लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 531–540
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 531–540
पृष्ठ 531
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ९९ ] भगवान् शिवके वामभागसे शिवाका प्रादुर्भाव
लिङ्गस्तु भगवान् द्वाभ्यां जगत्सृष्टिर्द्विजोत्तमाः ।
लिङ्गमूर्तिः शिवो ज्योतिस्तमसश्चोपरि स्थितः ॥
लिङ्गवेदिसमायोगादर्धनारीश्वरोऽभवत् 1 ब्रह्माणं विदधे देवमग्रे पुत्रं चतुर्मुखम् ॥
प्राहिणोति स्म तस्यैव ज्ञानं ज्ञानमयो हरः ।
विश्वाधिकोऽसौ भगवानर्धनारीश्वरो विभुः ॥
हिरण्यगर्भं तं देवो जायमानमपश्यत ।
सोऽपि रुद्रं महादेवं ब्रह्मापश्यत शङ्करम् ॥
तं दृष्ट्वा संस्थितं देवमर्धनारीश्वरं प्रभुम् ।
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्वरदं वारिजोद्भवः ॥
विभजस्वेति विश्वेशं विश्वात्मानमजो विभुः ।
ससर्ज देवीं वामाङ्गात्पत्नीं चैवात्मनः समाम् ॥
श्रद्धा ह्यस्य शुभा पत्नी ततः पुंसः पुरातनी ।
सैवाज्ञया विभोर्देवी दक्षपुत्री बभूव ह ॥
सतीसंज्ञा तदा सा वै रुद्रमेवाश्रिता पतिम् ।
दक्षं विनिन्द्य कालेन देवी मैना ह्यभूत्पुनः ॥
नारदस्यैव दक्षोऽपि शापादेवं विनिन्द्य च ।
अवज्ञादुर्मदो दक्षो देवदेवमुमापतिम् ॥
अनादृत्य कृतिं ज्ञात्वा सती दक्षेण तत्क्षणात् ।
भस्मीकृत्वात्मनो देहं योगमार्गेण सा पुनः ॥
बभूव पार्वती देवी तपसा च गिरेः प्रभोः ।
ज्ञात्वैतद्भगवान् भर्गो ददाह रुषितः प्रभुः ॥
दक्षस्य विपुलं यज्ञं च्यावनेर्वचनादपि ।
च्यवनस्य सुतो धीमान् दधीच इति विश्रुतः ॥
विजित्य विष्णुं समरे प्रसादात् त्र्यम्बकस्य च ।
विष्णुना लोकपालांश्च शशाप च मुनीश्वरः ॥
रुद्रस्य क्रोधजेनैव वह्निना हविषा सुराः ।
विनाशो वै क्षणादेव मायया शङ्करस्य वै ॥
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे ५२ ९ फ्र । त्रिगुणवेदिका प्रकृतिरूपा हैं । लिङ्गरूप शिव सदा ७ भगयुक्त रहते हैं । हे उत्तम द्विजो! इन्हीं दोनों [ लिङ्ग तथा भग ] -से ही जगत्की सृष्टि होती है । लिङ्गस्वरूप शिव प्रकाशरूप हैं और सदा मायारूपी तम ( अन्धकार ) -८ के ऊपर विराजमान हैं । लिङ्ग तथा वेदीके समायोगसे शिव अर्धनारीश्वर हो गये । उन्होंने पहले चतुर्मुख देव ९ ब्रह्माको पुत्ररूपमें उत्पन्न किया ॥ ६–८ ॥ ज्ञानमय तथा विश्वमें सबसे बढ़कर विभु अर्धनारीश्वर १० भगवान् हरने उन [ ब्रह्मा ] - को ज्ञान प्रदान किया । शिवजीने उत्पन्न हुए ब्रह्माको देखा और उन ब्रह्माने भी रुद्र शंकर महादेवको देखा । वहाँ स्थित अर्धनारीश्वर प्रभु शिवको ११ देखकर ब्रह्माने अभीष्ट वचनोंसे उन वरदाता [ शिव ] -की स्तुति की । इसके बाद प्रभु अजने विश्वेश्वर विश्वात्मा १२ । [ शिव ] से प्रार्थना की— ' अपनेको विभक्त कीजिये । ' तब उन्होंने अपने बायें अंगसे पत्नीके रूपमें अपने ही समान देवीका सृजन किया ॥ ९ -१२ ॥ १३ इन [ आत्मरूप ] पुरुषकी पुरातन शुभा पत्नी श्रद्धा हैं; शिवकी आज्ञासे वे देवी दक्षपुत्रीके रूपमें उत्पन्न हुईं । १४ उस समय उनका नाम सती पड़ा और उन्होंने रुद्रको पतिके रूपमें स्वीकार किया । कुछ समयके बाद दक्षकी निन्दा करके वे देवी पुनः मेनाकी पुत्री हुईं ॥ १३-१४ ॥ १५ नारदके शापके कारण अवज्ञासे दुर्मद दक्षने भी देवदेव उमापतिकी निन्दा करके यज्ञ किया । तब १६ शिवके प्रति अनादरपूर्ण दक्षकृत्यको जानकर सतीने उसी क्षण अपनी देहको योगमार्गसे भस्म करके पुनः पर्वतराज हिमाचलकी तपस्यासे [ उनकी पुत्री होकर ] १७ । देवी पार्वतीके रूपमें जन्म लिया । यह जानकर च्यवनके पुत्रके कहने से भगवान् प्रभु भर्गने कुपित होकर दक्ष १८ विस्तृत यज्ञको जला दिया । च्यवनके बुद्धिमान् पुत्र दधीच नामसे प्रसिद्ध थे । शिवकी कृपासे युद्धमें विष्णुको जीतकर उन मुनीश्वरने विष्णुसहित लोकपालोंको १ ९ यह शाप दे दिया— ' हे देवताओ! शंकरकी मायाके कारण रुद्रके क्रोधसे उत्पन्न हविष्याग्निके द्वारा क्षणभर में २० । [ आपलोगोंका ] विनाश हो जायगा ' ॥ १५–२० ॥ देवीसम्भवो नाम नवनवतितमोऽध्यायः ॥ ९९ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' देवीकी उत्पत्ति ' नामक निन्यानबेवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ९९ ॥
