लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 571–580
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 571–580
पृष्ठ 571
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १ ] भगवद्गुणगानकी महिमामें
विष्णुस्थ हरिं तत्र आस्ते गायन् यथाविधि ।
तत्रैव मालवो नाम वैश्यो विष्णुपरायणः ॥ १८
दीपमालां हरेर्नित्यं करोति प्रीतिमानसः ।
मालवी नाम भार्या च तस्य नित्यं पतिव्रता ॥ १ ९
गोमयेन समालिप्य हरेः क्षेत्रं समन्ततः ।
भर्त्रा सहास्ते सुप्रीता शृण्वती गानमुत्तमम् ॥ २० ।
कुशस्थलात्समापन्ना ब्राह्मणाः शंसितव्रताः ।
पञ्चाशद्वै समापन्ना हरेर्गानार्थमुत्तमाः ॥ २१
साधयन्तो हि कार्याणि कौशिकस्य महात्मनः ।
गानविद्यार्थतत्त्वज्ञाः शृण्वन्तो ह्यवसंस्तु ते ॥ २२
ख्यातमासीत्तदा तस्य गानं वै कौशिकस्य तत् ।
श्रुत्वा राजा समभ्येत्य कलिङ्गो वाक्यमब्रवीत् ॥ २३
कौशिकाद्य गणैः सार्धं गायस्वेह च मां पुनः ।
शृणुध्वं च तथा यूयं कुशस्थलजना अपि ॥ २४
तच्छ्रुत्वा कौशिकः प्राह राजानं सान्त्वया गिरा ।
न जिह्वा मे महाराजन् वाणी च मम सर्वदा ॥ २५
हरेरन्यमपीन्द्रं वा स्तौति नैव च वक्ष्यति ।
एवमुक्ते तु तच्छिष्यो वासिष्ठो गौतमो हरिः ॥ २६
सारस्वतस्तथा चित्रश्चित्रमाल्यस्तथा शिशुः ।
ऊचुस्ते पार्थिवं तद्वद्यथा प्राह च कौशिकः ॥ २७
श्रावकास्ते तथा प्रोचुः पार्थिवं विष्णुतत्पराः ।
श्रोत्राणीमानि शृण्वन्ति हरेरन्यं न पार्थिव ॥ २८
गानकीर्तिं वयं तस्य शृणुमोऽन्यां न च स्तुतिम् ।
तच्छ्रुत्वा पार्थिवो रुष्टो गायतामिति चाब्रवीत् ॥ २ ९
स्वभृत्यान् ब्राह्मणा ह्येते कीर्तिं शृण्वन्ति मे यथा ।
न शृण्वन्ति कथं तस्माद् गायमाने समन्ततः ॥ ३०
एवमुक्तास्तदा भृत्या जगुः पार्थिवमुत्तमम् ।
निरुद्धमार्गा विप्रास्ते गाने वृत्ते तु दुःखिताः ॥ ३१
कौशिक ब्राह्मणकी कथा ५६ ९ वहींपर मालव नामक विष्णुपरायण वैश्य प्रसन्नचित्त होकर प्रतिदिन भगवान् श्रीहरिके लिये दीपमाला अर्पित किया करता था । उस वैश्यकी मालवी नामवाली पतिव्रता भार्या भी श्रीहरिके उस सम्पूर्ण स्थानको सम्यक् प्रकारसे गोमयसे नित्य लीपकर अत्यन्त प्रसन्न होकर | उत्तम गानका श्रवण करती हुई अपने पतिके साथ वहाँ रहती थी ॥ १८–२० ॥ उसी समय प्रशस्त व्रतवाले पचास श्रेष्ठ ब्राह्मण श्रीहरिका गान सुननेके निमित्त कुशस्थलसे वहाँपर आ गये । गान - विद्याके मूल रहस्यको जाननेवाले वे ब्राह्मण महात्मा कौशिकके कार्योंको सम्पन्न करते हुए और [ श्रीहरिका गुणगान ] सुनते हुए वहीं रहने लगे ॥ २१-२२ ॥ उस समय उन कौशिकका गान प्रसिद्ध हो गया था, अतः उस प्रसिद्धिको सुनकर राजा कलिङ्गने वहाँ आकर यह वचन कहा - हे कौशिक! आज आप अपने गणोंके साथ मेरे लिये गान कीजिये, जिसे आप सभी लोग तथा कुशस्थलके नागरिक भी सुनें॥२३-२४ ॥ उसे सुनकर कौशिकने सान्त्वनाभरी वाणीमें राजासे कहा - हे महाराज! मेरी जिह्वा तथा वाणी भगवान् श्रीहरिके अतिरिक्त किसी अन्यकी यहाँतक कि इन्द्रकी भी स्तुति नहीं करती; अतः यह जिह्वा नहीं बोलेगी ॥ २५१/२ ॥ उनके ऐसा कहनेपर उनके वासिष्ठ, गौतम, हरि, सारस्वत, चित्र, चित्रमाल्य, शिशु आदि जो शिष्यगण थे; उन्होंने भी राजासे वैसा ही कहा, जैसा कौशिकने कहा था । विष्णुपरायण उन श्रोताओंने भी कहा- हे पार्थिव! [ हम लोगोंके ] ये कान श्रीहरिको छोड़कर किसी दूसरेका गुणगान नहीं सुनते । हम लोग उन्हींका यशोगान सुनते हैं; कोई दूसरी स्तुति नहीं सुनते ॥ २६–२८१ / २ ॥ उसे सुनकर राजाने रुष्ट होकर अपने सेवकोंसे कहा- अब तुम लोग गाओ, जिससे ये ब्राह्मण मेरी कीर्ति सुनें । चारों ओरसे गाये जानेवाले मेरे यशको ये कैसे नहीं सुनेंगे? ॥ २ ९ -३० ॥ तब उनके ऐसा कहनेपर वे भृत्यगण राजाका । उत्तम यशोगान करने लगे । गानके आरम्भ होनेपर
पृष्ठ 572
