लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 521–530
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 521–530
पृष्ठ 521
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
९ ८ ] भगवान् विष्णुद्वारा एक सहस्त्र नामोंसे भगवान् शिवकी स्तुति करना ५१ ९ अध्याय महर्षिः कपिलाचार्यो विश्वदीप्तिस्त्रिलोचनः । महर्षि कपिलाचार्य, विश्वदीप्ति, त्रिलोचन, पिनाकपाणिभूर्देवः स्वस्तिदः स्वस्तिकृत्सदा ॥ ४४ पिनाकपाणिभूदेव, स्वस्तिद, सदास्वस्तिकृत् ॥४४ ॥
त्रिधामा सौभगः शर्वः सर्वज्ञः सर्वगोचरः । त्रिधामा, सौभग, शर्व- सर्वज्ञ, सर्वगोचर, ब्रह्मधृग्विश्वसृक्स्वर्गः कर्णिकारः प्रियः कविः ॥ ४५ ब्रह्मधृग्विश्वसृक्स्वर्ग, कर्णिकार, प्रिय, कवि ॥ ४५ ॥
शाखो विशाखो गोशाखः शिवो नैकः क्रतुः समः । शाख - विशाख, गोशाख, शिव, नैक, क्रतु, सम, गङ्गाप्लवोदको भावः सकलः स्थपतिस्थिरः ॥ ४६ गंगाप्लवोदक, भाव, सकल, स्थपतिस्थिर ॥ ४६ ॥
विजितात्मा विधेयात्मा भूतवाहनसारथिः । विजितात्मा, विधेयात्मा, भूतवाहनसारथि, सगण,
सगणो गणकार्यश्च सुकीर्तिश्च्छिन्नसंशयः ॥ ४७ । गणकार्य, सुकीर्ति, छिन्नसंशय ॥४७ ॥
कामदेवः कामपालो भस्मोद्धूलितविग्रहः । कामदेव, कामपाल, भस्मोद्धूलितविग्रह, भस्मप्रिय, भस्मप्रियो भस्मशायी कामी कान्तः कृतागमः ॥ ४८ भस्मशायी, कामी - कान्त कृतागम ॥ ४८ ॥
समायुक्तो निवृत्तात्मा धर्मयुक्तः सदाशिवः ।
चतुर्मुखश्चतुर्बाहुर्दुरावासो दुरासदः ॥ ४ ९
दुर्गमो दुर्लभो दुर्गः सर्वायुधविशारदः ।
अध्यात्मयोगनिलयः सुतन्तुस्तन्तुवर्धनः ॥ ५० ।
शुभाङ्गो लोकसारङ्गो जगदीशोऽमृताशनः ।
भस्मशुद्धिकरो मेरुरोजस्वी शुद्धविग्रहः ॥ ५१
हिरण्यरेतास्तरणिर्मरीचिर्महिमालयः 1 महाह्रदो महागर्भः सिद्धवृन्दारवन्दितः ॥ ५२
व्याघ्रचर्मधरो व्याली महाभूतो महानिधिः ।
अमृताङ्गोऽमृतवपुः पञ्चयज्ञः प्रभञ्जनः ॥ ५३
पञ्चविंशतितत्त्वज्ञः पारिजातः परावरः ।
सुलभः सुव्रतः शूरो वाङ्मयैकनिधिर्निधिः ॥५४
वर्णाश्रमगुरुर्वर्णी शत्रुजिच्छत्रुतापनः ।
आश्रमः क्षपणः क्षामो ज्ञानवानचलाचलः ॥ ५५
प्रमाणभूतो दुर्ज्ञेयः सुपर्णी वायुवाहनः ।
धनुर्धरो धनुर्वेदो गुणराशिर्गुणाकरः ॥ ५६
अनन्तदृष्टिरानन्दो दण्डो दमयिता दमः ।
अभिवाद्यो महाचार्यो विश्वकर्मा विशारदः ॥ ५७
वीतरागो विनीतात्मा तपस्वी भूतभावनः ।
उन्मत्तवेषः प्रच्छन्नो जितकामोऽजितप्रियः ॥ ५८
कल्याणप्रकृतिः कल्पः सर्वलोकप्रजापतिः । समायुक्त, निवृत्तात्मा, धर्मयुक्त, सदाशिव, चतुर्मुखचतुर्बाहु, दुरावास, दुरासद ॥४ ९ ॥ दुर्गमदुर्लभ, दुर्ग, सर्वायुधविशारद, अध्यात्म-योगनिलय, सुतन्तु, तन्तुवर्धन ॥ ५० ॥
शुभाङ्ग, लोकसारंग, जगदीश, अमृताशन, भस्मशुद्धिकर, मेरु, ओजस्वी, शुद्धविग्रह ॥ हिरण्यरेता, तरणि- मरीचि, महिमालय, महागर्भ, सिद्धवृन्दारवन्दित ॥५२ ॥
व्याघ्रचर्मधर, व्याली, महाभूत, महानिधि, अमृतवपु, पंचयज्ञ, प्रभंजन ॥५३ ॥
पंचविंशतितत्त्वज्ञ, पारिजात, परावर, सुव्रतशूर, वाङ्मयैकनिधि, निधि ॥५४ ॥
५१ ॥ महाह्रद, अमृतांग, सुलभ, वर्णाश्रमगुरु, वर्णी, शत्रुजिच्छत्रुतापन, आश्रम, क्षपण, क्षाम, ज्ञानवान्, अचलाचल ॥ ५५ ॥
प्रमाणभूत, दुर्ज्ञेय, सुपर्ण, वायुवाहन, धनुर्धरधनुर्वेद, गुणराशि, गुणाकर ॥ ५६ ॥
अनन्तदृष्टि, आनन्द, दण्डदमयिता, दम, अभिवाद्य, महाचार्य, विश्वकर्मा, विशारद ॥ ५७ ॥
वीतराग, विनीतात्मा, तपस्वी, भूतभावन, उन्मत्तवेषप्रच्छन्न, जितकाम, अजितप्रिय ॥ ५८ ॥
कल्याणप्रकृति, कल्प, सर्वलोकप्रजापति, तपस्वी तारको धीमान् प्रधानप्रभुरव्ययः ॥ ५ ९ तपस्वीतारक, धीमान् प्रधानप्रभु अव्यय ॥ ५ ९ ॥ लोकपालोऽन्तर्हितात्मा कल्पादिः कमलेक्षणः । लोकपाल, अन्तर्हितात्मा, कल्पादि, कमलेक्षण, वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो नियमो नियमाश्रयः ॥ ६०, नियम, नियमाश्रय ॥ ६० ॥
चन्द्रः सूर्यः शनिः केतुर्विरामो विद्रुमच्छविः । वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञ चन्द्र, सूर्य, शनि, केतु, विराम, विद्रुमच्छवि, भक्तिगम्यः परं ब्रह्म मृगबाणार्पणोऽनघः ॥ ६१
पृष्ठ 522
