम, कुबेर, वायु, वरुण आदि भी मेरी गन्धको सहन नहीं कर २५ सकते हैं । हे शंकर! स्वर्गमें तथा पृथ्वीपर अपना प्रतिद्वन्द्वी न पाकर सभी पर्वतोंपर जाकर मैंने अपनी भुजाओंको घर्षित किया था । हे गणेश्वर! खुजलाहट २६ मिटानेके लिये मैंने अपने बाहुदण्डसे गिरिराज मन्दर, श्रीसम्पन्न नीलपर्वत और अति सुन्दर मेरु पर्वतको २७ घर्षित किया था और वे गिर पड़े थे॥२३–२६ ॥ हिमालय पर्वतपर लीलावश मेरी भुजाओं के द्वारा गंगा रोक ली गयी थी और मेरी स्त्रियोंके सेवकों द्वारा २८ देवताओंका वज्र बाँध लिया गया था । मैंने हाथसे पकड़कर बड़वाग्निके मुखको भंग कर दिया था; उसी क्षण यह सब २ ९ एकार्णव हो गया था । मैंने ऐरावत आदि हाथियोंको समुद्रजलके ऊपर फेंक दिया था और भगवान् इन्द्रको रथसहित सौ योजन दूर फेंक दिया था । मैंने विष्णुसहित ३० गरुड़को भी नागपाशसे बाँध लिया था । मैंने उर्वशी आदि नारियोंको कारागृहके अन्दर डाल दिया था और इन्द्रने ३१ मुझको प्रणाम करके किसी प्रकार केवल शचीको वापस प्राप्त किया था । हे उमापते! [ क्या ] आप मुझ दैत्यराज जलन्धरको नहीं जानते हैं? ॥ २७ - ३१ ॥ सूतजी बोले - – [ हे ऋषियो! ] तब उसके इस ३२ | प्रकार कहनेपर महादेवने अपने नेत्रकी अग्निके एक
पृष्ठ 517
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ ७ ] जलन्धर - वधकी कथा दैत्यानामतुलबलैर्हयैश्च नागै-र्दैत्येन्द्रास्त्रिपुररिपोर्निरीक्षणेन 1 नागाद्वैशसमनुसंवृतश्च नागै-र्देवेशं वचनमुवाच चाल्पबुद्धिः ॥
किं कार्यं मम युधि देवदैत्य-सङ्घैर्हन्तुं यत्सकलमिदं क्षणात्समर्थः ।
यत्तस्माद्भयमिह नास्ति योद्धु-मीश वाञ्छैषा विपुलतरा न संशयोऽत्र ॥
तस्मात्त्वं मम मदनारिदक्षशत्रो यज्ञारे त्रिपुररिपो ममैव वीरैः । भूतेन्द्रैर्हरिवदनेन देवसङ्घैर्योद्धुं ते बलमिह चास्ति चेद्धि तिष्ठ ॥
इत्युक्त्वाथ महादेवं महादेवारिनन्दनः ।
न चचाल न सस्मार निहतान् बान्धवान् युधि ॥
दुर्मदेनाविनीतात्मा दोर्भ्यामास्फोट्य दोर्बलात् ।
सुदर्शनाख्यं यच्चक्रं तेन हन्तुं समुद्यतः ॥
दुर्धरेण रथाङ्गेन कृच्छ्रेणापि द्विजोत्तमाः ।
स्थापयामास वै स्कन्धे द्विधाभूतश्च तेन वै ॥
कुलिशेन यथा छिन्नो द्विधा गिरिवरो द्विजाः ।
पपात दैत्यो बलवानञ्जनाद्रिरिवापरः ॥
तस्य रक्तेन रौद्रेण सम्पूर्णमभवत्क्षणात् ।
तद्रक्तमखिलं रुद्रनियोगान्मांसमेव च ॥
महारौरवमासाद्य रक्तकुण्डमभूदहो ।
जलन्धरं हतं दृष्ट्वा देवगन्धर्वपार्षदाः ॥
सिंहनादं महत्कृत्वा साधु देवेति चाब्रुवन् ।
यः पठेच्छृणुयाद्वापि जलन्धरविमर्दनम् ॥
श्रावयेद्वा यथान्यायं गाणपत्यमवाप्नुयात् ॥
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ५१५ भागकी कलाके आधेके भी आधे भागसे उसके समूचे रथको जला दिया ॥ ३२ ॥