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५७० 35 35 35 35 35 35 35 काष्ठशङ्कुभिरन्योन्यं श्रोत्राणि विदधुर्द्विजाः कौशिकाद्याश्च तां ज्ञात्वा मनोवृत्तिं नृपस्य वै प्रसह्यास्मांस्तु गायेत स्वगानेऽसौ नृपः स्थितः इति विप्राः सुनिता जिह्वाग्रं चिच्छिदुः करैः ततो राजा सुसङ्क्रुद्धः स्वदेशात्तान्न्यवासयत् आदाय सर्वं वित्तं च ततस्ते जग्मुरुत्तराम् दिशमासाद्य कालेन कालधर्मेण योजिताः श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग KKKKKKK । । बलपूर्वक अवरुद्ध मार्गवाले वे विप्र बहुत दुःखित ॥ ३२ और उन्होंने काष्ठकी खूँटियोंसे एक - दूसरेके कानोंको हुए । । बन्द कर दिया ॥ ३११/२ ॥ ॥ ३३ यह राजा अपने यशके गानमें प्रवृत्त [ लिप्त ] है और । । हमको बलपूर्वक गानेको कहेगा । कौशिकादि ब्राह्मणोंने ॥ ३४ । उस राजाकी इस मनोवृत्तिको जानकर अपनी जिह्वा तानागतान् यमो दृष्ट्वा किं कर्तव्यमिति स्म ह ॥ ३५ अग्रभागको अपने हाथोंसे काट लिया ॥। ३२-३३ ॥ चेष्टितं तत्क्षणे राजन् ब्रह्मा प्राह सुराधिपान् । तदनन्तर राजाने अत्यन्त कुपित होकर उन्हें अपने कौशिकादीन् द्विजानद्य वासयध्वं यथासुखम् ॥ ३६ राज्यसे निर्वासित कर दिया । तब अपना सारा धन लेकर गानयोगेन ये नित्यं पूजयन्ति जनार्दनम् । वे विप्र चले गये और उत्तर दिशामें पहुँचकर यथासमय तानानयत भद्रं वो यदि देवत्वमिच्छथ ॥ ३७ स्थूलशरीरके वियोग ( मृत्यु ) को प्राप्त हो गये । तब
इत्युक्ता लोकपालास्ते कौशिकेति पुनः पुनः ।
मालवेति तथा केचित् पद्माक्षेति तथा परे ॥
क्रोशमानाः समभ्येत्य तानादाय विहायसा ।
ब्रह्मलोकं गताः शीघ्रं मुहूर्तेनैव ते सुराः ॥
कौशिकादींस्ततो दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ।
प्रत्युद्गम्य यथान्यायं स्वागतेनाभ्यपूजयत् ॥
ततः कोलाहलमभूदतिगौरवमुल्बणम् ।
ब्रह्मणा चरितं दृष्ट्वा देवानां नृपसत्तम ॥
हिरण्यगर्भो भगवांस्तान्निवार्य सुरोत्तमान् ।
कौशिकादीन् समादाय मुनीन् देवैः समावृतः ॥
विष्णुलोकं ययौ शीघ्रं वासुदेवपरायणः ।
तत्र नारायणो देवः श्वेतद्वीपनिवासिभिः ॥
उन्हें आया हुआ देखकर ' अब क्या किया जाय ' – यह ३८ सोचकर यमराज व्याकुल हो उठे॥३४-३५ ॥ ३ ९ हे राजन्! यमराजकी यह चेष्टा देखकर ब्रह्माजीने देवाधिपोंसे उसी क्षण कहा - ' आपलोग कौशिक आदि द्विजोंको अभी सुखमय निवास प्रदान कीजिये । ' यदि आप लोग अपना देवत्व चाहते हैं, तो वे विप्र जो [ श्रीहरिके ] गान तथा चित्तवृत्तिके निरोधके द्वारा भगवान् जनार्दनकी नित्य पूजा करते हैं, उन्हें ले आइये; इससे आप लोगोंका कल्याण होगा ॥ ३६-३७ ॥ [ ब्रह्माजीके द्वारा ] इस प्रकार कहे गये वे लोकपाल ‘ हे कौशिक! ', कुछ देवता ' हे मालव! ' तथा अन्य देवतागण ‘ हे पद्माक्ष! ' — ऐसा बार - बार पुकारते हुए उन विप्रोंके पास पहुँचकर उन्हें साथमें लेकर आकाशमार्गसे शीघ्र ही क्षणभर में ब्रह्मलोक पहुँच गये ॥ ३८-३९ ॥ तत्पश्चात् कौशिक आदिको देखकर लोकपितामह ब्रह्माने आगे बढ़कर स्वागतके द्वारा समुचितरूपसे उनका अत्यधिक सम्मान किया । हे नृपश्रेष्ठ! ब्रह्माजीके द्वारा ४० [ उन विप्रोंके प्रति ] किये गये महान् सम्मानको देखकर ४१ देवताओंमें परस्पर कोलाहल होने लगा ॥ ४०-४१ ॥ तदनन्तर वासुदेवपरायण भगवान् ब्रह्मा उन श्रेष्ठ ४२ देवताओंको ऐसा करनेसे रोककर कौशिक आदि | मुनियोंको लेकर देवताओंके साथ शीघ्र ही विष्णुलोक ४३ | चले गये ॥ ४२ ९, ॥
पृष्ठ 573
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १ ] Y YA भगवद्गुणगानकी महिमामें 3636363636363636
जानयोगेश्वरैः सिद्धैर्विष्णुभक्तैः समाहितैः ।
नारायणसमैर्दिव्यैश्चतुर्बाहुधरैः शुभैः ॥ ४४ ।
विष्णुचिह्नसमापन्नैर्दीप्यमानैरकल्मषैः 1 अष्टाशीतिसहस्त्रैश्च सेव्यमानो महाजनैः ॥ ४५
अस्माभिर्नारदाद्यैश्च सनकाद्यैरकल्मषैः ।
भूतैर्नानाविधैश्चैव दिव्यस्त्रीभिः समन्ततः ॥ ४६
सेव्यमानोऽथ मध्ये वै सहस्त्रद्वारसंवृते ।
सहस्रयोजनायामे दिव्ये मणिमये शुभे ॥ ४७
विमाने विमले चित्रे भद्रपीठासने हरिः ।
लोककार्ये प्रसक्तानां दत्तदृष्टिश्च माधवः ॥ ४८
तस्मिन् कालेऽथ भगवान् कौशिकाद्यैश्च संवृतः ।
आगम्य प्रणिपत्याग्रे तुष्टाव गरुडध्वजम् ॥ ४ ९
ततो विलोक्य भगवान् हरिर्नारायणः प्रभुः ।
कौशिकेत्याह सम्प्रीत्या तान् सर्वांश्च यथाक्रमम् ॥ ५०
जयघोषो महानासीन्महाश्चर्ये समागते ।
ब्रह्माणमाह विश्वात्मा शृणु ब्रह्मन् मयोदितम् ॥ ५१
कौशिकस्य इमे विप्राः साध्यसाधनतत्पराः ।
हिताय सम्प्रवृत्ता वै कुशस्थलनिवासिनः ॥ ५२
मत्कीर्तिश्रवणे युक्ता ज्ञानतत्त्वार्थकोविदाः ।
अनन्यदेवताभक्ताः साध्या देवा भवत्विमे ॥ ५३
मत्समीपे तथान्यत्र प्रवेशं देहि सर्वदा ।