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५२० अद्रिराजालयः कान्तः परमात्मा जगद्गुरुः सर्वकर्माचलस्त्वष्टा मङ्गल्यो मङ्गलावृतः महातपा दीर्घतपाः स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः अहः संवत्सरो व्याप्तिः प्रमाणं परमं तपः संवत्सरकरो मन्त्रः प्रत्ययः सर्वदर्शनः । अजः सर्वेश्वरः स्निग्धो महारेता महाबलः योगी योग्यो महारेताः सिद्धः सर्वादिरग्निदः । वसुर्वसुमनाः सत्यः सर्वपापहरो हरः अमृतः शाश्वतः शान्तो बाणहस्तः प्रतापवान् । कमण्डलुधरो धन्वी वेदाङ्गो वेदविन्मुनिः भ्राजिष्णुर्भोजनं भोक्ता लोकनेता दुराधरः । अतीन्द्रियो महामायः सर्वावासश्चतुष्पथः कालयोगी महानादो महोत्साहो महाबलः महाबुद्धिर्महावीर्यो भूतचारी पुरन्दरः निशाचरः प्रेतचारिमहाशक्तिर्महाद्युतिः अनिर्देश्यवपुः श्रीमान् सर्वहार्यमितो गतिः बहुश्रुतो बहुमयो नियतात्मा भवोद्भवः ओजस्तेजोद्युतिकरो नर्तकः सर्वकामकः नृत्यप्रियो नृत्यनृत्यः प्रकाशात्मा प्रतापनः बुद्धस्पष्टाक्षरो मन्त्रः सन्मानः सारसम्प्लवः युगादिकृद्युगावर्तो गम्भीरो वृषवाहनः इष्टो विशिष्टः शिष्टेष्टः शरभः शरभो धनुः अपां निधिरधिष्ठानं विजयो जयकालवित् प्रतिष्ठितः प्रमाणज्ञो हिरण्यकवचो हरिः विरोचनः सुरगणो विद्येशो विबुधाश्रयः बालरूपो बलोन्माथी विवर्तो गहनो गुरुः करणं कारणं कर्ता सर्वबन्धविमोचनः विद्वत्तमो वीतभयो विश्वभर्ता निशाकरः व्यवसायो व्यवस्थानः स्थानदो जगदादिजः दुन्दुभो ललितो विश्वो भवात्मात्मनि संस्थितः श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । भक्तिगम्य, परं - ब्रह्ममृगबाणार्पण, अनघ ॥ ६१ ॥
॥ ६२ अद्रिराजालय, कान्त, परमात्मा, जगद्गुरु । सर्वकर्माचल, त्वष्टा, मंगल्यमंगलावृत ॥ ६२ ॥,
॥ ६३ महातपा, दीर्घतपा, स्थविष्ठ, स्थविर, अहः, संवत्सर, व्याप्ति, प्रमाण, परम, तप ॥ ६३ ध्रुव ॥, ॥ ६४ संवत्सरकर, मन्त्र - प्रत्यय, सर्वदर्शन, अज, सर्वेश्वर, स्निग्ध, महारेतामहाबलः ॥ ६४ ॥
॥ ६५ योगी, योग्य, महारेता, सिद्ध, सर्वादि, अग्निदः, वसु, वसुमना, सत्यसर्वपापहर, हर ॥ ६५ ॥
॥ ६६ अमृतशाश्वत, शान्त, बाणहस्तप्रतापवान्, कमण्डलुधर, धन्वी, वेदाङ्ग, वेदविद्, मुनि ॥ ६६ ॥
॥ ६७ भ्राजिष्णु, भोजनभोक्ता, लोकनेता, दुराधर, अतीन्द्रिय, महामाय, सर्वावास, चतुष्पथ ॥ ६७ ॥
। कालयोगी, महानाद, महोत्साह, महाबल, महाबुद्धि, ॥ ६८ । महावीर्य, भूतचारी, पुरन्दर ॥ ६८ ॥
निशाचर, प्रेतचारिमहाशक्ति, महाद्युति, अनिर्देश्यवपु, ॥ ६ ९ श्रीमान्, सर्वहार्यमित, गति ॥ ६ ९ ॥ । बहुश्रुत, बहुमय, नियतात्मा, भवोद्भव, ॥ ७० ओजस्तेजोद्युतिकर, नर्तक, सर्वकामक ॥७० ॥
। नृत्यप्रिय, नृत्यनृत्य, प्रकाशात्माप्रतापन, बुद्धस्पष्टाक्षर, ॥ ७१। मन्त्र, सन्मान, सारसंप्लव ॥ ७१ ॥
। युगादिकृद्युगावर्त, गम्भीर, वृषवाहन, इष्ट, विशिष्ट-॥ ७२ शिष्टेष्ट, शरभ, शरभधनुः ॥ ७२ ॥
। अपांनिधि, अधिष्ठानविजय, जयकालवित्, ॥ ७३ प्रतिष्ठित, प्रमाणज्ञ, हिरण्यकवच, हरि ॥७३ ॥
। विरोचन, सुरगण, विद्येशविबुधाश्रय, बालरूप, ॥ ७४ बलोन्माथी, विवर्त, गहनगुरु ॥ ७४ ॥
। करण, कारण, कर्ता, सर्वबन्धविमोचन, ॥ ७५ विद्वत्तमवीतभय, विश्वभर्ता, निशाकर ॥ ७५ ॥
। व्यवसाय, व्यवस्थान, स्थानद, जगदादिज, ॥ ७६ दुन्दुभ, ललित, विश्व, भवात्मात्मनिसंस्थित ॥ ७६ ॥
वीरेश्वरो वीरभद्रो वीरहा वीरभृद्विराट् । वीरेश्वरवीरभद्र, वीरहा, वीरभृद्विराट् वीरचूड़ामणि, वीरचूडामणिर्वेत्ता तीव्रनादो नदीधरः ॥ ७७ वेत्ता, तीव्रनाद, नदीधर ॥७७ ॥
आज्ञाधारस्त्रिशूली च शिपिविष्टः शिवालयः । आज्ञाधार, त्रिशूली, शिपिविष्ट, शिवालय, वालखिल्य, वालखिल्यो महाचापस्तिग्मांशुर्निधिरव्ययः ॥ ७८ | महाचाप, तिग्मांशु, निधि - अव्यय ॥ ७८ ॥
पृष्ठ 523
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ ८ ] भगवान् विष्णुद्वारा एक सहस्त्र नामोंसे भगवान् शिवकी स्तुति करना
अभिरामः सुशरणः सुब्रह्मण्यः सुधापतिः ।
मघवान् कौशिको गोमान् विश्रामः सर्वशासनः ॥ ७ ९
ललाटाक्षो विश्वदेहः सारः संसारचक्रभृत् ।
अमोघदण्डी मध्यस्थो हिरण्यो ब्रह्मवर्चसी ॥ ८०
परमार्थः परमयः शम्बरो व्याघ्रकोऽनलः ।
रुचिर्वररुचिर्वन्द्यो वाचस्पतिरहर्पतिः ॥ ८१
रविर्विरोचनः स्कन्धः शास्ता वैवस्वतोऽजनः ।
युक्तिरुन्नतकीर्तिश्च शान्तरागः पराजयः ॥ ८२
कैलासपतिकामारिः सविता रविलोचनः ।
विद्वत्तमो वीतभयो विश्वहर्तानिवारितः ॥ ८३
नित्यो नियतकल्याणः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।
दूरश्रवा विश्वसहो ध्येयो दुःस्वप्ननाशनः ॥ ८४
उत्तरको दुष्कृतिहा दुर्धर्षो दुःसहोऽभयः ।
अनादिर्भूर्भुवो लक्ष्मीः किरीटित्रिदशाधिपः ॥ ८५
विश्वगोप्ता विश्वभर्ता सुधीरो रुचिराङ्गदः ।
जननो जनजन्मादिः प्रीतिमान्नीतिमान्नयः ॥ ८६
विशिष्टः काश्यपो भानुर्भीमो भीमपराक्रमः ।
प्रणवः सप्तधाचारो महाकायो महाधनुः ॥ ८७
जन्माधिपो महादेवः सकलागमपारगः ।
तत्त्वातत्त्वविवेकात्मा विभूष्णुर्भूतिभूषणः ॥ ८८
ऋषिर्ब्राह्मणविज्जिष्णुर्जन्ममृत्युजरातिगः 1 यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञान्तोऽमोघविक्रमः ॥ ८ ९
महेन्द्रो दुर्भर: सेनी यज्ञाङ्गो यज्ञवाहनः ।
पञ्चब्रह्मसमुत्पत्तिर्विश्वेशो विमलोदयः ॥ ९ ०
आत्मयोनिरनाद्यन्तो षड्विंशत्सप्तलोकधृक् ।
गायत्रीवल्लभः प्रांशुर्विश्वावासः प्रभाकरः ॥ ९ १