पृष्ठ 532
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५३० श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग सौवाँ अध्याय वीरभद्रद्वारा दक्षयज्ञभंग तथा भगवान् महेश्वरका दक्षप्रजापतिपर अनुग्रह ऋषय ऊचुः
विजित्य विष्णुना सार्धं भगवान् परमेश्वरः ।
सर्वान् दधीचवचनात्कथं भेजे महेश्वरः ॥ १
सूत उवाच
दक्षयज्ञे सुविपुले देवान् विष्णुपुरोगमान् ।
ददाह भगवान् रुद्रः सर्वान् मुनिगणानपि ॥ २
भद्रो नाम गणस्तेन प्रेषितः परमेष्ठिना ।
विप्रयोगेन देव्या वै दुःसहेनैव सुव्रताः ॥ ३
सोऽसृजद्वीरभद्रश्च गणेशान् रोमजाञ्छुभान् ।
गणेश्वरैः समारुह्य रथं भद्रः प्रतापवान् ॥ ४
गन्तुं चक्रे मतिं यस्य सारथिर्भगवानजः ।
गणेश्वराश्च ते सर्वे विविधायुधपाणयः ॥ ५
ऋषिगण बोले - [ हे सूतजी! ] परमेश्वर भगवान् | महेश्वरने दधीचके कहनेसे विष्णुसहित सबको जीतकर पुनः यज्ञका सेवन कैसे किया? ॥१ ॥
सूतजी बोले - [ हे ऋषियो! ] भगवान् रुद्रने दक्षके अति महान् यज्ञमें विष्णु आदि प्रमुख देवताओं तथा सभी मुनियोंको जला दिया । हे सुव्रतो! देवीके असहनीय वियोगके कारण उन शिवजीने [ अपने ] भद्र नामक गणको भेजा । उस वीरभद्रने अपने रोमोंसे उत्तम गणेश्वरोंको उत्पन्न किया । तब गणेश्वरोंके साथ रथपर सवार होकर प्रतापशाली वीरभद्रने प्रस्थान करनेका निश्चय किया; जिनके सारथि भगवान् ब्रह्मा थे । हाथोंमें विविध आयुध लिये हुए वे सभी गणेश्वर तथा देवता शुभ विमानोंपर आरूढ़ होकर सभी ओरसे उन वीरभद्रके पीछे - पीछे चले । हे द्विजो! हिमवान्के रमणीय तथा परम सुन्दर सुवर्णमय शिखरपर गंगाद्वारके समीप कनखल नामक शुभ तथा विख्यात स्थान है; उसी स्थानमें उन दक्षकी यज्ञशाला थी ॥ २७ ॥
जब शिवजीने भगवान् वीरभद्रको [ यज्ञको ] दग्ध
विमानैर्विश्वतो भद्रैस्तमन्वयुरथो सुराः ।
हिमवच्छिखरे रम्ये हेमशृङ्गे सुशोभने ॥ ६
यज्ञवाटस्तथा तस्य गङ्गाद्वारसमीपतः ।
तद्देशे चैव विख्यातं शुभं कनखलं द्विजाः ॥ ७
दग्धुं वै प्रेषितश्चासौ भगवान् परमेष्ठिना । तदोत्पातो बभूवाथ लोकानां भयशंसनः ॥ ८ । करनेके लिये भेजा, उस समय लोकोंको भयभीत
पृष्ठ 533
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०० ] वीरभद्रद्वारा दक्षयज्ञभंग तथा अध्याय पर्वताश्च व्यशीर्यन्त प्रचकम्पे वसुन्धरा मरुतश्चाप्यघूर्णन्त चुक्षुभे मकरालयः अग्नयो नैव दीप्यन्ति न च दीप्यति भास्करः ग्रहाश्च न प्रकाश्यन्ते न देवा न च दानवाः ततः क्षणात् प्रविश्यैव यज्ञवाटं महात्मनः रोमजैः सहितो भद्रः कालाग्निरिव चापरः उवाच भद्रो भगवान् दक्षं चामिततेजसम् । सम्पर्कादेव दक्षाद्य मुनीन् देवान् पिनाकिना दग्धुं सम्प्रेषितश्चाहं भवन्तं समुनीश्वरैः इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां ददाह गणपुङ्गवः गणेश्वराश्च सङ्क्रुद्धा यूपानुत्पाट्य चिक्षिपुः प्रस्तोत्रा सह होत्रा च दग्धं चैव गणेश्वरैः गृहीत्वा गणपाः सर्वान् गङ्गास्त्रोतसि चिक्षिपुः वीरभद्रो महातेजाः शक्रस्योद्यच्छतः करम् व्यष्टम्भयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम् भगस्य नेत्रे चोत्पाट्य करजाग्रेण लीलया निहत्य मुष्टिना दन्तान् पूष्णश्चैवं न्यपातयत् तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया घर्षयामास भगवान् वीरभद्रः प्रतापवान् चिच्छेद च शिरस्तस्य शक्रस्य भगवान् प्रभोः वह्नेर्हस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया जघान मूर्ध्नि पादेन वीरभद्रो महाबलः यमस्य दण्डं भगवान् प्रचिच्छेद स्वयं प्रभुः । जघान देवमीशानं त्रिशूलेन महाबलम् त्रयस्त्रिंशत्सुरानेवं विनिहत्याप्रयत्नतः त्रयश्च त्रिशतं तेषां त्रिसाहस्त्रं च लीलया त्रयं चैव सुरेन्द्राणां जघान च मुनीश्वरान् । अन्यांश्च देवान् देवोऽसौ सर्वान् युद्धाय संस्थितान् जघान भगवान् रुद्रः खड्गमुष्ट्यादिसायकैः अथ विष्णुर्महातेजाश्चक्रमुद्यम्य मूर्च्छितः भगवान् महेश्वरका दक्षप्रजापतिपर अनुग्रह ५३१ । करनेवाला उत्पात होने लगा । पर्वत फटने लगे, पृथ्वी ॥ ९ काँप उठी, वायु घूर्णित हो गये, समुद्र क्षुब्ध हो गया, । अग्निने जलना बन्द कर दिया, सूर्य दीप्तिरहित हो गया, ॥ १० ग्रह प्रकाशहीन हो गये और देवता तथा दानव कोई भी प्रसन्न नहीं थे ॥ ८-१० ॥ । उसी क्षण दूसरी कालाग्निके समान भगवान् ॥ ११ वीरभद्रने अपने रोमोंसे उत्पन्न किये गये गणेश्वरोंके साथ महात्मा [ दक्ष ] - के यज्ञस्थलमें प्रवेश करके अमित ॥ १२ । तेजवाले दक्षसे कहा – ' हे दक्ष! आज पिनाकधारी शिवने मुनियों, देवताओं तथा मुनीश्वरोंसहित आपको । केवल स्पर्शमात्रसे दग्ध करनेके लिये मुझको भेजा ॥१३ है । ' - ऐसा कहकर उस श्रेष्ठ गणने उस यज्ञशालाको । जला डाला ॥ ११ – १३ ॥ ॥ १४ अत्यन्त क्रुद्ध गणेश्वरोंने [ यज्ञके ] यूपों ( स्तम्भों ) -। को उखाड़कर फेंक दिया । गणेश्वरोंने प्रस्तोता तथा ॥ १५ होतासहित सबको जला दिया । उन गणेश्वरोंने सभीको पकड़कर गंगाकी धारामें फेंक दिया । महातेजस्वी तथा
।
अदीन आत्मावाले वीरभद्रने उठे हुए इन्द्रके वज्र-॥ १६
युक्त हाथको स्तम्भित कर दिया और अन्य देवताओंके । हाथोंको भी स्तम्भित कर दिया । उन्होंने लीलापूर्वक ॥ १७ अपने नाखूनोंके अग्रभागसे भगके नेत्रोंको निकालकर । पुनः मुष्टिकासे प्रहार करके पूषाके दाँतोंको तोड़कर ॥ १८ गिरा दिया ॥ १४ - १६२ ॥ इसके बाद प्रतापी भगवान् वीरभद्रने [ अपने ] । पैर के अँगूठेसे बिना प्रयासके चन्द्रदेवको घर्षित कर दिया ॥ १ ९ और उन प्रभु इन्द्रके सिरको काट दिया । महाबली वीरभद्रने लीलापूर्वक अग्निदेवके दोनों हाथोंको काटकर तथा जीभ ॥ २० उखाड़कर पैरसे उनके सिरपर प्रहार किया ॥ १७ - १ ९ ॥ । तत्पश्चात् प्रभु भगवान् वीरभद्रने स्वयं यमके ॥ २१ दण्डको काट दिया और महाबली ईशानदेवको त्रिशूलसे मारा । उन्होंने [ वसु, रुद्रादित्यरूप ] तैंतीस देवताओं तथा इन्हीं तीनोंके तीन सौ तथा तीन हजार भेदोंको लीलापूर्वक ॥ २२ अनायास ही मार करके [ इन्द्र, अग्नि, सोमरूप ] तीन । प्रधान देवों, मुनीश्वरों तथा युद्धके लिये सन्नद्ध अन्य ॥ २३ । सभी देवताओंको भी मार डाला ॥ २०–२२ / २ ॥
पृष्ठ 534
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५३२ युयोध भगवांस्तेन रुद्रेण सह माधवः तयोः समभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् विष्णोर्योगबलात्तस्य दिव्यदेहाः सुदारुणाः
शङ्खचक्रगदाहस्ता असंख्याताश्च जज्ञिरे ।
तान् सर्वानपि देवोऽसौ नारायणसमप्रभान् ॥
निहत्य गदया विष्णुं ताडयामास मूर्धनि ततश्चोरसि तं देवं लीलयैव रणाजिरे पपात च तदा भूमौ विसंज्ञः पुरुषोत्तमः पुनरुत्थाय तं हन्तुं चक्रमुद्यम्य स प्रभुः क्रोधरक्तेक्षणः श्रीमानतिष्ठत्पुरुषर्षभः । तस्य चक्रं च यद्रौद्रं कालादित्यसमप्रभम् व्यष्टम्भयददीनात्मा करस्थं न चचाल सः अतिष्ठत्स्तम्भितस्तेन शृङ्गवानिव निश्चलः त्रिभिश्च धर्षितं शार्ङ्ग त्रिधाभूतं प्रभोस्तदा शार्ङ्गकोटिप्रसङ्गाद्वै चिच्छेद च शिरः प्रभोः छिन्नं च निपपातासु शिरस्तस्य रसातले वायुना प्रेरितं चैव प्राणजेन पिनाकिना श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । इसके बाद महातेजस्वी लक्ष्मीपति भगवान् विष्णु ॥ २४ [ अपना ] चक्र उठाकर आवेशयुक्त होकर उन रुद्रके साथ | युद्ध करने लगे; उन दोनोंके बीच अतिभयंकर तथा ॥ २५ रोमांचकारी युद्ध हुआ । उन विष्णुके योगबलसे हाथोंमें शंख - चक्र - गदा धारण किये हुए, दिव्य देहवाले तथा परम २६ दारुण असंख्य योद्धा उत्पन्न हो गये ॥ २३–२५१, ॥ तब उन वीरभद्रदेवने नारायणके समान प्रभावाले । उन सबको भी मार करके रणभूमिमें ही गदा ॥ २७ लीलापूर्वक विष्णुदेवके सिरपर प्रहार किया; इसके बाद उनके वक्षःस्थलपर प्रहार किया, तब वे पुरुषोत्तम । ( विष्णु ) अचेत होकर पृथ्वीपर गिर पड़े । इसके बाद ॥ २८ उठ करके उन [ वीरभद्र ] को मारनेके लिये चक्र उठाकर वे श्रीमान् पुरुषश्रेष्ठ प्रभु क्रोधसे लाल नेत्रोंवाले ॥ २ ९ होकर खड़े हो गये ॥ २६–२८१ / २ ॥ उन [ विष्णु ] का भयानक तथा कालादित्यके । समान तेजवाला जो चक्र था, उसको अदीन आत्मावाले ॥ ३० वीरभद्रने स्तम्भित कर दिया; वह हाथमें पड़ा ही रह । गया और हिलातक नहीं और वीरभद्रके द्वारा स्तम्भित ॥ ३१ कर दिये गये वे विष्णु भी पर्वतकी भाँति स्थिर होकर खड़े रहे ॥ २ ९ -३० ॥ । इसके बाद वीरभद्रने तीन बाणोंसे विष्णुके शार्ङ्ग ॥ ३२ [ नामक ] धनुषको काट दिया और वह तीन टुकड़ोंमें हो प्रविवेश तदा चैव तदीयाहवनीयकम् । गया एवं शार्ङ्ग धनुषके सिरेसे लग जानेके कारण विष्णुका तत्प्रविध्वस्तकलशं भग्नयूपं सतोरणम् प्रदीपितमहाशालं दृष्ट्वा यज्ञोऽपि दुद्रवे तं तदा मृगरूपेण धावन्तं गगनं प्रति वीरभद्रः समाधाय विशिरस्कमथाकरोत् ततः प्रजापतिं धर्मं कश्यपं च जगद्गुरुम् अरिष्टनेमिनं वीरो बहुपुत्रं मुनीश्वरम् मुनिमङ्गिरसं चैव कृष्णाश्वं च महाबलः जघान मूर्ध्नि पादेन दक्षं चैव यशस्विनम् चिच्छेद च शिरस्तस्य ददाहाग्नौ द्विजोत्तमाः सिर कट गया । उनका कटा हुआ सिर शीघ्र ही [ भगवान् ] ॥ ३३ शंकरकी नि: श्वास वायुसे प्रेरित होकर रसातलमें चला । गया । तत्पश्चात् वहाँ उनकी आहवनीय अग्निने प्रवेश ॥ ३४ किया । ध्वस्त कलशवाले तथा तोरणों सहित टूटे हुए यूपवाले उस जलते हुए यज्ञवाटको देखकर यज्ञदेव भी । भाग गये । तब मृगके रूपसे आकाशकी ओर भागते हुए ॥ ३५ उस यज्ञदेवको पकड़कर वीरभद्रने उसे सिरविहीन कर । दिया । तत्पश्चात् महाबली वीरभद्रने प्रजापति, धर्म, जगद्गुरु ॥ ३६ । कश्यप, अरिष्टनेमि, मुनीश्वर बहुपुत्र, मुनि अंगिरा और कृष्णाश्वके सिरपर पैरसे प्रहार किया; हे श्रेष्ठ द्विजो! । उसने यशस्वी दक्षके सिरपर भी पैरसे प्रहार किया और ॥ ३७ । उनके सिरको काट लिया तथा उसे अग्निमें जला दिया ।
पृष्ठ 535
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१०० ] वीरभद्रद्वारा दक्षयज्ञभंग तथा भगवान् अध्याय
सरस्वत्याश्च नासाग्रं देवमातुस्तथैव च ।
निकृत्य करजाग्रेण वीरभद्रः प्रतापवान् ॥ ३८ ।
तस्थौ श्रिया वृतो मध्ये प्रेतस्थाने यथा भवः ।
एतस्मिन्नेव काले तु भगवान् पद्मसम्भवः ॥ ३ ९ ।
भद्रमाह महातेजाः प्रार्थयन् प्रणतः प्रभुः ।
अलं क्रोधेन वै भद्र नष्टाश्चैव दिवौकसः ॥ ४०
प्रसीद क्षम्यतां सर्वं रोमजैः सह सुव्रत ।
सोऽपि भद्रः प्रभावेण ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ४१
शमं जगाम शनकैः शान्तस्तस्थौ तदाज्ञया ।
देवोऽपि तत्र भगवानन्तरिक्षे वृषध्वजः ॥ ४२
सगणः सर्वदः शर्वः सर्वलोकमहेश्वरः ।
प्रार्थितश्चैव देवेन ब्रह्मणा भगवान् भवः ॥ ४३
हतानां च तदा तेषां प्रददौ पूर्ववत्तनुम् ।
इन्द्रस्य च शिरस्तस्य विष्णोश्चैव महात्मनः ॥ ४४
महेश्वरका दक्षप्रजापतिपर अनुग्रह ५३३ तदनन्तर प्रतापशाली वीरभद्र अपने नाखूनके अग्रभागसे देवमाता सरस्वतीकी नासिकाका अग्रभाग काटकर ऐश्वर्ययुक्त होकर सबके बीच उसी तरह स्थित हुए जैसे श्मशानमें [ भगवान् ] भव॥३१–३८२ ॥ इसी समय महातेजस्वी प्रभु ब्रह्माजी प्रार्थना करते हुए प्रणत होकर वीरभद्रसे बोले – ' हे भद्र! क्रोध मत कीजिये, देवतागण नष्ट हो गये हैं, हे सुव्रत! प्रसन्न होइये और अपने रोमोंसे उत्पन्न गणेश्वरोंसहित सबको क्षमा कीजिये ' ॥ ३ ९ -४० ९ / २ ॥ तब वे वीरभद्र भी परमेष्ठी ब्रह्माके प्रभावसे धीरे - धीरे शान्तिको प्राप्त हुए; उनकी आज्ञासे शान्त होकर वे खड़े हो गये । उस समय भगवान् महादेव वृषभध्वज अन्तरिक्षमें स्थित थे; देव ब्रह्माने गणोंसहित उन सर्वदाता, शर्व, सभी लोकोंके स्वामी भगवान् भवसे प्रार्थना की । तब उन्होंने मारे गये उन सभीको पूर्वकी भाँति शरीर प्रदान कर दिया । महेश्वरने इन्द्र, महात्मा विष्णु, दक्ष, मुनीन्द्र तथा अन्य लोगोंको सिर प्रदान कर दिया, देवमाता सरस्वतीको नासिका प्रदान कर दी, नष्ट हुए लोगोंको जीवन प्रदान कर दिया; साथ ही उन्होंने विविध वर भी प्रदान किये । भगवान् महाप्रभु भवने लीलापूर्वक ध्वस्तमुखवाले दक्षका सिरसहित मुख बना दिया ॥ ४१–४६१ / २ ॥