एवमुक्त्वा पुनर्देवः कौशिकं प्राह माधवः ॥ ५४
स्वशिष्यैस्त्वं महाप्राज्ञ दिग्बन्धो भव मे सदा ।
गणाधिपत्यमापन्नो यत्राहं त्वं समास्व वै ॥ ५५
मालवं मालवीं चैवं प्राह दामोदरो हरिः ।
मम लोके यथाकामं भार्यया सह मालव ॥ ५६
दिव्यरूपधरः श्रीमान् शृण्वन् गानमिहाधिपः ।
आस्व नित्यं यथाकामं यावल्लोका भवन्ति वै ॥ ५७
कौशिक ब्राह्मणकी कथा ५७१ YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA YA वहाँ भगवान् नारायण श्वेतद्वीपमें निवास करनेवाले ज्ञानयोगेश्वर, विष्णुभक्त, एकनिष्ठ, सिद्ध, नारायणके समान विग्रहवाले, दिव्य, चार भुजाएँ धारण करनेवाले, मनोहर, श्रीविष्णुके चिह्नोंसे युक्त, दीप्तिमान् तथा निर्विकार अट्ठासी हजार महापुरुषोंके द्वारा एवं हम लोगों, नारद - सनक आदि मुनियों, अनेकविध निष्पाप प्राणियों तथा दिव्य स्त्रियोंके द्वारा सभी YA ओरसे सेवित हो रहे थे । वे माधव श्रीहरि मध्य भागमें स्थित हजार द्वारोंवाले, हजार योजन विस्तारवाले, अलौकिक, मणिनिर्मित तथा मनोहर विमानमें स्वच्छ एवं अद्भुत सिंहासनपर विराजमान होकर लोककार्यमें तत्पर लोगों पर दृष्टि दिये हुए सुशोभित हो रहे थे॥४३–४८ ॥ उसी समय कौशिक आदि मुनियोंसहित भगवान् ब्रह्मा गरुड़ध्वज श्रीहरिके सम्मुख आकर प्रणाम करके उनकी स्तुति करने लगे ॥ ४ ९ ॥ तत्पश्चात् ऐश्वर्यसम्पन्न नारायण भगवान् श्रीहरिने उन सबको देखकर अत्यन्त प्रेमके साथ उन्हें क्रमसे कौशिक आदि [ नाम लेकर ] पुकारा । इस महान् आश्चर्यके घटित होनेपर वहाँ जयकारकी तीव्र ध्वनि होने लगी ॥ ५० ९ २ ॥ विश्वात्मा विष्णुने ब्रह्मासे कहा - हे ब्रह्मन्! मेरा कथन सुनिये, साध्य - साधनमें तत्पर रहनेवाले ये कुश-स्थल - निवासी विप्र कौशिकका हित करनेके लिये प्रवृत्त हैं । ये ज्ञानके तत्त्वार्थके पण्डित, मेरी कीर्तिके | श्रवणमें तत्पर रहनेवाले तथा देवताओंके अनन्य भक्त हैं; ये साध्यदेव हों । इन्हें मेरे समीप तथा अन्यत्र भी सर्वदा प्रवेश दीजिये॥५१–५३२ ॥ ऐसा कहकर प्रभु माधवने कौशिकसे कहा — हे महाप्राज्ञ! आप अपने शिष्योंके साथ सदा मेरे समीप विराजमान रहें । मेरे गणाधिप बनकर अब आप वहीं स्थित रहें, जहाँ मैं रहूँ ॥ ५४-५५ ॥ इसी प्रकार दामोदर श्रीहरिने मालव तथा मालवीसे कहा – ' हे मालव! आप मेरे लोकमें अपनी भार्याके साथ दिव्य रूप धारण करके ऐश्वर्यसम्पन्न होकर मेरा | यशोगान सुनते हुए राजाके रूपमें प्रतिष्ठित होकर
पृष्ठ 574
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५७२ श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग भगवान् धनदो भव माधवः । । यथेच्छया निवास कीजिये; जबतक लोक स्थित रहें पद्माक्षमाह भूत्वा यथाकालं हि मां पुनः ॥ ५८ तबतक आप यहाँ यथेच्छ रहें ' ॥ ५६-५७ ॥, धनानामीश्वरो तदनन्तर भगवान् माधवने पद्माक्षसे कहा-आगम्य दृष्ट्वा मां नित्यं कुरु राज्यं यथासुखम् । ' धनद ' हो जाइये; धनोंके स्वामी बनकर आप आप एवमुक्त्वा हरिर्विष्णुर्ब्रह्माणमिदमब्रवीत् ॥ ५ ९ यथासमय मेरे पास आकर मेरा दर्शन करके सुखपूर्वक पुनः कौशिकस्यास्य गानेन योगनिद्रा च मे गता विष्णुस्थले च मां स्तौति शिष्यैरेष समन्ततः
राज्ञा निरस्तः क्रूरेण कलिङ्गेन महीयसा ।
स जिह्वाच्छेदनं कृत्वा हरेरन्यं कथञ्चन ॥
न स्तोष्यामीति नियतः प्राप्तोऽसौ मम लोकताम् । एते च विप्रा नियता मम भक्ता यशस्विनः श्रोत्रच्छिद्रमथाहत्य शङ्कुभिर्वै परस्परम् । श्रोष्यामो नैव चान्यद्वै हरेः कीर्तिमिति स्म ह एते विप्राश्च देवत्वं मम सान्निध्यमेव च । मालवो भार्यया सार्धं मत्क्षेत्रं परिमृज्य वै दीपमालादिभिर्नित्यमभ्यर्च्य सततं हि माम् गानं शृणोति नियतो मत्कीर्तिचरितान्वितम् तेनासौ प्राप्तवाँल्लोकं मम ब्रह्म सनातनम् पद्माक्षोऽसौ ददौ भोज्यं कौशिकस्य महात्मनः धनेशत्वमवाप्तोऽसौ मम सान्निध्यमेव च एवमुक्त्वा हरिस्तत्र समाजे लोकपूजितः तस्मिन् क्षणे समापन्ना मधुराक्षरपेशलैः विपञ्चीगुणतत्त्वज्ञैर्वाद्यविद्याविशारदैः मन्दं मन्दस्मितादेवी विचित्राभरणान्विता गायमाना समायाता लक्ष्मीर्विष्णुपरिग्रहा वृता सहस्त्रकोटीभिरङ्गनाभिः समन्ततः ततो गणाधिपा दृष्ट्वा भुशुण्डीपरिघायुधाः ब्रह्मादींस्तर्जयन्तस्ते मुनीन् देवान् समन्ततः । उत्सारयन्तः संहृष्टाधिष्ठिताः पर्वतोपमाः । सदा राज्य कीजिये ॥५८१२ ॥