शिशुर्गिरिरतः सम्राट् सुषेणः सुरशत्रुहा ।
अमोघोऽरिष्टमथनो मुकुन्दो विगतज्वरः ॥ ९ २
स्वयंज्योतिरनुज्योतिरात्मज्योतिरचञ्चलः ।
पिङ्गलः कपिलश्मश्रुः शास्त्रनेत्रस्त्रयीतनुः॥९ ३
ज्ञानस्कन्धो महाज्ञानी निरुत्पत्तिरुपप्लवः ।
भगो विवस्वानादित्यो योगाचार्यो बृहस्पतिः ॥ ९ ४
उदारकीर्तिरुद्योगी सद्योगी सदसन्मयः ।
नक्षत्रमाली राकेशः साधिष्ठानः षडाश्रयः ॥ ९ ५
पवित्रपाणिः पापारिर्मणिपूरो मनोगतिः ।
हृत्पुण्डरीकमासीनः शुक्लः शान्तो वृषाकपिः ॥ ९ ६
५२१ अभिराम, सुशरण, सुब्रह्मण्य, सुधापति, मघवान्कौशिक, गोमान्, विश्राम, सर्वशासन ॥७ ९ ॥ ललाटाक्ष, विश्वदेह, सार, संसारचक्रभृत्, अमोघदण्डी, मध्यस्थ, हिरण्य, ब्रह्मवर्चसी ॥ ८० ॥
परमार्थ, परमय, शम्बर, व्याघ्रक, अनल, रुचि, वररुचि, वन्द्य, वाचस्पति, अहर्पति ॥८१ ॥
रविविरोचन, स्कन्ध, शास्तावैवस्वत, अजन, युक्ति, उन्नतकीर्ति, शान्तराग, पराजय ॥ ८२ ॥
कैलासपतिकामारि, सविता, रविलोचन, विद्वत्तम, वीतभय, विश्वहर्तानिवारित ॥ ८३ ॥
नित्य, नियतकल्याण, पुण्यश्रवणकीर्तन, दूरश्रवा, विश्वसह, ध्येय, दुःस्वप्ननाशन ॥८४ ॥
उत्तारक, दुष्कृतिहा, दुर्धर्ष, दुःसह, अभय, अनादि, भू, भुवोलक्ष्मी, किरीटित्रिदशाधिप ॥ ८५ ॥
विश्वगोप्ता, विश्वभर्ता, सुधीर, रुचिरांगद, जनन, जनजन्मादि, प्रीतिमान्, नीतिमान्, नय ॥ ८६ ॥
विशिष्ट, काश्यप, भानु, भीम, भीमपराक्रम, प्रणव, सप्तधाचार, महाकायमहाधनु ॥ ८७ ॥
जन्माधिप, महादेव, सकलागमपारग, तत्त्वातत्त्वविवेकात्मा, विभूष्णु, भूतिभूषण ॥ ८८ ॥
ऋषि, ब्राह्मणविज्जिष्णु, जन्ममृत्युजरातिग, यज्ञयज्ञपति, यज्वा यज्ञान्त, अमोघविक्रम ॥ ८ ९ ॥ महेन्द्र, दुर्भर, सेनी, यज्ञांगयज्ञवाहन, पंचब्रह्मसमुत्पत्ति, विश्वेश, विमलोदय ॥ ९ ० ॥ आत्मयोनि, अनाद्यन्त, षड्विंशत्सप्तलोकधृक्, गायत्रीवल्लभ, प्रांशु, विश्वावास, प्रभाकर ॥ ९ १ ॥ शिशु, गिरिरत, सम्राट्सुषेण, सुरशत्रुहा, अमोघ, अरिष्टमथन, मुकुन्द, विगतज्वर ॥९ २ ॥ स्वयंज्योति, अनुज्योति, आत्मज्योति, अचंचल, पिंगल, कपिलश्मश्रु, शास्त्रनेत्रत्रयीतनु ॥ ९ ३ ॥ ज्ञानस्कन्ध, महाज्ञानी, निरुत्पत्ति, उपप्लव, भग, विवस्वान्- आदित्य, योगाचार्य, बृहस्पति ॥ ९ ४ ॥ उदारकीर्ति, उद्योगी, सद्योगी, सदसन्मय, नक्षत्रमालीराकेश, साधिष्ठान, षडाश्रय ॥ ९ ५ ॥ पवित्रपाणि, पापारि, मणिपूर, मनोगति,
पृष्ठ 524
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५२२ विष्णुग्रहपतिः कृष्णः समर्थोऽनर्थनाशनः अधर्मशत्रुरक्षय्यः पुरुहूतः पुरुष्टुतः ब्रह्मगर्भो बृहद्गर्भो धर्मधेनुर्धनागमः जगद्धितैषिसुगतः कुमारः कुशलागमः हिरण्यवर्णो ज्योतिष्मान्नानाभूतधरो ध्वनिः अरोगो नियमाध्यक्षो विश्वामित्रो द्विजोत्तमः बृहज्ज्योतिः सुधामा च महाज्योतिरनुत्तमः मातामहो मातरिश्वा नभस्वान्नागहारधृक् पुलस्त्यः पुलहोऽगस्त्यो जातूकर्ण्यः पराशरः निरावरणधर्मज्ञो विरिञ्चो विष्टरश्रवाः आत्मभूरनिरुद्धोऽत्रिज्ञानमूर्तिर्महायशाः लोकचूडामणिर्वीरः चण्डसत्यपराक्रमः व्यालकल्पो महाकल्पो महावृक्षः कलाधरः अलङ्करिष्णुस्त्वचलो रोचिष्णुर्विक्रमोत्तमः आशुशब्दपतिर्वेगी प्लवनः शिखिसारथिः असंसृष्टोऽतिथिः शक्रः प्रमाथी पापनाशनः वसुश्रवाः कव्यवाहः प्रतप्तो विश्वभोजनः श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । । हृत्पुण्डरीकमासीन, शुक्ल, शान्तवृषाकपि ॥ ९ ६ ॥ ॥ ९ ७ विष्णु, ग्रहपति, कृष्ण, समर्थ, अनर्थनाशन, । अधर्मशत्रु, अक्षय्य, पुरुहूतपुरुष्टुत॥९ ७ ॥ ॥ ९ ८ ब्रह्मगर्भ, बृहद्गर्भ, धर्मधेनु, धनागम । जगद्धितैषिसुगत, कुमार, कुशलागम॥९ ८ ॥, ॥ ९९ हिरण्यवर्ण, ज्योतिष्मान्, नानाभूतधर, ध्वनि, । अरोग, नियमाध्यक्ष, विश्वामित्रद्विजोत्तम ॥ ९९ ॥
॥ १०० बृहज्ज्योति, सुधामा, महाज्योति, अनुत्तम, मातामह, । मातरिश्वा, नभस्वान्, नागहारधृक् ॥ १०० ॥
॥ १०१ पुलस्त्य, पुलह, अगस्त्य, जातूकर्ण्य, पराशर, । निरावरणधर्मज्ञ, विरिंच, विष्टरश्रवा ॥ १०१ ॥
आत्मभू, अनिरुद्ध, अत्रिज्ञानमूर्ति, महायशा ॥१०२ लोकचूड़ामणि, वीर, चण्डसत्यपराक्रम ॥१०२ ॥
। व्यालकल्प, महाकल्प, महावृक्ष, कलाधर, ॥ १०३ । अलंकरिष्णु, अचल, रोचिष्णु, विक्रमोत्तम ॥ १०३ ॥
आशुशब्दपति, वेगी, प्लवन, शिखिसारथि, असंसृष्ट, ॥ १०४ । अतिथि, शक्रप्रमाथी, पापनाशन ॥ १०४ ॥