दक्षस्य च मुनीन्द्रस्य तथान्येषां महेश्वरः ।
वागीश्याश्चैव नासाग्रं देवमातुस्तथैव च ॥ ४५
नष्टानां जीवितं चैव वराणि विविधानि च ।
दक्षस्य ध्वस्तवक्त्रस्य शिरसा भगवान् प्रभुः ॥ ४६
कल्पयामास वै वक्त्रं लीलया च महान् भवः । दक्षोऽपि लब्धसंज्ञश्च समुत्थाय कृताञ्जलिः ॥ ४७ तब चेतनाप्राप्त दक्षने भी उठकर हाथ जोड़ करके
पृष्ठ 536
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५३४ तुष्टाव देवदेवेशं शङ्करं वृषभध्वजम् स्तुतस्तेन महातेजाः प्रदाय विविधान् वरान् गाणपत्यं ददौ तस्मै दक्षायाक्लिष्टकर्मणे देवाश्च सर्वे देवेशं तुष्टुवुः परमेश्वरम् नारायणश्च भगवान् तुष्टाव च कृताञ्जलिः ब्रह्मा च मुनयः सर्वे पृथक्पृथगजोद्भवम् तुष्टुवुर्देवर्देवेशं नीलकण्ठं वृषध्वजम् तान् देवाननुगृह्यैव भवोऽप्यन्तरधीयत श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । । देवदेवेश वृषभध्वज शंकरकी स्तुति की । उनके द्वारा ॥ ४८ होकर महातेजस्वी शिवने उत्तम कर्मवाले उन दक्षको स्तुत विविध वर प्रदान करके उन्हें गाणपत्य [ पद ] । किया ॥ ४७-४८१ / २ ॥ प्रदान ॥४ ९ तब सभी देवताओंने देवेश परमेश्वरकी स्तुति की । भगवान् नारायणने भी हाथ जोड़कर उनकी स्तुति । की । ब्रह्मा तथा सभी मुनियोंने भी ब्रह्माकी सृष्टि ॥५० करनेवाले देवदेवेश नीलकण्ठ वृषभध्वजकीपृथक्-। पृथक् स्तुति की । इसके बाद उन देवताओंपर अनुग्रह ॥ ५१ । करके शिवजी भी अन्तर्धान हो गये ॥ ४ ९ - ५१ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे शिवकृद्दक्षयज्ञविध्वंसनो नाम शततमोऽध्यायः ॥ १०० ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' शिवकृत दक्षयज्ञविध्वंसन ' नामक सौवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १०० ॥
एक सौ एकवाँ अध्याय सतीका हिमवान्की पुत्री पार्वतीके रूपमें प्राकट्य, शिवकी प्राप्तिके लिये उनका कठोर तप, तारकासुरद्वारा देवताओंको पराजित करना, शिवद्वारा कामदेवका दहन तथा पुनः जीवित करना ऋषय ऊचुः
कथं हिमवतः पुत्री बभूवाम्बा सती शुभा ।
कथं वा देवदेवेशमवाप पतिमीश्वरम् ॥
सूत उवाच
सा मेनातनुमाश्रित्य स्वेच्छयैव वराङ्गना ।
तदा हैमवती जज्ञे तपसा च द्विजोत्तमाः ॥
जातकर्मादिकाः सर्वाश्चकार च गिरीश्वरः ।
द्वादशे च तदा वर्षे पूर्णे हैमवती शुभा ॥
तपस्तेपे तया सार्धमनुजा च शुभानना ।
अन्या च देवी ह्यनुजा सर्वलोकनमस्कृता ॥
ऋषयश्च तदा सर्वे सर्वलोकमहेश्वरीम् ।
तुष्टुवुस्तपसा देवीं समावृत्य समन्ततः ॥
ज्येष्ठा ह्यपर्णा ह्यनुजा चैकपर्णा शुभानना ।
तृतीया च वरारोहा तथा चैवैकपाटला ॥
तपसा च महादेव्या: पार्वत्याः परमेश्वरः ।
वशीकृत महादेवः सर्वभूतपतिर्भवः ॥
ऋषिगण बोले- कल्याणमयी अम्बा सती हिमवान्की पुत्री कैसे हुईं और उन्होंने देवदेवेश १ महेश्वरको पतिके रूपमें कैसे प्राप्त किया? ॥१ ॥
सूतजी बोले- हे श्रेष्ठ द्विजो! उस श्रेष्ठ अंगनाने तपस्याके द्वारा अपनी इच्छासे मेनाके शरीरका आश्रय २ लेकर हिमालयकी पुत्रीके रूपमें जन्म लिया । पर्वतराजने उसके जातकर्म आदि समस्त संस्कार सम्पन्न किये । तब ३ बारहवाँ वर्ष पूर्ण होनेपर हिमवान्की वह सुन्दर पुत्री तपस्या करने लगी; उसके साथ सुन्दर मुखवाली उसकी ४ छोटी बहन और सर्वलोकनमस्कृत एक दूसरी छोटी बहन भी थी ॥ २४ ॥
५ तब सभी ऋषि सभी लोकोंकी महेश्वरी उस | देवीको चारों ओरसे घेरकर तपके लिये उसकी स्तुति करने लगे ॥ ५ ॥
६ उनमें सबसे बड़ी अपर्णा थी, उससे छोटी | सुन्दर मुखवाली एकपर्णा थी और तीसरी परम सुन्दरी ७ । एकपाटला [ नामवाली ] थी । महादेवी पार्वतीकी तपस्यासे
पृष्ठ 537
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १०१ ] सतीका हिमवान्की पुत्री
एतस्मिन्नेव काले तु तारको नाम दानवः ।
तारात्मजो महातेजा बभूव दितिनन्दनः ॥ ८
तस्य पुत्रास्त्रयश्चापि तारकाक्षो महासुरः ।
विद्युन्माली च भगवान् कमलाक्षश्च वीर्यवान् ॥ ९
पितामहस्तथा चैषां तारो नाम महाबलः ।