त्रिपुरशत्रु शिवके देखनेमात्रसे दैत्योंकी विशाल सेनाओं, ३३ घोड़ों तथा हाथियोंके साथ सभी दैत्येन्द्र दग्ध हो गये । गजोंसे चारों ओरसे घिरा हुआ वह अल्पबुद्धि जलन्धर हाथीसे उतरकर विनाशके लिये उद्यत देवेश [ शिव ] - से बोला- मुझे युद्ध करनेसे क्या प्रयोजन; क्योंकि मैं देवदैत्य-सहित इस समस्त जगत्को क्षणभरमें नष्ट करनेमें समर्थ ३४ हूँ । अतः हे ईश! मुझे कोई भय नहीं है, किंतु आपसे युद्ध करनेकी मेरी तीव्र इच्छा है; इसमें सन्देह नहीं है । अतएव हे मदनारि! हे दक्षशत्रु! हे यज्ञशत्रु! हे त्रिपुरशत्रु! यदि भूतगणों, नन्दी, देवसमुदायसहित मेरे वीरोंके साथ युद्ध करनेका तुम्हारा सामर्थ्य है, तो यहाँ ठहरो ॥ ३३-३५ ॥ ३५ महादेवसे ऐसा कहकर महादेवके शत्रुओंको आनन्दित करनेवाला वह [ जलन्धर ] न तो हिला - डुला ३६ और न तो उसने युद्धमें मारे गये बान्धवोंका स्मरण किया । अभिमानके कारण उद्दण्ड स्वभाववाला जलन्धर भुजाओंसे शब्द करके [ शिवको ] मारनेके लिये उद्यत ३७ हुआ और उसने [ रुद्रनिर्मित ] जो सुदर्शन नामक चक्र था, उसे अपने भुजाबलसे बड़े प्रयासके द्वारा अपने ३८ कन्धेपर रखा; हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो! उसी समय उस दुर्धर ( भयानक ) चक्रसे उस जलन्धरके दो टुकड़े उसी प्रकार हो गये, जैसे वज्रके द्वारा काटा गया कोई ३ ९ महापर्वत दो भागों में हो जाता है । हे द्विजो! वह बलवान् दैत्य दूसरे अंजन पर्वतकी भाँति गिर पड़ा ॥ ३६- ३ ९ ॥ उसके भयानक रक्तसे उसी क्षण वह स्थान भर गया; ४० अहो, रुद्रकी आज्ञासे उसका सारा रक्त तथा मांस महारौरव नरकमें पहुँचकर रक्तकुण्ड बन गया । उस समय जलन्धरको ४१ | मरा हुआ देखकर देवता, गन्धर्व तथा पार्षद महान् सिंहनाद करके ‘ हे देव! बहुत अच्छा हुआ ' - ऐसा कहने लगे । जो [ व्यक्ति ] जलन्धर - वधकी इस कथाको विधिपूर्वक पढ़ता ४२ है अथवा सुनता है अथवा सुनाता है, वह गणपतिपद प्राप्त ४३ करता है ॥ ४० - ४३ ॥ जलन्धरवधो नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः ॥ ९ ७ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' जलन्धर- वध ' नामक सत्तानबेवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ९ ७ ॥
पृष्ठ 518
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५१६ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग अट्ठानबेवाँ अध्याय भगवान् विष्णुद्वारा एक सहस्त्र नामोंसे भगवान् शिवकी स्तुति करना तथा प्रसन्न होकर महेश्वरद्वारा उन्हें सुदर्शनचक्र प्रदान करना ऋषय ऊचुः
कथं देवेन वै सूत देवदेवान्महेश्वरात् ।
सुदर्शनाख्यं वै लब्धं वक्तुमर्हसि विष्णुना ॥
सूत उवाच
देवानामसुरेन्द्राणामभवच्च सुदारुणः ।
सर्वेषामेव भूतानां विनाशकरणो महान् ॥
ते देवाः शक्तिमुशलैः सायकैर्नतपर्वभिः । ऋषिगण बोले – हे सूतजी! भगवान् विष्णुने | देवदेव महेश्वरसे सुदर्शन नामक चक्र कैसे प्राप्त किया १ इसे आप बतानेकी कृपा करें ॥१ ॥;