वसुश्रवा, कव्यवाह, प्रतप्त, विश्वभोजन, जर्य, जर्यो जराधिशमनो लोहितश्च तनूनपात् ॥ १०५ पृषदश्वो नभो योनिः सुप्रतीकस्तमित्रहा निदाघस्तपनो मेघः पक्षः परपुरञ्जयः मुखानिलः सुनिष्पन्नः सुरभिः शिशिरात्मकः वसन्तो माधवो ग्रीष्मो नभस्यो बीजवाहनः अङ्गिरा मुनिरात्रेयो विमलो विश्ववाहनः पावनः पुरुजिच्छक्रस्त्रिविद्यो नरवाहनः मनोबुद्धिरहङ्कारः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रपालकः तेजोनिधिर्ज्ञाननिधिर्विपाको विघ्नकारकः अधरोऽनुत्तरो ज्ञेयो ज्येष्ठो निःश्रेयसालयः शैलो नगस्तनुर्दोहो दानवारिररिन्दमः चारुधीर्जनकश्चारुविशल्यो लोकशल्यकृत् चतुर्वेदश्चतुर्भावश्चतुरश्चतुरप्रियः आम्नायोऽथ समाम्नायस्तीर्थदेवशिवालयः बहुरूपो महारूपः सर्वरूपश्चराचरः न्यायनिर्वाहको न्यायो न्यायगम्यो निरञ्जनः सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वशस्त्रप्रभञ्जनः जराधिशमन, लोहित, तनूनपात् ॥ १०५ ॥
। पृषदश्व, नभ, योनि, सुप्रतीक, तमिस्रहा, ॥ १०६ निदाघतपन, मेघपक्ष, परपुरंजय ॥१०६ ॥
। मुखानिल, सुनिष्पन्न, सुरभि, शिशिरात्मक, ॥ १०७ वसन्तमाधव, ग्रीष्म, नभस्य, बीजवाहन ॥१०७ ॥
। अंगिरा, मुनिआत्रेय, विमल, विश्ववाहन, पावन, ॥ १०८ पुरुजित्, शक्र, त्रिविद्य, नरवाहन ॥ १०८ ॥
। मनोबुद्धि, अहंकार, क्षेत्रज्ञ, क्षेत्रपालक, तेजोनिधि, ॥ १० ९ ज्ञाननिधि, विपाक, विघ्नकारक ॥ १० ९ ॥ । अधर, अनुत्तर, ज्ञेय, ज्येष्ठ, निःश्रेयसालय, शैल, ॥ ११० नग, तनु, दोह, दानवारि, अरिन्दम ॥११० ॥
। चारुधीर्जनक, चारुविशल्य, लोकशल्यकृत्, चतुर्वेद, ॥ १११ चतुर्भाव, चतुरचतुरप्रिय ॥ १११ ॥
। आम्नाय, समाम्नाय, तीर्थदेवशिवालय, बहुरूप, ॥ ११२ । महारूप, सर्वरूप, चराचर ॥ ११२ ॥
। न्यायनिर्वाहक, न्याय, न्यायगम्य, निरंजन, सहस्रमूर्धा, ॥ ११३ । देवेन्द्र, सर्वशस्त्रप्रभंजन ॥११३ ॥
पृष्ठ 525
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ ८ ] भगवान् विष्णुद्वारा एक सहस्त्र नामोंसे भगवान् शिवकी स्तुति करना ५२३
विरूपो विकृतो दण्डी दान्तो गुणोत्तमः ।
पिङ्गलाक्षोऽथ हुर्यक्षो नीलग्रीवो निरामयः ॥
सर्वेशः शरण्यः सर्वलोकभृत् । सहस्रबाहुः पद्मासनः परंज्योतिः परावरपरंफलः ॥
पद्मगर्भो महागर्भो विश्वगर्भो विचक्षणः ।
परावरज्ञो बीजेशः सुमुखः सुमहास्वनः ॥
देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः ।
देवासुरमहामात्रो देवासुरमहाश्रयः ॥
देवादिदेवो देवर्षिदेवासुरवरप्रदः ।
देवासुरेश्वरो दिव्यो देवासुरमहेश्वरः ॥
सर्वदेवमयोऽचिन्त्यो देवतात्मात्मसम्भवः ।
ईंड्योऽनीशः सुरव्याघ्रो देवसिंहो दिवाकरः ॥
विबुधाग्रवरश्रेष्ठः सर्वदेवोत्तमोत्तमः ।
शिवज्ञानरतः श्रीमान् शिखिश्रीपर्वतप्रियः ॥
जयस्तम्भो विशिष्टम्भो नरसिंहनिपातनः ।
ब्रह्मचारी लोकचारी धर्मचारी धनाधिपः ॥
नन्दी नन्दीश्वरो नग्नो नग्नव्रतधरः शुचिः ।
लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षो युगाध्यक्षो युगावहः ॥
स्ववश: सवश: स्वर्गस्वरः स्वरमयस्वनः ।
बीजाध्यक्षो बीजकर्ता धनकृद्धर्मवर्धनः ॥
दम्भोऽदम्भो महादम्भः सर्वभूतमहेश्वरः ।
श्मशाननिलयस्तिष्यः सेतुरप्रतिमाकृतिः ॥
लोकोत्तरस्फुटालोकस्त्र्यम्बको नागभूषणः ।
अन्धकारिर्मखद्वेषी विष्णुकन्धरपातनः ॥
वीतदोषोऽक्षयगुणो दक्षारिः पूषदन्तहृत् ।
धूर्जटिः खण्डपरशुः सकलो निष्कलोऽनघः ॥
आधारः सकलाधारः पाण्डुराभो मृडो नटः ।
पूर्णः पूरयिता पुण्यः सुकुमारः सुलोचनः ॥
सामगेयः प्रियकरः पुण्यकीर्तिरनामयः ।
मनोजवस्तीर्थकरो जटिलो जीवितेश्वरः ॥
जीवितान्तकरो नित्यो वसुरेता वसुप्रियः ।
सद्गतिः सत्कृतिः सक्तः कालकण्ठः कलाधरः ॥
मानी मान्यो महाकालः सद्भूतिः सत्परायणः ।
चन्द्रसञ्जीवनः शास्ता लोकगूढोऽमराधिपः ॥
लोकबन्धुर्लोकनाथः कृतज्ञः कृतिभूषणः ।
अनपाय्यक्षरः कान्तः सर्वशास्त्रभृतां वरः ॥
मुण्ड, विरूप, विकृत, दण्डी, दान्त, गुणोत्तम, ११४ पिङ्गलाक्ष, हर्यक्ष, नीलग्रीव, निरामय ॥११४ ॥
सहस्रबाहुसर्वेश, शरण्य, सर्वलोकभृत्, पद्मासन, ११५ परंज्योति, परावरपरंफल ॥ ११५ ॥
पद्मगर्भ, महागर्भ, विश्वगर्भ, विचक्षण, परावरज्ञ, ११६ बीजेश, सुमुखसुमहास्वन ॥ ११६ ॥
देवासुरगुरुदेव, देवासुरनमस्कृत, देवासुरमहामात्र, ११७ | देवासुरमहाश्रय ॥ ११७ ॥
देवादिदेव, देवर्षिदेवासुरवरप्रद, देवासुरेश्वर, दिव्य, ११८ | देवासुरमहेश्वर ॥ ११८ ॥
सर्वदेवमय, अचिन्त्य, देवतात्मा, आत्मसम्भव, ११ ९ ईड्य, अनीश, सुरव्याघ्र, देवसिंह, दिवाकर ॥ ११ ९ ॥ विबुधाग्रवर श्रेष्ठ, सर्वदेवोत्तमोत्तम, शिवज्ञानरत, १२० श्रीमान्, शिखिश्रीपर्वतप्रिय ॥१२० ॥
जयस्तम्भ, विशिष्टम्भ, नरसिंहनिपातन, ब्रह्मचारी, १२१ लोकचारी, धर्मचारी, धनाधिप ॥ १२१ ॥
नन्दी, नन्दीश्वर, नग्न, नग्नव्रतधर, शुचि, १२२ लिङ्गाध्यक्ष, सुराध्यक्ष, युगाध्यक्ष, युगावह ॥१२२ ॥
स्ववश, सवश, स्वर्गस्वर, स्वरमयस्वन, बीजाध्यक्ष, १२३ बीजकर्ता, धनकृद्धर्मवर्धन ॥ १२३ ॥
दम्भ, अदम्भ, महादम्भ, सर्वभूतमहेश्वर, १२४ श्मशाननिलय, तिष्य, सेतु, अप्रतिमाकृति ॥ १२४ ॥
लोकोत्तरस्फुटालोक, त्र्यम्बक, नागभूषण, अन्धकारि, १२५ मखद्वेषी, विष्णुकन्धरपातन ॥ १२५ ॥
१२६ वीतदोष, अक्षयगुण, दक्षारि, पूषदन्तहृत्, धूर्जटि, खण्डपरशु, सकल, निष्कल, अनघ ॥ १२६ ॥