तपसा लब्धवीर्यश्च प्रसादाद् ब्रह्मणः प्रभोः ॥ १०
सोऽपि तारो महातेजास्त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
विजित्य समरे पूर्वं विष्णुं च जितवानसौ ॥ ११
तयोः समभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् ।
दिव्यं वर्षसहस्त्रं तु दिवारात्रमविश्रमम् ॥ १२
सरथं विष्णुमादाय चिक्षेप शतयोजनम् ।
तारेण विजितः संख्ये दुद्राव गरुडध्वजः ॥ १३
तारो वराञ्छतगणं लब्ध्वा शतगुणं बलम् ।
पितामहाज्जगत्सर्वमवाप दितिनन्दनः ॥ १४
देवेन्द्रप्रमुखाञ्जित्वा देवान् देवेश्वरेश्वरः ।
वारयामास तैर्देवान् सर्वलोकेषु मायया ॥ १५
देवताश्च सहेन्द्रेण तारकाद्भयपीडिताः ।
न शान्तिं लेभिरे शूराः शरणं वा भयार्दिताः ॥ १६
तदामरपतिः श्रीमान् सन्निपत्यामरप्रभुः ।
उवाचाङ्गिरसं देवो देवानामपि सन्निधौ ॥१७
भगवंस्तारको नाम तारजो दानवोत्तमः ।
तेन सन्निहता युद्धे वत्सा गोपतिना यथा ॥ १८ ।
भयात्तस्मान्महाभाग बृहद्युद्धे बृहस्पते ।
अनिकेता भ्रमन्त्येते शकुन्ता इव पञ्जरे ॥ १ ९ ।
पार्वतीके रूपमें प्राकट्य ५३५ सभी प्राणियोंके स्वामी परमेश्वर महादेव शिव [ उनके ] वशमें हो गये ॥ ६-७ ॥ इसी समय तारक नामवाला एक दानव हुआ; दितिको आनन्दित करनेवाला वह तारपुत्र ( तारक ) महातेजस्वी था । उसके तीन पुत्र थे- महान् असुर तारकाक्ष, भाग्यशाली विद्युन्माली और पराक्रमी कमलाक्ष । तार नामक इनके महाबली पितामहने प्रभु ब्रह्माकी कृपासे [ अपनी ] तपस्याके द्वारा [ अतुलनीय ] पराक्रम प्राप्त कर लिया था । उस महातेजस्वी तारने चराचरसहित तीनों लोकोंको जीतकर संग्राममें विष्णुको भी जीत लिया था ॥ ८- ११ ॥ उन दोनोंमें दिन - रात बिना विश्रामके ( निरन्तर ) | एक हजार दिव्य वर्षोंतक अत्यन्त भयानक तथा रोमांचकारी युद्ध हुआ । उसने रथसहित विष्णुको पकड़कर सौ योजन दूर फेंक दिया । तारके द्वारा युद्धमें पराजित होकर विष्णु भाग गये । ब्रह्मासे एक सौवर तथा सैकड़ों गुना बल प्राप्त करके दितिनन्दन तारने सम्पूर्ण जगत्पर अधिकार कर लिया । देवेन्द्र आदि देवताओंको जीतकर देवेश्वरेश्वरके रूपमें होकर उसने अपनी मायासे देवताओंको सभी लोकोंमें उनके कार्योंसे वंचित कर दिया ॥ १२ - १५ ॥ इन्द्रसहित देवतागण तारकासुरके भयसे पीड़ित हो गये; वीर होते हुए भी वे भयग्रस्त होनेके कारण [ कहीं भी ] शान्ति अथवा शरण प्राप्त नहीं कर सके । तब देवताओंके स्वामी श्रीमान् प्रभु इन्द्र बृहस्पतिकी शरणमें जाकर देवताओंकी उपस्थितिमें उनसे कहने लगे ॥ १६-१७ ॥ हे भगवन्! तारसे उत्पन्न तारक नामक एक महादानव है; उसने युद्धमें हमलोगोंको उसी तरह आहत किया है, जैसे बैल बछड़ोंको आहत कर देता है । अतः हे महाभाग! हे बृहस्पते! भयके कारण इस विशाल युद्धमें देवतालोग आश्रयविहीन होकर उसी प्रकार भ्रमण कर रहे हैं, जैसे पिँजरेमें पक्षी । हे अंगिरोवर! हमलोगोंके जो अस्त्र पहले
पृष्ठ 538
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५३६ अ अस्माकं यान्यमोघानि आयुधान्यङ्गिरोवर तानि मोघानि जायन्ते प्रभावादमरद्विषः दशवर्षसहस्राणि द्विगुणानि बृहस्पते विष्णुना धितो युद्धे तेनापि न च सूदितः श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग फ्र । । अमोघ थे, वे उस देवशत्रुके प्रभावके कारण निष्फल ॥ २० गये हैं । हे बृहस्पते! विष्णुने बीस हजार वर्षोंतक उसके हो साथ युद्ध किया; किंतु वह उनके भी द्वारा युद्धमें नहीं मारा गया । महाशक्तिसम्पन्न विष्णुके द्वारा भी युद्धमें जो जीता नहीं जा सका, तब हम जैसे लोग युद्धमें उसके समक्ष कैसे । टिक सकते हैं? ॥ १८–२२ ॥ ॥ २१ इन्द्रके ऐसा कहनेपर श्रेष्ठ देवताओं तथा इन्द्रको साथ लेकर बृहस्पतिने विभु ब्रह्माके पास पहुँचकर
यस्तेनानिर्जितो युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना ।
कथमस्मद्विधस्तस्य स्थास्यते समरेऽग्रतः ॥ २२
एवमुक्तस्तु शक्रेण जीवः सार्धं सुराधिपैः ।
सहस्त्राक्षेण च विभुं सम्प्राप्याह कुशध्वजम् ॥ २३