सूतजी बोले - [ हे ऋषियो! ] देवताओं तथा महान् असुरोंके बीच सभी प्राणियोंके लिये विनाशकारी २ अति भयंकर तथा महान् युद्ध हुआ । शक्ति, मुसलों, झुके पर्वोंवाले बाणों तथा भालोंसे प्रहार किये जानेपर वे देवतागण भयसे व्याकुल होकर भाग गये ॥ २-३ ॥ प्रभिद्यमानाः कुन्तैश्च दुद्रुवुर्भयविह्वलाः ॥ ३ तदनन्तर पराजित होकर शोकसंतप्त मनवाले
पराजितास्तदा देवा देवदेवेश्वरं हरिम् ।
प्रणेमुस्तं सुरेशानं शोकसंविग्नमानसाः ॥
तान् समीक्ष्याथ भगवान् देवदेवेश्वरो हरिः ।
प्रणिपत्य स्थितान् देवानिदं वचनमब्रवीत् ॥
वत्साः किमिति वै देवाश्च्युतालङ्कारविक्रमाः ।
समागताः ससन्तापाः वक्तुमर्हथ सुव्रताः ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तथाभूताः सुरोत्तमाः ।
प्रणम्याहुर्यथावृत्तं देवदेवाय विष्णवे ॥
भगवन् देवदेवेश विष्णो जिष्णो जनार्दन ।
दानवैः पीडिताः सर्वे वयं शरणमागताः ॥
त्वमेव देवदेवेश गतिर्नः पुरुषोत्तम ।
त्वमेव परमात्मा हि त्वं पिता जगतामपि ॥
त्वमेव भर्ता हर्ता च भोक्ता दाता जनार्दन ।
हन्तुमर्हसि तस्मात्त्वं दानवान् दानवार्दन ॥
दैत्याश्च वैष्णवैर्ब्राह्मै रौद्रैर्याम्यैः सुदारुणैः ।
कौबेरैश्चैव सौम्यैश्च नैरृत्यैर्वारुणैर्दृढैः ॥
वायव्यैश्च तथाग्नेयैरैशानैर्वार्षिकैः शुभैः ।
सौरै रौद्रैस्तथा भीमैः कम्पनैर्नृम्भणैर्दृढैः ॥
अवध्या वरलाभात्ते सर्वे वारिजलोचन ।
सूर्यमण्डलसम्भूतं त्वदीयं चक्रमुद्यतम् ॥
देवताओंने देवदेवेश्वर सुरेशान विष्णुके पास जाकर उन्हें ४ प्रणाम किया ॥४ ॥
प्रणाम करके स्थित हुए उन देवताओंकी ओर ५ | देखकर देवदेवेश्वर भगवान् विष्णुने यह वचन कहा— हे वत्स देवतागण! हे सुव्रतो! अलंकार तथा पराक्रमसे ६ विहीन आप लोग दुःखी होकर यहाँपर किसलिये आये हैं; इसे बताइये ॥५-६ ॥ उनके उस वचनको सुनकर वैसी ७ श्रेष्ठ देवतागण प्रणाम करके जैसा घटित सब उन देवदेव विष्णुसे कहने लगे ॥ ८ हे भगवन्! हे देवदेवेश! हे विष्णो! जनार्दन! दानवोंसे पीड़ित होकर हम दशाको प्राप्त हुआ था, वह ७ ॥ हे जिष्णो! हे सभी आपकी ९ शरणमें आये हैं । हे देवदेवेश! हे पुरुषोत्तम! आप ही हमलोगों की गति हैं, आप ही परमात्मा और आप ही १० । सभी लोकोंके पिता भी हैं । हे जनार्दन! आप ही भर्ता ( भरण करनेवाले ), हर्ता ( संहार करनेवाले ), भोक्ता तथा दाता हैं; अतः हे दैत्यमर्दन! आप दानवोंका वध करनेकी ११ कृपा कीजिये ॥ ८–१० ॥ हे कमलनयन! वे सभी दैत्य वर प्राप्त कर लेनेके १२ कारण विष्णु, ब्रह्मा, रुद्र, यम, कुबेर, चन्द्र, निर्ऋति, वरुण, वायु, अग्नि, ईशान, पर्जन्य तथा सूर्यके अत्यन्त १३ | दृढ़ - दारुण - भयानक - कँपा देनेवाले तथा शक्तिरहित कर
पृष्ठ 519
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ ८ ] भगवान् विष्णुद्वारा एक सहस्त्र नामोंसे भगवान् शिवकी स्तुति करना 66666666 96!