॥ ६० ऐसा कहकर श्रीहरि विष्णुने ब्रह्मासे यह कहा— इन कौशिकके गानसे मेरी योगनिद्रा समाप्त हो गयी है । ये अपने शिष्योंके साथ विष्णुस्थलमें सम्यक् रूपसे मेरी ६१ स्तुति कर रहे थे । क्रूर तथा अत्यधिक शक्तिशाली राजा कलिङ्गने इन्हें [ देशसे ] निकाल दिया है । इन्होंने अपनी ॥ ६२ जिह्वा काटकर ' श्रीहरिके अतिरिक्त किसी अन्यकी स्तुति मैं किसी भी प्रकारसे नहीं करूँगा ' – ऐसा निश्चय कर लिया था, अतः ये मेरे लोकको प्राप्त हुए ॥ ६३ । इसी प्रकार इन संयमी, मेरे भक्त तथा यशस्वी विप्रोंने काष्ठकी खूँटियाँ एक - दूसरेके कानोंमें ठोंककर ॥ ६४ यह प्रतिज्ञा कर ली थी कि हमलोग श्रीहरिकी कीर्तिको छोड़कर अन्य कुछ भी नहीं सुनेंगे । अतएव इन ' विप्रों ' । ने भी देवत्व तथा मेरा सान्निध्य प्राप्त किया है, ये ॥ ६५ मालव भी अपनी भार्याके साथमें मेरे मन्दिरको भलीभाँति स्वच्छ करके दीप, माला आदि [ उपचारों ] -। ॥ ६६ से नित्य मेरी अर्चना करके सावधान होकर मेरी कीर्ति तथा चरितसे युक्त गानका निरन्तर श्रवण किया करते । थे; इसीलिये हे ब्रह्मन्! इन्होंने मेरा सनातन लोक प्राप्त ॥ ६७ किया है । इन पद्माक्षने महात्मा कौशिकको भोजन प्रदान । किया था, इसीलिये इन्हें धनेशत्व तथा मेरे सान्निध्यकी ॥ ६८ प्राप्ति हुई है ॥५ ९ –६६१ / २ ॥ ऐसा कहकर भगवान् श्रीहरि वहाँ समाजमें । लोकपूजित हुए । उसी क्षण मधुर स्वरोंके विशेषज्ञ, ॥ ६ ९ वीणाके गुणतत्त्वोंके ज्ञाता तथा वाद्यविद्याके विशारद । । मनीषियोंके साथ विचित्र आभूषणोंसे मण्डित विष्णुभार्या लक्ष्मीजी मन्द - मन्द मुसकान करती तथा गाती हुई वहाँ ॥ ७० आयीं; वे हजारों, करोड़ों अंगनाओंसे घिरी हुई थीं । तब | उन्हें देखकर भुशुण्डी तथा परिघ नामक आयुध धारण ॥ ७१ । किये सभी गणाधिप मुनियों, ब्रह्मा आदि देवताओंको
पृष्ठ 575
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय १ ] भगवद्गुणगानकी महिमामें
सर्वे वयं हि निर्याताः सार्धं वै ब्रह्मणा सुरैः ।
तस्मिन् क्षणे समाहूतस्तुम्बरुर्मुनिसत्तमः ॥ ७२
प्रविवेश समीपं वै देव्या देवस्य चैव हि ।
तत्रासीनो यथायोगं नानामूर्च्छासमन्वितम्॥ ७३
जगौ कलपदं हृष्टो विपञ्चीं चाभ्यवादयत् ।
नानारत्नसमायुक्तैर्दिव्यैराभरणोत्तमैः ॥ ७४
दिव्यमाल्यैस्तथा शुभ्रैः पूजितो मुनिसत्तमः ।
निर्गतस्तुम्बरुर्हृष्टो अन्ये च ऋषयः सुराः ॥७५
दृष्ट्वा सम्पूजितं यान्तं यथायोगमरिन्दम ।
नारदोऽथ मुनिर्दृष्ट्वा तुम्बरोः सत्क्रियां हरेः ॥ ७६
शोकाविष्टेन मनसा सन्तप्तहृदयेक्षणः ।
चिन्तामापेदिवांस्तत्र शोकमूर्च्छाकुलात्मकः ॥ ७७
केनाहं हि हरेर्यास्ये योगं देवीसमीपतः ।
अहो तुम्बरुणा प्राप्तं धिङ्मां मूढं विचेतसम् ॥ ७८
योऽहं हरेः सन्निकाशं भूतैर्निर्यातितः कथम् ।
जीवन् यास्यामि कुत्राहमहो तुम्बरुणा कृतम् ॥ ७ ९
इति सञ्चिन्तयन् विप्रस्तप आस्थितवान् मुनिः ।
दिव्यं वर्षसहस्त्रं तु निरुच्छ्वाससमन्वितः ॥ ८०
ध्यायन् विष्णुमथाध्यास्ते तुम्बरोः सत्क्रियां स्मरन् ।
रोदमानो मुहुर्विद्वान् धिङ्मामिति च चिन्तयन् ॥ ८१
तत्र यत्कृतवान् विष्णुस्तच्छृणुष्व नराधिप । ८२ कौशिक ब्राह्मणकी कथा ५७३ सभी ओरसे फटकारते हुए तथा वहाँसे हटाते हुए प्रसन्नचित्त होकर वहाँ स्थित हो गये । तत्पश्चात् ब्रह्मा तथा अन्य देवताओंके साथ हमसब वहाँसे निकल गये ॥ ६७–७११ / २ ॥ उसी समय मुनिश्रेष्ठ तुम्बुरु बुलाये गये और उन्होंने भगवान् विष्णु तथा देवी लक्ष्मीके समीप प्रवेश किया । वहाँ आसीन होकर वे प्रसन्नतापूर्वक नानाविध मूर्च्छनाओंसे युक्त मधुर पदोंका सम्यक् प्रकारसे गान करने लगे तथा वीणा बजाने लगे । तत्पश्चात् अनेक प्रकारके रत्नजटित दिव्य तथा श्रेष्ठ आभूषणों एवं दिव्य तथा मनोहर हारोंसे पूजित होकर मुनिश्रेष्ठ तुम्बुरु प्रसन्नतापूर्वक वहाँसे निकल आये । हे शत्रुदमन! उन्हें यथोचित रूपसे पूजित होते हुए देखकर अन्य ऋषि एवं देवतागण उनकी प्रशंसा करने लगे ॥ ७२ - ७५ १/२ ॥ तब भगवान् श्रीहरिके द्वारा गन्धर्व तुम्बुरुके प्रति किये गये सत्कारको देखकर सन्तप्त हृदय तथा नेत्रोंवाले एवं शोक तथा मूर्छासे व्याकुल चित्तवाले नारदमुनि चिन्तित हो उठे । वे शोकाविष्ट मनसे सोचने लगे कि मैं किस प्रकारसे श्रीहरिका सान्निध्य तथा देवी लक्ष्मीका सामीप्य प्राप्त करूँगा; अहो, तुम्बुरुने इसे प्राप्त कर लिया है । मुझ मूर्ख तथा विवेकहीनको धिक्कार है! मैं गणाधिपोंके द्वारा श्रीहरिके पाससे क्यों निकाल दिया गया; अब मैं जीवन धारण करते हुए कहाँ जाऊँगा? अहो, तुम्बुरुने ही ऐसा कर डाला है! ॥ ७६–७९ ॥ ऐसा सोचते हुए विप्र नारद तपमें स्थित हो गये । विद्वान् मुनि नारद भगवान् विष्णुका ध्यान करते हुए, तुम्बुरु सत्कारका स्मरण करते हुए, बार - बार विलाप करते हुए और ' मुझे धिक्कार है ' – ऐसा सोचते हुए [ प्राणायामके द्वारा ] श्वास रोककर एक हजार दिव्य वर्षोंतक [ तपस्यामें ] बैठे रहे ॥ ८०-८१ ॥ हे राजन्! इसके बाद भगवान् विष्णुने जो किया, | उसे आप सुनें ॥८२ ॥
॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे कौशिकवृत्तकथनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
अन्तर्गत उत्तरभागमें ' कौशिकवृत्तकथन ' नामक पहला अध्याय पूर्ण हुआ ॥ १ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके
पृष्ठ 576
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५७४ श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग दूसरा अध्याय भगवद्गुणगानका माहात्म्य मार्कण्डेय उवाच
ततो नारायणो देवस्तस्मै सर्वं प्रदाय वै ।
कालयोगेन विश्वात्मा समं चक्रेऽथ तुम्बरोः ॥ १
नारदं मुनिशार्दूलमेवं वृत्तमभूत्पुरा ।
नारायणस्य गीतानां गानं श्रेष्ठं पुनः पुनः ॥ २
गानेनाराधितो विष्णुः सत्कीर्तिं ज्ञानवर्चसी ।
ददाति तुष्टिं स्थानं च यथाऽसौ कौशिकस्य वै ॥ ३
पद्माक्षप्रभृतीनां च संसिद्धिं प्रददौ हरिः ।
तस्मात्त्वया महाराज विष्णुक्षेत्रे विशेषतः ॥ ४
अर्चनं गाननृत्याद्यं वाद्योत्सवसमन्वितम् ।
कर्तव्यं विष्णुभक्तैर्हि पुरुषैरनिशं नृप ॥ ५
श्रोतव्यं च सदा नित्यं श्रोतव्योऽसौ हरिस्तथा ।
विष्णुक्षेत्रे तु यो विद्वान् कारयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ६
गाननृत्यादिकं चैव विष्ण्वाख्यानं कथां तथा ।
जातिस्मृतिं च मेधां च तथैवोपरमे स्मृतिम् ॥ ७
प्राप्नोति विष्णुसायुज्यं सत्यमेतन्नृपाधिप ।
एतत्ते कथितं राजन् यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ ८
किं वदामि च ते भूयो वद धर्मभृतां वर ॥ ९
मार्कण्डेयजी बोले - [ हे राजन्! ] तदनन्तर परमात्मा नारायणने कालयोगसे उन्हें सम्पूर्ण ज्ञान प्रदान करके उन मुनिश्रेष्ठ नारदको तुम्बुरुके समान कर दिया । पूर्वकालमें ऐसी घटना हुई थी । नारायणके गीतोंका श्रेष्ठ गान बार - बार करना चाहिये । गानसे प्रसन्न होकर भगवान् श्रीहरि सत्कीर्ति, ज्ञान, ओज, तुष्टि तथा अपना लोक प्रदान करते हैं, जैसे उन्होंने कौशिक, पद्माक्ष आदिको पूर्णरूपसे सिद्धि प्रदान की थी । अत: हे महाराज! हे नृप! आपको विशेष रूपसे विष्णुक्षेत्रमें विष्णुभक्त पुरुषोंके साथ गान, नृत्य आदि तथा बाद्य-उत्सवसे युक्त भगवान्का नित्य अर्चन करना चाहिये और उनकी कथा सुननी चाहिये; वे भगवान् श्रीहरि ही सर्वथा श्रवणके योग्य हैं ॥ १ – ५१ % २ ॥ हे राजन्! जो विद्वान् भक्तिपरायण होकर विष्णुक्षेत्रमें गान, नृत्य और विष्णुके आख्यान तथा कथाको सम्पादित कराता है, उसे पूर्वजन्मकी स्मृति, वैराग्य-भावना, मेधा, वैराग्यके प्रति इच्छा और विष्णुसायुज्यकी प्राप्ति हो जाती है; यह सत्य है॥६-७१ / २ ॥ हे राजन्! मैंने यह सब आपसे कह दिया, जिसे आपने मुझसे पूछा था । हे धर्मधारियोंमें श्रेष्ठ! मैं अब । आपको और क्या बताऊँ, पूछिये ॥८ - ९ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे विष्णुमाहात्म्यं नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' विष्णुमाहात्म्य ' नामक दूसरा अध्याय पूर्ण हुआ ॥ २ ॥
तीसरा अध्याय भगवान् श्रीकृष्णकी कृपासे श्रीनारदजीको गानबन्धु, जाम्बवती आदिसे गानविद्याकी प्राप्ति अम्बरीष उवाच अम्बरीषजी बोले — हे मार्कण्डेय! हे महाप्राज्ञ! मार्कण्डेय महाप्राज्ञ केन योगेन लब्धवान् । हे महाभाग! भगवान् नारदमुनिने किस योगके द्वारा गानविद्यां महाभाग नारदो भगवान् मुनिः ॥ १ गानविद्या प्राप्त की और उन्होंने किस समय तुम्बुरुकी तुम्बरोश्च समानत्वं कस्मिन् काल उपेयिवान् । समानता प्राप्त की, यह सब मुझे बताइये; हे महामते!