सोऽपि तस्य मुखाच्छ्रुत्वा प्रणयात्प्रणतार्तिहा ।
देवैरशेषैः सेन्द्रैस्तु जीवमाह पितामहः ॥ २४
जाने वोऽर्तिं सुरेन्द्राणां तथापि शृणु साम्प्रतम् ।
विनिन्द्य दक्षं या देवी सती रुद्राङ्गसम्भवा ॥
उमा हैमवती जज्ञे सर्वलोकनमस्कृता ।
तस्याश्चैवेह रूपेण यूयं देवाः सुरोत्तमाः ॥
विभोर्यतध्वमाक्रष्टुं रुद्रस्यास्य मनो महत् ।
तयोर्योगेन सम्भूतः स्कन्दः शक्तिधरः प्रभुः ॥
[ सब कुछ ] बताया ॥ २३ ॥
२५ उनके मुखसे [ सारा वृत्तान्त ] सुनकर शरणागतोंका कष्ट दूर करनेवाले उन पितामहने इन्द्रसहित सभी देवताओंके साथ आये हुए बृहस्पतिसे प्रेमपूर्वक कहा— मैं आप सब देवताओंकी विपत्तिको जानता हूँ; फिर भी इस समय सुनिये । रुद्रके अंगसे उत्पन्न जो देवी २६ सती हैं, वे दक्षकी निन्दा करके समस्त लोकोंद्वारा | नमस्कृत उमाके रूपमें हिमवान्की पुत्री होकर उत्पन्न हुई हैं । हे उत्तम देवताओं! आप देवतागण उन्हीं के रूपके द्वारा इन विभु रुद्रके महान् मनको आकृष्ट । करानेका प्रयत्न कीजिये । उन दोनोंके संयोगसे शक्तिधर २७ | प्रभु स्कन्द उत्पन्न होंगे; वे षडास्य ( छः मुखवाले ),
पृष्ठ 539
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १०१ ] सतीका हिमवान्की पुत्री
षडास्यो द्वादशभुजः सेनानी: पावकिः प्रभुः ।
स्वाहेयः कार्तिकेयश्च गाङ्गेयः शरधामजः ॥ २८
देवः शाखो विशाखश्च नैगमेशश्च वीर्यवान् ।
सेनापतिः कुमाराख्यः सर्वलोकनमस्कृतः ॥२ ९
लीलयैव महासेनः प्रबलं तारकासुरम् ।
बालोऽपि विनिहत्यैको देवान् सन्तारयिष्यति ॥ ३०
एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
बृहस्पतिस्तथा सेन्द्रैर्देवैर्देवं प्रणम्य तम् ॥३१
मेरोः शिखरमासाद्य स्मरं सस्मार सुव्रतः ।
स्मरणाद्देवदेवस्य स्मरोऽपि सह भार्यया ॥ ३२
रत्या समं समागम्य नमस्कृत्य कृताञ्जलिः ।
सशक्रमाह तं जीवं जगज्जीवो द्विजोत्तमाः ॥ ३३
स्मृतो यद्भवता जीव सम्प्राप्तोऽहं तवान्तिकम् ।
ब्रूहि यन्मे विधातव्यं तमाह सुरपूजितः ॥ ३४
तमाह भगवान् शक्रः सम्भाव्य मकरध्वजम् ।
शङ्करेणाम्बिकामद्य संयोजय यथासुखम् ॥ ३५
तया स रमते येन भगवान् वृषभध्वजः ।
तेन मार्गेण मार्गस्व पल्या रत्यानया सह ॥ ३६
सोऽपि तुष्टो महादेवः प्रदास्यति शुभां गतिम् ।
विप्रयुक्तस्तया पूर्वं लब्ध्वा तां गिरिजामुमाम् ॥ ३७
एवमुक्तो नमस्कृत्य देवदेवं शचीपतिम् ।
देवदेवाश्रमं गन्तुं मतिं चक्रे तया सह ॥ ३८
गत्वा तदाश्रमे शम्भोः सह रत्या महाबलः ।
वसन्तेन सहायेन देवं योक्तुमनाभवत् ॥ ३ ९
ततः सम्प्रेक्ष्य मदनं हसन् देवस्त्रियम्बकः ।
नयनेन तृतीयेन सावज्ञं तमवैक्षत ॥ ४०
ततोऽस्य नेत्रजो वह्निर्मदनं पार्श्वतः स्थितम् ।
अदहत्तत्क्षणादेव ललाप करुणं रतिः ॥ ४१
पार्वतीके रूपमें प्राकट्य ५३७ फ़ द्वादशभुज ( बारह भुजाओंवाले ), सेनानी, पावकि, प्रभु स्वाहेय, कार्तिकेय, गांगेय, शरधामज, देव, शाख, विशाख, नैगमेश, वीर्यवान्, सेनापति और कुमार नामवाले होकर सभी लोकोंसे नमस्कृत होंगे । वे महासेन बालक होते हुए भी बिना प्रयासके अकेले ही [ उस ] महाबली तारकासुरका वध करके देवताओंका । उद्धार करेंगे॥२४–३० ॥ तब उन परमेष्ठी ब्रह्माके इस प्रकार कहनेपर इन्द्रसहित सभी देवताओंके साथ सुव्रत बृहस्पतिने देवदेव उन ब्रह्माको प्रणाम करके मेरुके शिखरपर पहुँचकर कामदेवका स्मरण किया । हे श्रेष्ठ द्विजो! | देवगुरु ब्रह्माके स्मरण करनेसे जगत्का जीवस्वरूप कामदेव भी [ अपनी ] भार्या रतिके साथ वहाँ आकर हाथ जोड़कर नमस्कार करके इन्द्रसहित उन बृहस्पतिसे बोला- ' हे बृहस्पते! आपने मेरा स्मरण किया है, अत: मैं आपके पास आया हूँ; मुझे जो करना हो, उसे बताइये । ' तब देवपूजित बृहस्पति उससे कुछ बोलने ही वाले थे कि उत्सुकतावश भगवान् इन्द्रने कामदेवकी प्रशंसा करके उससे कहा - ' अब आप सुखपूर्वक शंकरके साथ अम्बिकाका संयोग कराइये । वे भगवान् वृषभध्वज जिस भी उपायसे उनके साथ रमण करें; अपनी पत्नी रतिके साथ आप उस उपायको खोजिये । पहलेसे ही उन [ अम्बिका ] - से वियुक्त हुए वे महादेव भी उन पार्वती उमाको [ पुनः ] प्राप्त करके प्रसन्न होकर आपको शुभ गति प्रदान करेंगे'॥