कुण्ठितं हि दधीचेन च्यावनेन जगद्गुरो ।
दण्डं शार्ङ्गं तवास्त्रं च लब्धं दैत्यैः प्रसादतः ॥
जलन्धरं हन्तुं निर्मितं त्रिपुरारिणा । पुरा रथाङ्गं सुशितं घोरं तेन तान् हन्तुमर्हसि॥
तस्मात्तेन निहन्तव्या नान्यैः शस्त्रशतैरपि ।
ततो निशम्य तेषां वै वचनं वारिजेक्षणः ॥
वाचस्पतिमुखानाह स हरिश्चक्रभृत्स्वयम् । श्रीविष्णुरुवाच भो भो देवा महादेवं सर्वैर्देवैः सनातनैः ॥
सम्प्राप्य साम्प्रतं सर्वं करिष्यामि दिवौकसाम् ।
देवा जलन्धरं हन्तुं निर्मितं हि पुरारिणा ॥
लब्ध्वा रथाङ्गं तेनैव निहत्य च महासुरान् ।
सर्वान् धुन्धुमुखान् दैत्यानष्टषष्टिशतान् सुरान् ॥
सबान्धवान् क्षणादेव युष्मान् सन्तारयाम्यहम् । सूत उवाच एवमुक्त्वा सुरश्रेष्ठान् सुरश्रेष्ठमनुस्मरन् ॥
सुरश्रेष्ठस्तदा श्रेष्ठं पूजयामास शङ्करम् ।
लिङ्गं स्थाप्य यथान्यायं हिमवच्छिखरे शुभे ॥
मेरुपर्वतसङ्काशं निर्मितं विश्वकर्मणा ।
त्वरिताख्येन रुद्रेण रौद्रेण च जनार्दनः ॥
स्नाप्य सम्पूज्य गन्धाद्यैर्वालाकारं मनोरमम् ।
तुष्टाव च तदा रुद्रं सम्पूज्याग्नौ प्रणम्य च ॥
देवं नाम्नां सहस्त्रेण भवाद्येन यथाक्रमम् ।
पूजयामास च शिवं प्रणवाद्यं नमोऽन्तकम् ॥
देवं नाम्नां सहस्रेण भवाद्येन महेश्वरम् ।
प्रतिनाम सपद्मेन पूजयामास शङ्करम् ॥
अग्नौ च नामभिर्देवं भवाद्यैः समिदादिभिः ।
स्वाहान्तैर्विधिवद्धुत्वा प्रत्येकमयुतं प्रभुम् ॥
५१७ देनेवाले अस्त्रोंसे भी अवध्य हो गये हैं । हे जगद्गुरो! १४ | च्यवनपुत्र दधीचने सूर्यमण्डलसे उत्पन्न आपके उठे हुए चक्रको कुण्ठित कर दिया था । आपकी कृपासे दैत्योंने आपके दण्ड, धनुष तथा अस्त्रको प्राप्त कर १५ लिया है । पूर्वकालमें त्रिपुरशत्रु [ शिव ] -के द्वारा जलन्धरका संहार करनेके लिये KKKKKKKKKKKKKKKKKK एक भयानक तथा तेज धारवाले १६ चक्रका निर्माण किया गया था; उसीसे आप उन [ दानवों ] का वध कर सकते हैं । उसी अस्त्रसे ये दानव मारे जा सकते हैं, अन्य सैकड़ों अस्त्रोंसे नहीं ॥ ११–१५१२ ॥ १७ तदनन्तर उनका वचन सुनकर कमलके समान नेत्रवाले चक्रधारी वे विष्णु वाचस्पति आदि प्रधान देवताओंसे स्वयं कहने लगे ॥ १६१/२ ॥ १८ श्रीविष्णु बोले- हे देवताओ! मैं इस समय सभी सनातन देवताओंके साथ महादेवके पास पहुँचकर [ आप ] १ ९ । देवताओंका सम्पूर्ण कार्य करूँगा । हे देवताओं! जलन्धरका वध करनेके लिये शिवजीके द्वारा बनाये गये चक्रको प्राप्त करके उसीके द्वारा सभी महान् असुरों, धुन्धु आदि दैत्यों तथा अरसठ सौ अन्य असुरोंको बान्धवोंसहित क्षणभरमें मारकर २० मैं आप देवताओंका उद्धार करूँगा॥