एतदाचक्ष्व मे सर्वं सर्वज्ञोऽसि महामते ॥ २ । आप सर्वज्ञ हैं ॥ १-२ ॥
पृष्ठ 577
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ३ ] भगवान् श्रीकृष्णकी कृपासे श्रीनारदजीको गानविद्याकी प्राप्ति मार्कण्डेय उवाच मयायमर्थो वै नारदाद्देवदर्शनात् । श्रुतो स्वयमाह महातेजा नारदोऽसौ महामतिः ॥ ३
सन्तप्यमानो भगवान् दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।
निरुच्छ्वासेन संयुक्तस्तुम्बरोगौरवं स्मरन् ॥ ४
तताप च महाघोरं तपोराशिस्तपः परम् ।
अथान्तरिक्षे शुश्राव नारदोऽसौ महामुनिः ॥ ५
वाणीं दिव्यां महाघोषामद्भुतामशरीरिणीम् ।
किमर्थं मुनिशार्दूल तपस्तपसि दुश्चरम् ॥ ६
उलूकं पश्य गत्वा त्वं यदि गाने रता मतिः ।
मानसोत्तरशैले तु गानबन्धुरिति स्मृतः ॥ ७
गच्छ शीघ्रं च पश्यैनं गानवित्त्वं भविष्यसि ।
इत्युक्तो विस्मयाविष्टो नारदो वाग्विदां वरः ॥ ८
मानसोत्तरशैले तु गानबन्धुं जगाम वै ।
गन्धर्वाः किन्नरा यक्षास्तथा चाप्सरसां गणाः ॥ ९
समासीनास्तु परितो गानबन्धुं ततस्ततः ।
गानविद्यां समापन्नः शिक्षितास्तेन पक्षिणा ॥ १०
स्निग्धकण्ठस्वरास्तत्र समासीना मुदान्विताः ।
ततो नारदमालोक्य गानबन्धुरुवाच ह ॥ ११
प्रणिपत्य यथान्यायं स्वागतेनाभ्यपूजयत् ।
किमर्थं भगवानत्र चागतोऽसि महामते ॥ १२
किं कार्यं हि मया ब्रह्मन् ब्रूहि किं करवाणि ते । नारद उवाच उलूकेन्द्र महाप्राज्ञ शृणु सर्वं यथातथम् ॥१३
मम वृत्तं प्रवक्ष्यामि पुरा भूतं महाद्भुतम् ।
अतीते हि युगे विद्वन्नारायणसमीपगम् ॥ १४
मां विनिर्धूय संहृष्टः समाहूय च तुम्बरुम् ।
लक्ष्मीसमन्वितो विष्णुरशृणोद्गानमुत्तमम् ॥ १५
ब्रह्मादयः सुराः सर्वे निरस्ताः स्थानतोऽच्युताः ।
कौशिकाद्याः समासीना गानयोगेन वै हरिम् ॥ १६
५७५ मार्कण्डेयजी बोले- मैंने दिव्य दर्शनवाले नारदजीसे यह रहस्य सुना था । उन महातेजस्वी तथा महामति नारदने मुझे स्वयं बताया था ॥ ३ ॥
तपोनिधि भगवान् नारदने कष्ट सहते हुए प्राणायामसे श्वास रोककर तुम्बुरुगन्धर्वके गौरवका स्मरण करते हुए दिव्य हजार वर्षोंतक अत्यन्त कठोर तपस्या की थी । तत्पश्चात् उन महामुनि नारदने अन्तरिक्षमें तीव्र ध्वनिवाली यह अद्भुत दिव्य आकाशवाणी सुनी - ' हे मुनिश्रेष्ठ! आप यह अत्यन्त कठिन तप किसलिये कर रहे हैं? यदि आपकी मति गानमें संलग्न है, तो आप मानसोत्तरपर्वतपर जाकर वहाँ उलूकको देखिये; उसे गानबन्धु कहा गया है । शीघ्र जाइये और इसका दर्शन कीजिये; इससे आप गानवेत्ता हो जायेंगे ' ॥ ४ – ७ १/२ ॥ [ आकाशवाणीके द्वारा ] ऐसा कहे गये वे वाणीवेत्ताओंमें श्रेष्ठ नारदजी आश्चर्यचकित होकर मानसोत्तरपर्वतपर गानबन्धु उलूकके पास गये । गानबन्धुके चारों ओर गन्धर्व, किन्नर, यक्ष तथा अप्सराओंके समूह यत्र - तत्र बैठे हुए थे । वह पक्षी ( उलूक ) वहाँ प्रसन्नतापूर्वक बैठे हुए मधुर कण्ठस्वरवाले गन्धर्व आदिको गानविद्याकी शिक्षा दे रहा था ॥ ८–१०१ / २ ॥ तदनन्तर नारदजीको देखकर उन्हें प्रणाम करके गानबन्धुने स्वागतके द्वारा उचितरूपसे उनका सत्कार किया और उनसे कहा — ‘ हे महामते! आप भगवन् यहाँ किसलिये आये हैं? हे ब्रह्मन्! मुझसे आपका कौन-सा कार्य है; आप बतायें, मैं आपकी क्या सेवा करूँ? ' ॥ ११-१२१ / २ ॥ नारदजी बोले – हे परम बुद्धिसम्पन्न उलूकेन्द्र! सुनिये; मैं अपना सम्पूर्ण वृत्तान्त यथार्थ रूपसे बताऊँगा । पूर्वकालमें एक अत्यन्त विलक्षण घटना घटी थी । हे विद्वन्! बीते युगमें नारायणके पास गया हुआ था; किंतु वे विष्णु मेरा तिरस्कार करके तुम्बुरुको प्रसन्नतापूर्वक बुलाकर भगवती लक्ष्मीके साथ उत्तम गान सुनने लगे । ब्रह्मा आदि सभी देवता उस स्थानसे निष्कासित कर | दिये गये, किंतु कौशिक आदिको नहीं निकाला गया
पृष्ठ 578
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५७६ एवमाराध्य सम्प्राप्ता गाणपत्यं यथासुखम् । तेनाहमतिदुःखार्तस्तपस्तप्तुमिहागतः यद्दत्तं यद्भुतं चैव यथा वा श्रुतमेव च यदधीतं मया सर्वं कलां नार्हति षोडशीम् ॥ विष्णोर्माहात्म्ययुक्तस्य गानयोगस्य वै ततः । सञ्चिन्त्याहं तपो घोरं तदर्थं तप्तवान् द्विज दिव्यवर्षसहस्त्रं वै ततो ह्यशृणुवं पुनः । वाणीमाकाशसम्भूतां त्वामुद्दिश्य विहङ्गम
उलूकं गच्छ देवर्षे गानबन्धुं मतिर्यदि ।
गाने चेद्वर्तते ब्रह्मन् तत्र त्वं वेत्स्यसे चिरात् ॥