१२७ आधार, सकलाधार, पाण्डुराभ, मृड, नट, पूर्ण, पूरयिता, पुण्य, सुकुमार, सुलोचन ॥१२७ ॥
१२८ सामगेय, प्रियकर, पुण्यकीर्ति, अनामय, मनोजव, तीर्थकर, जटिल, जीवितेश्वर ॥ १२८ ॥
१२ ९ जीवितान्तकर, नित्य, वसुरेता, वसुप्रिय, सद्गति, सत्कृति, सक्त, कालकण्ठ, कलाधर ॥ १२ ९ ॥ १३० मानी, मान्य, महाकाल, सद्भूति, सत्परायण, चन्द्रसंजीवन, शास्तालोकगूढ़, अमराधिप ॥ १३० ॥
१३१ लोकबन्धु, लोकनाथ, कृतज्ञ - कृतिभूषण,
पृष्ठ 526
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५२४ तेजोमयो द्युतिधरो लोकमायोऽग्रणीरणुः । शुचिस्मितः प्रसन्नात्मा दुर्जयो दुरतिक्रमः ज्योतिर्मयो निराकारो जगन्नाथो जलेश्वरः । तुम्बवीणी महाकायो विशोकः शोकनाशनः त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः शुद्धः शुद्धी रथाक्षजः । अव्यक्तलक्षणोऽव्यक्तो व्यक्ताव्यक्तो विशाम्पतिः वरशीलो वरतुलो मानो मानधनो मयः । ब्रह्मा विष्णुः प्रजापालो हंसो हंसगतिर्यमः der धाता विधाता च अत्ताहर्ता चतुर्मुखः । कैलासशिखरावासी सर्वावासी सतां गतिः हिरण्यगर्भो हरिणः पुरुषः पूर्वजः पिता भूतालयो भूतपतिर्भूतिदो भुवनेश्वरः संयोगी योगविद्ब्रह्मा ब्रह्मण्यो ब्राह्मणप्रियः । देवप्रियो देवनाथो देवज्ञो देवचिन्तकः विषमाक्षः कलाध्यक्षो वृषाङ्को वृषवर्धनः निर्मदो निरहङ्कारो निर्मोहो निरुपद्रवः दर्पहा दर्पितो दृप्तः सर्वर्तुपरिवर्तकः । सप्तजिह्वः सहस्रार्चिः स्निग्धः प्रकृतिदक्षिणः भूतभव्यभवन्नाथः प्रभवो भ्रान्तिनाशनः अर्थोऽनर्थो महाकोशः परकार्यैकपण्डितः निष्कण्टकः कृतानन्दो निर्व्याजो व्याजमर्दनः सत्त्ववान् सात्त्विकः सत्यकीर्तिस्तम्भकृतागमः अकम्पितो गुणग्राही नैकात्मा नैककर्मकृत् सुप्रीतः सुमुखः सूक्ष्मः सुकरो दक्षिणोऽनलः स्कन्धः स्कन्धधरो धुर्य: प्रकटः प्रीतिवर्धनः अपराजितः सर्वसहो विदग्धः सर्ववाहनः अधृतः स्वधृतः साध्यः पूर्तमूर्तिर्यशोधरः वराहशृङ्गधृग्वायुर्बलवानेकनायकः श्रुतिप्रकाशः श्रुतिमानेकबन्धुरनेकधृक् श्रीवल्लभशिवारम्भः शान्तभद्रः समञ्जसः भूशयो भूतिकृद्भूतिर्भूषणो भूतवाहनः अकायो भक्तकायस्थः कालज्ञानी कलावपुः सत्यव्रतमहात्यागी निष्ठाशान्तिपरायणः परार्थवृत्तिर्वरदो विविक्तः श्रुतिसागरः श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग अनपाय्यक्षर, कान्त, सर्वशास्त्रभृतांवर ॥ १३१ ॥
॥ १३२ तेजोमयद्युतिधर, लोकमाय, अग्रणी, अणु, शुचिस्मित प्रसन्नात्मा, दुर्जय, दुरतिक्रम ॥ १३२ ॥,
॥ १३३ ज्योतिर्मय निराकार, जगन्नाथ, जलेश्वर, तुम्बवीणी महाकाय, विशोक, शोकनाशन ॥ १३३ ॥,
॥ १३४ त्रिलोकात्मा, त्रिलोकेश, शुद्ध, शुद्धि, रथाक्षज, अव्यक्तलक्षण, अव्यक्त, व्यक्ताव्यक्तविशाम्पति ॥ १३४ ॥
॥ १३५ वरशील, वरतुल, मान, मानधनमय, ब्रह्मा, विष्णुप्रजापाल, हंस, हंसगति, यम ॥१३५ ॥
॥ १३६ वेधा, धाता, विधाता, अत्ताहर्ता, चतुर्मुख, कैलासशिखरावासी, सर्वावासी, सतांगति ॥ १३६ ॥
। हिरण्यगर्भ, हरिण, पुरुष, पूर्वजपिता, भूतालय, ॥ १३७ भूतपति, भूतिद, भुवनेश्वर ॥ १३७ ॥
संयोगी, योगविद्ब्रह्मा, ब्रह्मण्य, ब्राह्मणप्रिय, देवप्रिय, ॥ १३८ देवनाथ, देवज्ञ, देवचिन्तक ॥ १३८ ॥
। विषमाक्ष, कलाध्यक्ष, वृषांक, वृषवर्धन, निर्मद-॥ १३ ९ निरहंकार, निर्मोह, निरुपद्रव ॥१३ ९ ॥ दर्पहा, दर्पित, दृप्त, सर्वऋतुपरिवर्तक, सप्तजिह्व, ॥ १४० सहस्रार्चि, स्निग्ध, प्रकृतिदक्षिण ॥ १४० ॥
। भूतभव्यभवन्नाथ, प्रभव, भ्रान्तिनाशन, अर्थ, अनर्थ, ॥ १४१ महाकोश, परकार्यैकपण्डित ॥ १४१ ॥
। निष्कण्टक, कृतानन्द, निर्व्याज, व्याजमर्दन, ॥ १४२ सत्त्ववान्, सात्त्विक, सत्यकीर्तिस्तम्भकृतागम ॥ १४२ ॥
। अकम्पित, गुणग्राही, नैकात्मा - नैककर्मकृत्, सुप्रीत, ॥ १४३ सुमुख, सूक्ष्म, सुकर, दक्षिण, अनल ॥ १४३ ॥
। स्कन्ध, स्कन्धधर, धुर्य, प्रकट, प्रीतिवर्धन, ॥ १४४ अपराजित, सर्वसह, विदग्ध, सर्ववाहन ॥ १४४ ॥
। अधृत, स्वधृत, साध्य, पूर्तमूर्ति, यशोधर, ॥ १४५ । वराहशृङ्गधृक्, वायु, बलवान्, एकनायक ॥ १४५ ॥
। श्रुतिप्रकाश, श्रुतिमान्, एकबन्धु, अनेकधृक्, ॥ १४६ । श्रीवल्लभशिवारम्भ, शान्तभद्र, समंजस ॥ १४६ ॥
। भूशय, भूतिकृद्भूति, भूषण, भूतवाहन, अकाय, ॥ १४७ भक्तकायस्थ, कालज्ञानी, कलावपु ॥ १४७ ॥
। सत्यव्रतमहात्यागी, निष्ठाशान्तिपरायण, परार्थवृत्ति, ॥ १४८ । वरद, विविक्त, श्रुतिसागर ॥ १४८ ॥
पृष्ठ 527
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ ८ ] भगवान् विष्णुद्वारा एक सहस्त्र नामोंसे भगवान् शिवकी स्तुति करना ५२५
अनिर्विण्णो गुणग्राही कलङ्काङ्कः कलङ्कहा ।
स्वभावरुद्रो मध्यस्थः शत्रुघ्नो मध्यनाशकः ॥ १४ ९ ।
शिखण्डी कवची शूली चण्डी मुण्डी च कुण्डली ।