१७–१९९ २ ॥ सूतजी बोले - [ हे ऋषियो! ] श्रेष्ठ देवताओंसे यह कहकर देवताओंमें श्रेष्ठ विष्णुने सुरश्रेष्ठ शिवका २१ स्मरण करते हुए उन श्रेष्ठ शंकरकी पूजा की । विश्वकर्माद्वारा निर्मित मेरुपर्वत सदृश लिङ्गको हिमवान्के २२ उत्तम शिखरपर विधिपूर्वक स्थापित करके त्वरितरुद्र तथा रुद्रसूक्तके द्वारा अभिषेक करके गन्ध आदि द्वारा पूजा करके जनार्दनने ज्योतिरूप मनोरम शिवकी स्तुति २३ की । पुनः अग्निमें देव रुद्रकी पूजा करके और उन्हें प्रणाम करके आदिमें भव नामवाले सहस्रनामके द्वारा २४ क्रमसे आदिमें प्रणव तथा अन्तमें नमः लगाकर शिवकी पूजा की । प्रारम्भमें भव नामवाले सहस्रनामके द्वारा प्रत्येक नामका उच्चारण करते हुए उन्होंने कमलपुष्पसे २५ महेश्वर भगवान् शंकरकी पूजा की । तदनन्तर उन्होंने अन्तमें स्वाहावाले भव आदि नामोंसे समिधा आदिके २६ | द्वारा विधिपूर्वक अग्निमें प्रत्येक नामकी दस हजार आहुति
पृष्ठ 520
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५१८ श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग पुनः 6666666666666666666666 शम्भुं भवाद्यैर्भवमीश्वरम् । । देकर पुनः भव आदि नामोंसे [ उन ] प्रभु भव ईश्वर तुष्टाव च शम्भुकी इस प्रकार स्तुति की — ॥ २०–२६१२ ॥ श्रीविष्णुरुवाच भवः शिवो हरो रुद्रः पुरुषः पद्मलोचनः ॥२७ श्रीविष्णु बोले- भव- शिव, हर - रुद्र, पुरुष अर्थितव्यः सदाचारः सर्वशम्भुर्महेश्वरः । | पद्मलोचन, अर्थितव्य, सदाचार, सर्वशम्भुमहेश्वर, ईश्वर, ईश्वरः स्थाणुरीशानः सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥ २८ स्थाणु, ईशान, सहस्राक्ष - सहस्रपात् ॥ २७-२८॥ , वरीयान् वरदो वन्द्यः शङ्करः परमेश्वरः गङ्गाधरः शूलधरः परार्थैकप्रयोजनः सर्वज्ञः सर्वदेवादिगिरिधन्वा जटाधरः । चन्द्रापीडश्चन्द्रमौलिर्विद्वान् विश्वामरेश्वरः
वेदान्तसारसन्दोहः कपाली नीललोहितः ।
ध्यानाधारोऽपरिच्छेद्यो गौरीभर्ता गणेश्वरः ॥
अष्टमूर्तिर्विश्वमूर्तिस्त्रिवर्गः स्वर्गसाधनः ।
ज्ञानगम्यो दृढप्रज्ञो देवदेवस्त्रिलोचनः ॥
वामदेवो महादेवः पाण्डुः परिदृढोऽदृढः ।
विश्वरूपो विरूपाक्षो वागीशः शुचिरन्तरः ॥
सर्वप्रणयसंवादी वृषाङ्को वृषवाहनः ।
ईशः पिनाकी खट्वाङ्गी चित्रवेषश्चिरन्तनः ॥
तमोहरो महायोगी गोप्ता ब्रह्माङ्गहृज्जटी ।