इत्यहं प्रेरितस्तेन त्वत्समीपमिहागतः किं करिष्यामि शिष्योऽहं तव मां पालयाव्यय गानबन्धुरुवाच शृणु नारद यद्वृत्तं पुरा मम महामते अत्याश्चर्यसमायुक्तं सर्वपापहरं शुभम् ॥ भुवनेश इति ख्यातो राजाभूद्धार्मिकः पुरा श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग | और वे सुखपूर्वक वहाँ बैठकर गानयोगसे श्रीहरिकी ॥ १७ । आराधना करके गाणपत्यको प्राप्त हुए । इसी कारणसे मैं दुःखसे पीड़ित होकर तप करनेके लिये यहाँ । आया हूँ॥१३–१७ ॥ १८ मैंने जो कुछ दान किया है, यज्ञ किया है, कथा-श्रवण किया है और [ सद्ग्रन्थोंका ] अध्ययन किया ॥ १ ९ । है - वह सब भगवान् विष्णुके माहात्म्ययुक्त गानयोगको । सोलहवीं कलाके भी तुल्य नहीं है । हे द्विज! यह सोचकर मैंने उसके लिये एक हजार दिव्य वर्षोंतक ॥ २० कठोर तपस्या की । हे विहंगम! तत्पश्चात् आपको उद्देश्य करके उत्पन्न हुई एक आकाशवाणी मैंने २१ | सुनी– ' हे देवर्षे! हे ब्रह्मन्! यदि गानमें तुम्हारा अनुराग है तो गानबन्धु उलूकके पास जाओ; वहाँ शीघ्र । ही तुम इसका ज्ञान प्राप्त कर लोगे । ' उसीसे प्रेरित ॥ २२ होकर मैं आपके पास यहाँ आया हूँ । हे अव्यय! मैं क्या करूँ? मैं आपका शिष्य हूँ, अतः मेरी रक्षा कीजिये ॥ १८ - २२ ॥ । गानबन्धु बोला – हे नारद! हे महामते! पूर्वकालमें २३ मेरे साथ जो घटित हुआ है, उसे आप सुनें; यह अत्यन्त । आश्चर्यसे भरा हुआ, सभी पापोंको दूर करनेवाला तथा अश्वमेधसहस्त्रैश्च वाजपेयान च ॥ २४ मंगलकारी है ॥ २३ ॥
गवां कोट्यर्बुदे चैव सुवर्णस्य तथैव च वाससां रथहस्तीनां कन्याश्वानां तथैव च दत्त्वा स राजा विप्रेभ्यो मेदिनीं प्रतिपालयन् निवारयन् स्वके राज्ये गेययोगेन केशवम् ॥
अन्यं वा गेययोगेन गायन् यदि स मे भवेत् ।
वध्यः सर्वात्मना तस्माद्वेदैरीड्यः परः पुमान् ॥
गानयोगेन सर्वत्र स्त्रियो गायन्तु नित्यशः सूतमागधसङ्घाश्च गीतं ते कारयन्तु वै ॥
इत्याज्ञाप्य महातेजा राज्यं वै पर्यपालयत् ।
तस्य राज्ञः पुराभ्याशे हरिमित्र इति श्रुतः ॥
प्राचीनकालमें भुवनेश - इस नामसे प्रसिद्ध एक । धर्मपरायण राजा हुआ । हजार अश्वमेधयज्ञ तथा दस हजार ॥ २५ वाजपेययज्ञके द्वारा ब्राह्मणोंको करोड़ों गायों, सुवर्ण, वस्त्र, । रथों, हाथियों, कन्याओं तथा अश्वोंका दान देकर उस २६ राजाने पृथ्वीका पालन करते हुए अपने राज्यमें गानयोगके द्वारा भगवान् श्रीहरिकी उपासना करनेसे लोगोंको रोक दिया था । ' यदि कोई गानयोगसे भगवान्की उपासना २७ करेगा तो वह निश्चितरूपसे मेरा वध्य होगा, उस परम पुरुषकी स्तुति केवल वेदमन्त्रोंसे ही की जानी चाहिये ॥ गानयोगके द्वारा केवल स्त्रियाँ ही सर्वत्र श्रीहरिका नित्य २८ | गान करें और जो सूत तथा मागध लोग हैं. वे गीत करायें ' – ऐसी आज्ञा देकर महान् तेजस्वी राजा भुवनेश २ ९ | राज्य शासन करने लगा ॥ २४–२८९ / २ ॥
पृष्ठ 579
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ३ ] भगवान् श्रीकृष्णकी कृपासे श्रीनारदजीको गानविद्याकी प्राप्ति
ब्राह्मणो विष्णुभक्तश्च सर्वद्वन्द्वविवर्जितः ।
नदीपुलिनमासाद्य प्रतिमां च हरेः शुभाम् ॥ ३० ।
अभ्यर्च्य च यथान्यायं घृतदध्युत्तरं बहु ।
मिष्टान्नं पायसं दत्त्वा हरेरावेद्य पूपकम् ॥ ३१
प्रणिपत्य यथान्यायं तत्र विन्यस्तमानसः ।
अगायत हरिं तत्र तालवर्णलयान्वितम् ॥ ३२
अतीव स्नेहसंयुक्तस्तद्गतेनान्तरात्मना ।
ततो राज्ञः समादेशाच्चारास्तत्र समागताः ॥ ३३
तदर्चनादि सकलं निर्धूय च समन्ततः ।
ब्राह्मणं तं गृहीत्वा ते राज्ञे सम्यङ्न्यवेदयन् ॥ ३४
ततो राजा द्विजश्रेष्ठं परिभर्त्स्य सुदुर्मतिः ।
राज्यान्निर्यातयामास हृत्वा सर्वं धनादिकम् ॥ ३५
प्रतिमां च हरेश्चैव म्लेच्छा हृत्वा ययुः पुनः ।
ततः कालेन महता कालधर्ममुपेयिवान् ॥ ३६
स राजा सर्वलोकेषु पूज्यमानः समन्ततः ।
क्षुधार्तश्च तथा खिन्नो यममाह सुदुःखितः ॥ ३७
क्षुत्तृट् च वर्तते देव स्वर्गतस्यापि मे सदा ।
मया पापं कृतं किं वा किं करिष्यामि वै यम ॥ ३८
यम उवाच
त्वया हि सुमहत्पापं कृतमज्ञानमोहतः ।
हरिमित्रं प्रति तदा वासुदेवपरायणम् ॥३ ९
हरिमित्रे कृतं पापं वासुदेवार्चनादिषु ।
तेन पापेन सम्प्राप्तः क्षुद्रोगस्त्वां सदा नृप ॥ ४०
दानयज्ञादिकं सर्वं प्रनष्टं ते नराधिप ।
गीतवाद्यसमोपेतं गायमानं महामतिम् ॥ ४१
हरिमित्रं समाहूय हृतवानसि तद्धनम् ।
उपहारादिकं सर्वं वासुदेवस्य सन्निधौ ॥ ४२
1985 Lingamahapuran_Section_20_1_Front ५७७ उस राजाके पुरके निकट हरिमित्र - इस नामसे विख्यात एक ब्राह्मण रहता था; वह विष्णुभक्त तथा सभी प्रकारके [ राग - द्वेष आदि ] द्वन्द्वोंसे रहित था । नदीके तटपर आकर सम्यक् प्रकारसे श्रीहरिकी मनोहर प्रतिमाका अर्चन करके घृत, दधि, अनेकविध मिष्टान्न, खीर तथा पूआका नैवेद्य अर्पणकर उन्हें दण्डवत् प्रणामकर एकाग्रचित्त होकर वह ईश्वरमें आसक्त मनवाला होकर अत्यन्त प्रेमपूर्वक ताल - स्वर - लयसे युक्त हरि - गान किया करता था ॥ २ ९ –३२१ / २ ॥ तदनन्तर राजाके आदेशसे उसके अनुचर वहाँ आ गये । उसके पूजन आदिका समस्त सामान चारों ओर फेंककर उस ब्राह्मणको पकड़कर उन्होंने सम्यक् प्रकारसे उसे राजाको सौंप दिया॥३३-३४ ॥ तदनन्तर अत्यन्त दुष्टबुद्धिवाले राजाने उस द्विजश्रेष्ठको डाँट फटकारकर और उसका धन आदि सब कुछ छीनकर उसे राज्यसे बाहर निकाल दिया । [ ब्राह्मण हरिमित्रके द्वारा पूजित वहाँपर गिरी हुई ] हरि-प्रतिमाका हरण करके उसे लेकर म्लेच्छलोग चले गये ॥ ३५१/२ ॥ तब सभी लोकोंमें पूजित होता हुआ वह राजा बहुत समय बाद मृत्युको प्राप्त हुआ । [ यमलोक पहुँचकर ] क्षुधासे पीड़ित तथा खिन्नमनस्क राजाने अत्यन्त दुःखी होकर यमराज से कहा - ' हे देव! मुझ स्वर्गप्राप्तको भी सदा भूख तथा प्यास सता रही है; मैंने ऐसा कौन - सा पाप किया है? हे यम! मैं क्या करूँ? ' ॥ ३६- ३८ ॥ यम बोले- तुमने अज्ञानमोहित होनेके कारण वासुदेवमें अनुरक्त रहनेवाले हरिमित्रके प्रति पूर्वमें बहुत बड़ा पाप किया था । हे राजन्! भगवान् वासुदेवकी अर्चना आदिके लिये हरिमित्रके प्रति तुमने जो पाप किया है, उसी पापके कारण तुम्हें निरन्तर भूखका रोग संतप्त कर रहा है । तुम्हारा सारा दान, यज्ञ आदि विनष्ट हो गया है । हे नराधिप! गीत वाद्यसे युक्त होकर हरि-गान करनेवाले महामति हरिमित्रको बुलाकर तुमने | उसका धन छीन लिया, साथ ही तुम्हारे अनुचरोंने
पृष्ठ 580
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५७८ तव भृत्यैस्तदा लुप्तं पापं चक्रुस्त्वदाज्ञया हरेः कीर्तिं विना चान्यद्ब्राह्मणेन नृपोत्तम न गेययोगे गातव्यं तस्मात्पापं कृतं त्वया नष्टस्ते सर्वलोकोऽद्य गच्छ पर्वतकोटरम् पूर्वोत्सृष्टं स्वदेहं तं खादन्नित्यं निकृत्य वै । तस्मिन् कोणे त्विमं देहं खादन्नित्यं क्षुधान्वितः
महानिरयसंस्थस्त्वं यावन्मन्वन्तरं भवेत् ।
मन्वन्तरे ततोऽतीते भूम्यां त्वं च भविष्यसि ॥
ततः कालेन सम्प्राप्य मानुष्यमवगच्छसि । गानबन्धुरुवाच एवमुक्त्वा यमो विद्वांस्तत्रैवान्तरधीयत ॥
हरिमित्रो विमानेन स्तूयमानो गणाधिपैः ।
विष्णुलोकं गतः श्रीमान् सङ्गृह्य गणबान्धवान् ॥
भुवनेशो नृपो ह्यस्मिन् कोटरे पर्वतस्य वै । खादमानः शवं नित्यमास्ते क्षुत्तृट्समन्वितः अद्राक्षं तं नृपं तत्र सर्वमेतन्ममोक्तवान् । श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग । । वासुदेव - प्रतिमाके पासमें विद्यमान समस्त उपहार आदिको ॥ ४३ नष्ट कर दिया; इस प्रकार तुम्हारी आज्ञासे ही उन्होंने पाप किया । हे नृपश्रेष्ठ! [ तुमने आज्ञा दे रखी थी कि । ' कोई भी ब्राह्मण श्रीहरिके कीर्तिगानके बिना ही उनकी ] ॥ ४४ उपासना करे और गानयोगके द्वारा उनका यशोगान न करे ' - अत: तुमने पाप किया है 1 । इससे तुम्हारा सम्पूर्ण लोक नष्ट हो गया है; अतः अब तुम पर्वतके कोटर में ॥ ४५ जाओ और वहाँ पहलेसे पड़े हुए अपने शवको नोच-| नोचकर नित्य खाते हुए निवास करो । क्षुधासे व्याकुल ४६ होकर उस पर्वत - कोटरमें नित्य अपने शवको खाते हु तुम जबतक मन्वन्तर रहेगा, तबतक उसी घोर नरकमें पड़े रहो । तदनन्तर मन्वन्तर बीत जानेपर तुम पृथ्वीपर जन्म लोगे । [ विभिन्न योनियोंमें जन्म लेते हुए पुनः ] ४७ बहुत समयके बाद मनुष्ययोनिमें जन्म लेकर तुम ज्ञान प्राप्त करोगे ॥ ३ ९ –४६१ / २ ॥ गानबन्धु बोला- ऐसा कहकर विद्वान् यम वहीं ४८ | अन्तर्धान हो गये और ऐश्वर्यशाली हरिमित्र अपने बान्धवगणोंको साथ लेकर गणाधिपोंसे स्तुत होता हुआ विमानसे विष्णुलोक चला गया ॥ ४७-४८ ॥ ॥ ४ ९ राजा भुवनेश भूख - प्याससे युक्त होकर अपने शवको नित्य खाता हुआ इसी पर्वतके कोटरमें पड़ा समालोक्याहमाज्ञाय हरिमित्रं समेयिवान् ॥५० रहता था । ४ ९ ॥
विमानेनार्कवर्णेन गच्छन्तममरैर्वृतम् ।
इन्द्रद्युम्नप्रसादेन प्राप्तं मे ह्यायुरुत्तमम् ॥
तेनाहं हरिमित्रं वै दृष्टवानस्मि सुव्रत ।
तदैश्वर्यप्रभावेन मनो मे समुपागतम् ॥
गानविद्यां प्रति तदा किन्नरैः समुपाविशम् ।
षष्टिं वर्षसहस्राणां गानयोगेन मे मुने ॥
जिह्वा प्रसादिता स्पष्टा ततो गानमशिक्षयम् ।
ततस्तु द्विगुणेनैव कालेनाभूदियं मम ॥
गानयोगसमायुक्ता गता मन्वन्तरा दश ।
गानाचार्योऽभवं तत्र गन्धर्वाद्याः समागताः ॥
मैंने उस राजाको वहाँ देखा और उसने ही मुझे यह सब बताया था । यह देखकर तथा सब कुछ जानकर मैं ५१ सूर्यके समान प्रभावाले विमानसे जाते हुए तथा देवताओंसे घिरे हुए हरिमित्रके पास गया । इन्द्रद्युम्नके अनुग्रहसे मुझे ५२ उत्तम आयु प्राप्त हुई है । हे सुव्रत! उसीके प्रभावसे मैंने हरिमित्रका दर्शन किया है ॥ ५०-५११२ ॥ उन्हींके ऐश्वर्यके प्रभावसे गानविद्याके प्रति मेरा मन ५३ आकृष्ट हुआ । हे मुने! साठ हजार वर्षोंतक मैं किन्नरोंके | साथ गानका अभ्यास करता रहा, तब गानयोगसे मेरी जिह्वा ५४ पवित्र होकर स्पष्ट हो गयी, तत्पश्चात् मैं गानकी शिक्षा लेने लगा और उससे भी दुगुने समयमें मेरी यह जिह्वा गानयोगसे परिपूर्ण हो गयी । इस प्रकार [ गानका अभ्यास ५५ | करते हुए ] दस मन्वन्तर बीत गये; अन्तमें मैं गानका 1985 Lingamahapuran_Section_20_1_Back