मेखली कवची खड्गी मायी संसारसारथिः ॥ १५० ।
अमृत्युः सर्वदृक् सिंहस्तेजोराशिर्महामणिः ।
असंख्येयोऽप्रमेयात्मा वीर्यवान् कार्यकोविदः ॥ १५१
वेद्यो वेदार्थविद्गोप्ता सर्वाचारो मुनीश्वरः ।
अनुत्तमो दुराधर्षो मधुरः प्रियदर्शनः ॥ १५२
सुरेशः शरणं सर्वः शब्दब्रह्मसताङ्गतिः ।
कालभक्षः कलङ्कारिः कङ्कणीकृतवासुकिः ॥ १५३
महेष्वासो महीभर्ता निष्कलङ्को विशृङ्खलः ।
घुमणिस्तरणिर्धन्यः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः ॥ १५४
निवृत्तः संवृतः शिल्पो व्यूढोरस्को महाभुजः ।
एकज्योतिर्निरातङ्को नरो नारायणप्रियः ॥ १५५
निर्लेपो निष्प्रपञ्चात्मा निर्व्यग्रो व्यग्रनाशनः ।
स्तव्यस्तवप्रियः स्तोता व्यासमूर्तिरनाकुलः ॥ १५६
निरवद्यपदोपायो विद्याराशिरविक्रमः ।
प्रशान्तबुद्धिरक्षुद्रः क्षुद्रहा नित्यसुन्दरः ॥ १५७
धैर्यार्यो धात्रीशः शाकल्यः शर्वरीपतिः ।
परमार्थगुरुर्दृष्टिर्गुरुराश्रितवत्सलः ॥ १५८
रसो रसज्ञः सर्वज्ञः सर्वसत्त्वावलम्बनः । सूत उवाच एवं नाम्नां सहस्रेण तुष्टाव वृषभध्वजम् ॥ १५ ९
स्नापयामास च विभुः पूजयामास पङ्कजैः ।
परीक्षार्थं हरेः पूजाकमलेषु महेश्वरः ॥ १६०
गोपयामास कमलं तदैकं भुवनेश्वरः ।
हृतपुष्प हरिस्तत्र किमिदं त्वभ्यचिन्तयन् ॥ १६१
ज्ञात्वा स्वनेत्रमुद्धृत्य सर्वसत्त्वावलम्बनम् ।
पूजयामास भावेन नाम्ना तेन जगद्गुरुम् ॥ १६२
ततस्तत्र विभुर्दृष्ट्वा तथाभूतं हरो हरिम् ।
तस्मादवतताराशु मण्डलात्पावकस्य च ॥१६३
कोटिभास्करसङ्काशं जटामुकुटमण्डितम् ।
ज्वालामालावृतं दिव्यं तीक्ष्णदंष्ट्रं भयङ्करम् ॥ १६४
अनिर्विण्ण, गुणग्राही, कलंकांक, कलंकहा, स्वभावरुद्र, मध्यस्थ, शत्रुघ्न, मध्यनाशक ॥ १४ ९ ॥ शिखण्डी, कवची, शूली, चण्डी, मुण्डी, कुण्डली, मेखली, कवची खड्गी, मायीसंसारसारथि ॥ १५० ॥
अमृत्युसर्वदृक्, सिंह, तेजोराशि- महामणि, असंख्येय, अप्रमेयात्मा, वीर्यवान्, कार्यकोविद ॥ १५१ ॥
वेद्य, वेदार्थविद्गोप्ता, सर्वाचार, मुनीश्वर, अनुत्तम, दुराधर्ष, मधुर, प्रियदर्शन ॥ १५२ ॥
सुरेश, शरण, सर्व, शब्दब्रह्मसतांगति, कलंकारि, कंकणीकृतवासुकि ॥ १५३ ॥
महेष्वास, महीभर्ता, निष्कलंक, मणितरणि, धन्य, सिद्धिद सिद्धिसाधन ॥ निवृत्त, संवृत, शिल्प, व्यूढोरस्क, एकज्योति, निरातंक, नरनारायणप्रिय ॥ १५५ निर्लेप, निष्प्रपंचात्मा, निर्व्यग्र, स्तव्यस्तवप्रिय, स्तोताव्यासमूर्ति, अनाकुल निरवद्यपदोपाय, विद्याराशि, कालभक्ष, विशृंखल, १५४ ॥ महाभुज, ॥ व्यग्रनाशन, ॥ १५६ ॥
अविक्रम, प्रशान्तबुद्धिअक्षुद्र, क्षुद्रहा, नित्यसुन्दर ॥ १५७ ॥
धैर्य, धात्रीश, शाकल्य, शर्वरीपति, परमार्थगुरुदृष्टि, गुरु, आश्रितवत्सल, रस, रसज्ञ, सर्वज्ञ, सर्वसत्त्वावलम्बन ॥ १५८ ९ २ ॥ सूतजी बोले - [ हे ऋषियो! ] इस प्रकार विष्णुने एक हजार नामोंसे वृषभध्वजकी स्तुति की; पुनः उन्हें स्नान कराया और कमलोंसे उनका पूजन किया । उस समय विष्णुकी परीक्षा लेनेके लिये जगत्के स्वामी महेश्वरने पूजाके कमलोंमेंसे एक कमलको छिपा लिया ॥ १५ ९ -१६०२ ॥ तब हृतपुष्पवाले विष्णुने ' यह क्या ' - ऐसा सोचते हुए बादमें वास्तविकता समझकर अपने नेत्रको निकाल करके सर्वसत्त्वावलम्बन ( सभी प्राणियोंको अवलम्ब | देनेवाले ) जगद्गुरु [ शिव ] - की पूजा प्रेमपूर्वक उस [ अन्तिम सर्वसत्त्वावलम्बन ] नामसे की ॥ १६१-१६२ ॥ तत्पश्चात् समर्पित नेत्रवाले विष्णुको देखकर भगवान् शिव उस लिङ्गसे तथा अग्नि- मण्डलसे । शीघ्र उतरे । तब करोड़ों सूर्योके समान तेजसम्पन्न,
पृष्ठ 528
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५२६
शूलटङ्कगदाचक्रकुन्तपाशधरं हरम् ।
वरदाभयहस्तं च द्वीपिचर्मोत्तरीयकम् ॥
इत्थंभूतं तदा दृष्ट्वा भवं भस्मविभूषितम् ।
हृष्टो नमश्चकाराशु देवदेवं जनार्दनः ॥
दुद्रुवुस्तं परिक्रम्य सेन्द्रा देवास्त्रिलोचनम् ।
चचाल ब्रह्मभुवनं चकम्पे च वसुन्धरा ॥
ददाह तेजस्तच्छम्भोः प्रान्तं वै शतयोजनम् ।
अधस्ताच्चोर्ध्वतश्चैव हाहेत्यकृत भूतले ॥
तदा प्राह महादेवः प्रहसन्निव शङ्करः ।
सम्प्रेक्ष्य प्रणयाद्विष्णुं कृताञ्जलिपुटं स्थितम् ॥
ज्ञातं मयेदमधुना देवकार्यं जनार्दन ।
सुदर्शनाख्यं चक्रं च ददामि तव शोभनम् ॥
यद्रूपं भवता दृष्टं सर्वलोकभयङ्करम् ।
हिताय तव यत्नेन तव भावाय सुव्रत ॥
शान्तं रणाजिरे विष्णो देवानां दुःखसाधनम् ।
शान्तस्य चास्त्रंशान्तः स्याच्छान्तेनास्त्रेण किं फलम् ॥
शान्तस्य समरे चास्त्रं शान्तिरेव तपस्विनम् ।
योद्धुः शान्त्या बलच्छेदः परस्य बलवृद्धिदः ॥
देवैरशान्तैर्यद्रूपं मदीयं भावयाव्ययम् ।
किमायुधेन कार्यं वै योद्धुं देवारिसूदन ॥
क्षमा युधि न कार्या वै योद्धुं देवारिसूदन ।
अनागते व्यतीते च दौर्बल्ये स्वजनोत्करे ॥