कालकालः कृत्तिवासाः सुभगः प्रणवात्मकः ॥
उन्मत्तवेषश्चक्षुष्यो दुर्वासाः स्मरशासनः ।
दृढायुधः स्कन्दगुरुः परमेष्ठीपरायणः ॥
अनादिमध्यनिधनो गिरिशो गिरिबान्धवः ।
कुबेरबन्धुः श्रीकण्ठो लोकवर्णोत्तमोत्तमः ॥
सामान्यदेवः कोदण्डी नीलकण्ठः परश्वधी ।
विशालाक्षो मृगव्याधः सुरेशः सूर्यतापनः ॥
धर्मकर्माक्षमः क्षेत्रं भगवान् भगनेत्रभित् ।
उग्रः पशुपतिस्तार्क्ष्यप्रियभक्तः प्रियंवदः ॥
दान्तोदयाकरो दक्षः कपर्दी कामशासनः ।
श्मशाननिलयः सूक्ष्मः श्मशानस्थो महेश्वरः ॥
लोककर्ता भूतपतिर्महाकर्ता महौषधी ।
उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः ॥
नीतिः सुनीतिः शुद्धात्मा सोमसोमरतः सुखी ।
सोमपोऽमृतपः सोमो महानीतिर्महामतिः ॥
अजातशत्रुरालोकः सम्भाव्यो हव्यवाहनः ।
लोककारो वेदकारः सूत्रकारः सनातनः ॥
। वरीयान् वरद - वन्द्य, शङ्कर, परमेश्वर, गंगाधर, ॥ २ ९ शूलधर, परार्थैकप्रयोजन ॥ २ ९ ॥ सर्वज्ञ, सर्वदेवादिगिरिधन्वा, जटाधर, चन्द्रापीड, ॥ ३० चन्द्रमौलि, विद्वान्, विश्वामरेश्वर ॥ ३० ॥
वेदान्तसारसन्दोह, कपालीनीललोहित, ध्यानाधार, ३१ अपरिच्छेद्य, गौरीभर्ता, गणेश्वर ॥ ३१ ॥
अष्टमूर्ति - विश्वमूर्ति, त्रिवर्ग, स्वर्गसाधन, ज्ञानगम्य, ३२ दृढ़प्रज्ञ, देवदेव, त्रिलोचन ॥ ३२ ॥
वामदेव, महादेव, पाण्डु परिदृढ, अदृढ, विश्वरूप, ३३ विरूपाक्ष, वागीश, शुचि, अन्तर ॥३३ ॥
सर्वप्रणयसंवादी, वृषांक, वृषवाहन, ईश- पिनाकी, ३४ खट्वाङ्गी, चित्रवेष चिरन्तन ॥ ३४ ॥
तमोहर, महायोगी - गोप्ता, ब्रह्मांगहृज्जटी, कालकाल, ३५ कृत्तिवासा, सुभग, प्रणवात्मक ॥ ३५ ॥
उन्मत्तवेष, चक्षुष्य, दुर्वासा, स्मरशासन, दृढायुध-३६ | स्कन्दगुरु, परमेष्ठीपरायण ॥ ३६ ॥
अनादिमध्यनिधन, गिरिश - गिरिबान्धव, कुबेरबन्धु-३७ श्रीकण्ठ, लोकवर्णोत्तमोत्तम ॥ ३७ ॥
सामान्यदेव, कोदण्डी, नीलकण्ठ, परश्वधी, ३८ विशालाक्ष, मृगव्याध, सुरेश, सूर्यतापन ॥ ३८ ॥
धर्मकर्माक्षम, क्षेत्र - भगवान्, भगनेत्रभिद् - उग्र, ३ ९ पशुपति, तार्क्ष्यप्रियभक्त, प्रियंवद ॥३ ९ ॥ दान्तोदयाकर, दक्ष, कपर्दी, कामशासन, ४० श्मशाननिलय - सूक्ष्म, श्मशानस्थ, महेश्वर ॥ ४० ॥
लोककर्ता, भूतपति, महाकर्ता, महौषधी, उत्तर, ४१ गोपति, गोप्ता, ज्ञानगम्य, पुरातन ॥ ४१ ॥
नीति, सुनीति, शुद्धात्मा, सोमसोमरत, सुखी, ४२ सोमप, अमृतप, सोम, महानीति, महामति ॥ ४२ ॥
अजातशत्रु, आलोक, सम्भाव्य, हव्यवाहन, ४३ । लोककार, वेदकार, सूत्रकार, सनातन ॥ ४३ ॥