३१–३७ ॥ उनके ऐसा कहनेपर देवदेव इन्द्रको नमस्कार करके कामदेवने उस [ रति ] - के साथ शंकरजीके आश्रममें जानेका निश्चय किया । तब रति तथा अपने सहायक वसन्तके साथ शिवजीके आश्रममें जाकर महाबली | कामदेवने पार्वतीके साथ महादेवका संयोग करानेका मन बनाया ॥ ३८-३९ ॥ तत्पश्चात् कामदेवको देखकर हँसते हुए त्रिनेत्र शिवने अवज्ञापूर्वक उसे [ अपने ] तीसरे नेत्रसे देखा । इसके बाद उनके नेत्रसे उत्पन्न अग्निने पासमें ही खड़े । कामदेवको उसी क्षण जला दिया । तब रति करुण
पृष्ठ 540
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५३८ रत्याः प्रलापमाकर्ण्य देवदेवो वृषध्वजः कृपया परया प्राह कामपत्नीं निरीक्ष्य च अमूर्तोऽपि ध्रुवं भद्रे कार्यं सर्वं पतिस्तव रतिकाले ध्रुवं भद्रे करिष्यति न संशयः यदा विष्णुश्च भविता वासुदेवो महायशाः शापाद् भृगोर्महातेजाः सर्वलोकहिताय वै तदा तस्य सुतो यश्च स पतिस्ते भविष्यति सा प्रणम्य तदा रुद्रं कामपत्नी शुचिस्मिता जगाम मदनं लब्ध्वा वसन्तेन समन्विता श्रीलिङ्गमहापुराण [ पूर्वभाग । । विलाप करने लगी । रतिके विलापको सुनकर देवदेव ॥ ४२ वृषध्वजने परम कृपासे कामदेवकी पत्नीकी ओर देखकर उससे कहा — ‘ हे भद्रे! तुम्हारा पति देहरहित होते । । भी रतिकालमें निश्चित रूपसे सम्पूर्ण कार्य करेगा हुए ; है ॥ ४३ भद्रे! इसमें सन्देह नहीं है । जब [ भगवान् ] विष्णु | भृगुके शापसे सभी लोकोंके हितके लिये महायशस्वी । तथा ॥ ४४ होंगे, । वही ॥ ४५ वह ॥ ४६ | गयी महातेजस्वी वासुदेव ( वसुदेवपुत्र ) - के रूपमें अवतीर्ण तब उनका [ प्रद्युम्न नामक ] जो पुत्र उत्पन्न होगा. तुम्हारा पति होगा ' ॥ ४०–४४१ / २ ॥ इसके बाद रुद्रको प्रणाम करके पवित्र मुसकानवाली कामपत्नी अनंगको प्राप्त करके वसन्तके साथ चली ॥ ४५-४६ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे पूर्वभागे मदनदाहो नामैकाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०१ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत पूर्वभागमें ' मदनदाह ' नामक एक सौ एकवाँ अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १०१ ॥
एक सौ दोवाँ अध्याय पार्वतीकी तपस्यासे प्रसन्न हो भगवान् शिवका ब्राह्मणवेषमें आकर उन्हें वरदान देना, हिमालयद्वारा पार्वतीस्वयंवरकी घोषणा, स्वयंवरमें भगवान् शिवका बालरूपमें उपस्थित होकर सभीको मोहित महेश्वरका मनोहर वररूप सूत उवाच
तपसा च महादेव्या: पार्वत्या वृषभध्वजः ।
प्रीतश्च भगवान् शर्वो वचनाद् ब्रह्मणस्तदा ॥
हिताय चाश्रमाणां च क्रीडार्थं भगवान् भवः ।
तदा हैमवतीं देवीमुपयेमे यथाविधि ॥
जगाम स स्वयं ब्रह्मा मरीच्याद्यैर्महर्षिभिः ।
तपोवनं महादेव्याः पार्वत्याः पद्मसम्भवः ॥
प्रदक्षिणीकृत्य च तां देवीं स जगतोऽरणीम् ।
किमर्थं तपसा लोकान् सन्तापयसि शैलजे ॥
त्वया सृष्टं जगत्सर्वं मातस्त्वं मा विनाशय ।
त्वं हि सन्धारये लोकानिमान् सर्वान् स्वतेजसा ॥
सर्वदेवेश्वरः श्रीमान् सर्वलोकपतिर्भवः ।
यस्य वै देवदेवस्य वयं किङ्करवादिनः ॥
करना, पुनः ब्रह्माकी स्तुतिसे प्रसन्न हो धारणकर सबको आनन्दित करना सूतजी बोले - [ हे ऋषियो! ] भगवान् वृषभध्वज शर्व पार्वतीकी तपस्यासे प्रसन्न हो गये । इसके बाद १ ब्रह्माजीके कहनेसे भगवान् भवने सभी आश्रमोंके हितके लिये और क्रीड़ा करनेके लिये विधिपूर्वक पार्वतीके २ साथ विवाह किया ॥ १-२ ॥ उस समय कमलसे उत्पन्न ब्रह्माजी स्वयं मरीचि ३ आदि महर्षियोंके साथ महादेवी पार्वतीके तपोवनमें गये थे । उन्होंने जगत्की निमित्तकारणस्वरूपा उन देवीकी ४ प्रदक्षिणा करके कहा - ' हे शैलजे! आप तपस्या से लोकोंको किसलिये संतप्त कर रही हैं? हे मातः! | आपने ही सम्पूर्ण जगत्का सृजन किया है, अतः आप ५ इसका विनाश मत कीजिये; आप अपने तेजसे इन समस्त लोकोंको धारण कीजिये । श्रीमान् शिवजी सभी ६ । देवताओंके ईश्वर तथा सभी लोकोंके स्वामी हैं ।