अकालिके त्वधर्मे च अनर्थे वारिसूदन ।
एवमुक्त्वा ददौ चक्रं सूर्यायुतसमप्रभम् ॥
नेत्रं च नेता जगतां प्रभुर्वै पद्मसन्निभम् ।
तदाप्रभृति तं प्राहुः पद्माक्षमिति सुव्रतम् ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग | जटारूपी मुकुटसे मण्डित, ज्वालासमूहसे घिरे १६५ दिव्य, तीक्ष्ण दाँतोंवाले, भयंकर, शूल- टंक - गदा- हुए | चक्र - भाला - पाश धारण किये हुए, वर तथा अभय मुद्रायुक्त हाथवाले, बाघके चर्मको उत्तरीयके रूपमें धारण १६६ किये हुए तथा भस्मसे विभूषित - इस प्रकारके रूपवाले हर भवको देखकर प्रसन्न हुए जनार्दनने उन देवदेव [ शिव ] - को शीघ्र प्रणाम किया ॥ १६३ - १६६ ॥ १६७ इन्द्रसहित देवतागण त्रिलोचनकी परिक्रमा करके भागने लगे, ब्रह्मलोक हिल उठा और पृथ्वी काँपने लगी । शिवका वह तेज नीचेसे तथा ऊपरसे साँ १६८ योजन स्थानको जलाने लगा; इससे पृथ्वीतलपर हाहाकार
मच गया । १६७ - १६८ ॥
१६ ९ तदनन्तर महादेव शंकरने हाथ जोड़कर [ सामने ] खड़े विष्णुकी ओर प्रेमपूर्वक देखकर हँसते हुए कहा - हे जनार्दन! अब मैं देवताओंके इस कार्यको १७० जान गया और आपको सुदर्शन नामक उत्तम चक्र प्रदान करता हूँ ॥ १६ ९ -१७० ॥ हे सुव्रत! आपने सभी लोकोंके लिये भयंकर १७१ | मेरे जिस रूपको देखा है, वह पूर्णरूपसे आपके हित तथा भक्तिभावके लिये है । हे विष्णो! युद्धभूमिमें १७२ सौम्यरूप धारण करना देवताओंके लिये दुःखदायक है । शान्त व्यक्तिका अस्त्र यदि शान्त हो, तो उस शान्त अस्त्रसे कोई फल नहीं होता है । [ केवल ] १७३ तपस्वीके प्रति युद्धमें शान्त व्यक्तिका अस्त्र शान्त होता है । योद्धाकी शान्तिसे उसकी बलहीनता शत्रुके बलको बढ़ानेवाली होती है । हे देवशत्रुनाशक! अशान्त १७४ देवताओंके साथ आप मेरे अव्यय स्वरूपका ध्यान कीजिये; युद्ध करनेके लिये अस्त्रसे क्या प्रयोजन? । हे देवारिसूदन! युद्धमें क्षमा नहीं करनी चाहिये । युद्धके १७५ लिये अनुपस्थित शत्रु तथा बलशाली स्वजनोंके प्रति | और अधर्म - अनर्थकी स्थितिमें समयमें भी अनुपयुक्त १७६ क्षमाका आश्रय नहीं लेना चाहिये ॥ १७१–१७५ / ३ ॥ ऐसा कहकर लोकनायक प्रभु [ शिव ] - ने उन्हें दस हजार सूर्योके समान तेजस्वी [ सुदर्शन ] चक्र तथा १७७ | कमलसदृश एक नेत्र भी प्रदान किया; उसी समयसे
पृष्ठ 529
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९ ८ ] भगवान् विष्णुद्वारा एक सहस्त्र नामोंसे भगवान् शिवकी स्तुति करना
दत्त्वैनं नयनं चक्रं विष्णवे नीललोहितः ।
पस्पर्श च कराभ्यां वै सुशुभाभ्यामुवाच ह ॥
वरदोऽहं वरश्रेष्ठ वरान् वरय चेप्सितान् ।
भक्त्या वशीकृतो नूनं त्वयाहं पुरुषोत्तम ॥
इत्युक्तो देवदेवेन देवदेवं प्रणम्य तम् ।
त्वयि भक्तिर्महादेव प्रसीद वरमुत्तमम् ॥
नान्यमिच्छामि भक्तानामार्तयो नास्ति यत्प्रभो ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दयावान् सुतरां भवः ॥
पस्पर्श च ददौ तस्मै श्रद्धां शीतांशुभूषणः ।
प्राह चैवं महादेवः परमात्मानमच्युतम् ॥
मयि भक्तश्च वन्द्यश्च पूज्यश्चैव सुरासुरैः ।
भविष्यसि न सन्देहो मत्प्रसादात्सुरोत्तम ॥
यदा सती दक्षपुत्री विनिन्द्यैव सुलोचना ।
मातरं पितरं दक्षं भविष्यति सुरेश्वरी ॥
दिव्या हैमवती विष्णो तदा त्वमपि सुव्रत भगिनीं तव कल्याणीं देवीं हैमवतीमुमाम् ।
नियोगाद् ब्रह्मणः साध्वीं प्रदास्यसि ममैव ताम् ।
मत्सम्बन्धी च लोकानां मध्ये पूज्यो भविष्यसि ॥
मां दिव्येन च भावेन तदाप्रभृति शङ्करम् ।
द्रक्ष्यसे च प्रसन्नेन मित्रभूतमिवात्मना ॥
इत्युक्त्वान्तर्दधे रुद्रो भगवान्नीललोहितः ।
जनार्दनोऽपि भगवान् देवानामपि सन्निधौ ॥
अयाचत महादेवं ब्रह्माणं मुनिभिः समम् ।
मया प्रोक्तं स्तवं दिव्यं पद्मयोने सुशोभनम् ॥
यः पठेच्छृणुयाद्वापि श्रावयेद्वा द्विजोत्तमान् ।
प्रतिनाम्नि हिरण्यस्य दत्तस्य फलमाप्नुयात् ॥
५२७ उन सुव्रत [ विष्णु ] को पद्माक्ष ( कमलनयन ) कहा १७८ | जाता है॥१७६-१७७ ॥ विष्णुको चक्र तथा नेत्र प्रदान करके नीललोहित [ शिव ] - ने अपने परम पवित्र हाथोंसे उनका स्पर्श किया १७ ९ और कहा - ' हे वरश्रेष्ठ! मैं वरदाता हूँ, आप अभीष्ट वरोंको माँगिये । हे पुरुषोत्तम! आपने निश्चित रूपसे १८० अपनी भक्तिसे मुझे वशमें कर लिया है ' ॥ १७८-१७९ ॥ देवाधिदेवके इस प्रकार कहनेपर विष्णुने उन देवदेवेश्वरको प्रणाम करके कहा - ' हे महादेव! आपमें १८१ मेरी [ पूर्ण ] भक्ति हो, आप मुझपर प्रसन्न होइये । हे प्रभो! मैं अन्य उत्तम वर नहीं चाहता; क्योंकि भक्तोंकी अन्य कामनाएँ नहीं होती हैं ' ॥ १८०१/२ ॥ १८२ उनका वचन सुनकर परम दयालु शिवने उनका स्पर्श किया और उन्हें [ अपनी ] भक्ति प्रदान की । तत्पश्चात् चन्द्रमाको भूषणके रूपमें धारण करनेवाले १८३ महादेवने परमात्मा अच्युत ( विष्णु ) - से कहा — ‘ हे सुरोत्तम! मेरी कृपा से आप मुझमें भक्ति रखनेवाले और देवताओं तथा असुरोंके वन्दनीय तथा पूजनीय होंगे; १८४ इसमें सन्देह नहीं है । हे विष्णो! हे सुव्रत! जब सुन्दर नेत्रोंवाली दक्षपुत्री सती अपनी माता तथा पिता दक्षकी १८५ निन्दा करके सुरेश्वरीके रूपमें हिमवान्की दिव्य कन्या होकर उत्पन्न होंगी; उस समय आप ब्रह्माके आदेश से अपनी भगिनीरूपा उन हिमवान्की पुत्री कल्याणी १८६ साध्वी देवी उमाको मुझे प्रदान करेंगे । तब लोकोंके बीच मेरे सम्बन्धीके रूपमें आप पूज्य होंगे । उस समयसे आप दिव्य भावसे तथा प्रसन्न मनसे मुझ १८७ शंकरको मित्रकी भाँति देखेंगे ' – ऐसा कहकर नीललोहित भगवान् रुद्र अन्तर्धान हो गये ॥ १८१-१८७१ / २ ॥ भगवान् जनार्दनने भी देवताओंकी उपस्थितिमें १८८ | मुनियोंके साथ महान् देवता ब्रह्मासे प्रार्थना की — हे पद्मयोने! जो मेरे द्वारा कहे गये दिव्य तथा परम सुन्दर स्तव १८ ९ ( सहस्रनाम स्तोत्र ) - को पढ़ता है अथवा सुनता है अथवा श्रेष्ठ द्विजोंको सुनाता है; वह प्रत्येक नामके उच्चारणपर सुवर्णके दानका फल प्राप्त करता है और उसे हजार १ ९ ० । अश्वमेध यज्ञ करनेसे होनेवाला फल मिलता है । जो घृत
पृष्ठ 530
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५२८
अश्वमेधसहस्त्रेण फलं भवति तस्य वै ।
घृताद्यैः स्नापयेद् रुद्रं स्थाल्या वै कलशैः शुभैः ॥
नाम्नां सहस्त्रेणानेन श्रद्धया शिवमीश्वरम् ।
सोऽपि यज्ञसहस्रस्य फलं लब्ध्वा सुरेश्वरैः ॥
पूज्य भवति रुद्रस्य प्रीतिर्भवति तस्य वै ।
तथास्त्विति तथा प्राह पद्मयोनिर्जनार्दनम् ॥
जग्मतुः प्रणिपत्यैनं देवदेवं जगद्गुरुम् ।
तस्मान्नाम्नां सहस्रेण पूजयेदनघो द्विजाः ॥
जपेन्नाम्नां सहस्रं च स याति परमां गतिम् ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग आदिसे परिपूर्ण स्थाली अथवा शुभ कलशोंसे इस सहस्रनामके १ ९ १ / द्वारा भगवान् रुद्र शिवको श्रद्धापूर्वक स्नान कराता है वह भी हजार यज्ञोंका फल प्राप्त करके सुरेश्वरीके, | पूजित होता है और उसके प्रति रुद्रकी प्रीति द्वारा होती १ ९ २ है ॥ १८८–१९ २ ९ २ ॥ तब ब्रह्माने विष्णुसे कहा - ' ऐसा ही हो । ' इसके १ ९ ३ बाद इन जगद्गुरु देवदेव [ शिव ] -को प्रणाम करके के दोनों ( ब्रह्मा - विष्णु ) चले गये । अतः हे द्विजो! जो निष्पाप व्यक्ति [ इस ] हजार नामोंसे शिवकी पूजा करता १ ९ ४ है और हजार नामोंका जप करता है, वह परम गति १ ९ ५ | प्राप्त करता है ॥ १ ९३–१९ ५ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे सहस्रनामभिः पूजनाद्विष्णुचक्रलाभो नामाष्टनवतितमोऽध्यायः ॥ ९ ८ ॥ ॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' सहस्रनामोंद्वारा पूजनसे विष्णुको चक्रलाभ ' नामक अट्ठानबेवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ९ ८ ॥ निन्यानबेवाँ अध्याय भगवान् शिवके वामभागसे शिवाका प्रादुर्भाव तथा शिवाका दक्षपुत्री सतीके रूपमें पुनः मेनाकी कन्या पार्वतीके रूपमें प्राकट्य ऋषय ऊचुः
सम्भवः सूचितो देव्यास्त्वया सूत महामते ।
सविस्तरं वदस्वाद्य सतीत्वे च यथातथम् ॥
मेनाजत्वं महादेव्या दक्षयज्ञविमर्दनम् ।
विष्णुना च कथं दत्ता देवदेवाय शम्भवे ॥
कल्याणं वा कथं तस्य वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् ।
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः ॥
सम्भवं च महादेव्याः प्राह तेषां महात्मनाम् । सूत उवाच ब्रह्मणा कथितं पूर्वं दण्डिने तत्सुविस्तरम् ॥
युष्माभिर्वै कुमाराय तेन व्यासाय धीमते ।
तस्मादहमुपश्रुत्य प्रवदामि सुविस्तरम् ॥
वचनाद्वो महाभागाः प्रणम्योमां तथा भवम् ।
सा भगाख्या जगद्धात्री लिङ्गमूर्तेस्त्रिवेदिका ॥
ऋषिगण बोले- हे सूतजी! हे महामते! आपने देवीकी उत्पत्तिके विषयमें बताया; अब उनके सतीत्वके १ विषयमें ठीक - ठीक विस्तारपूर्वक बताइये और महादेवीका मेनासे उत्पन्न होने तथा दक्षके यज्ञविध्वंसका भी वर्णन कीजिये; विष्णुने देवदेव शम्भुको उन्हें कैसे प्रदान २ किया और उन विष्णुका कल्याण किस प्रकार हुआ— यह सब इस समय बतानेकी कृपा कीजिये ॥ १-२२ ॥ ३ उनका यह वचन सुनकर पौराणिकोंमें श्रेष्ठ सूतजी उन महात्माओंसे महादेवीके जन्मके विषयमें बताने सूतजी बोले – [ हे ऋषियो! ] आपलोगोंने जो पूछा है, उस विषयमें सर्वप्रथम ब्रह्माने दण्डी सनत्कुमारको ४ विस्तारसे बताया था, पुनः उन सनत्कुमारने बुद्धिमान | व्यासजीको बताया और हे महाभागो! उन [ व्यासजी ] -५ से सुन करके मैं आपलोगोंके कहनेपर उमा तथा | शिवको प्रणाम करके विस्तारपूर्वक आप लोगोंको बता रहा हूँ ॥ ४-५१ / २ ॥ ६ वे जगन्माता भग नामवाली और लिङ्गरूप शिवकी