लिङ्ग महापुराण — पृष्ठ 581–590
लिङ्ग महापुराण · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 581–590
पृष्ठ 581
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ३ ] भगवान् श्रीकृष्णकी कृपासे श्रीनारदजीको गानविद्याकी प्राप्ति ५७ ९ एते किन्नरसङ्घा वै मामाचार्यमुपागताः । तपसा नैव शक्या वै गानविद्या तपोधन ।
तस्माच्छ्रुतेन संयुक्तो मत्तस्त्वं गानमाप्नुहि ।
एवमुक्तो मुनिस्तं वै प्रणिपत्य जगौ तदा ॥
तच्छृणुष्व मुनिश्रेष्ठ वासुदेवं नमस्य तु । मार्कण्डेय उवाच उलूकेनैवमुक्तस्तु नारदो मुनिसत्तमः ॥
शिक्षाक्रमेण संयुक्तस्तत्र गानमशिक्षयत् ।
गानबन्धुस्तदाहेदं त्यक्तलज्जो भवाधुना ॥
उलूक उवाच
स्त्रीसङ्गमे तथा गीते द्यूते व्याख्यानसङ्गमे ।
व्यवहारे तथाहारे त्वर्थानां च समागमे ॥
आये व्यये तथा नित्यं त्यक्तलज्जस्तु वै भवेत् ।
न कुञ्चितेन गूढेन नित्यं प्रावरणादिभिः ॥
हस्तविक्षेपभावेन व्यादितास्येन चैव हि ।
निर्यातजिह्वायोगेन न गेयं हि कथञ्चन ॥
न गायेदूर्ध्वबाहुश्च नोर्ध्वदृष्टिः कथञ्चन ।
स्वाङ्गं निरीक्षमाणेन परं सम्प्रेक्षता तथा ॥
सङ्घट्टे च तथोत्थाने कटिस्थानं न शस्यते ।
हासो रोषस्तथा कम्पस्तथान्यत्र स्मृतिः पुनः ॥
नैतानि शस्तरूपाणि गानयोगे महामते ।
नैकहस्तेन शक्यं स्यात्तालसङ्घट्टनं मुने ॥
क्षुधार्तेन भयार्तेन तृष्णार्तेन तथैव च ।
गानयोगो न कर्तव्यो नान्धकारे कथञ्चन ॥
एवमादीनि चान्यानि न कर्तव्यानि गायता । मार्कण्डेय उवाच
एवमुक्तः स भगवान् स्तेनोक्तैर्विधिलक्षणैः ।
अशिक्षयत्तथा गीतं दिव्यं वर्षसहस्रकम् ॥
ततः समस्तसम्पन्नो गीतप्रस्तारकादिषु ।
विपञ्च्यादिषु सम्पन्नः सर्वस्वरविभागवित् ॥
1985 Lingamahapuran_Section_20_2_Front आचार्य हो गया । वहाँपर पहले गन्धर्व आदि और बादमें ५६ ये किन्नरोंके समुदाय मुझे आचार्य मानकर [ मेरे पास ] आने लगे॥५२–५५१२ ॥ ५७ ॥ हे तपोधन! गानविद्या तपस्यासे कभी भी प्राप्त नहीं की जा सकती, अतः श्रवण - अभ्याससे युक्त होकर आप मुझसे गानविद्या प्राप्त करें । हे मुनिश्रेष्ठ! भगवान् वासुदेवको नमस्कार करके उस गानको सुनिये । तब ५८ ऐसा कहे गये वे मुनि नारद उसे प्रणाम करके गानाभ्यास करने लगे॥५६-५७१ / २ ॥ ५ ९ मार्कण्डेयजी बोले – उलूकके द्वारा ऐसा कहे गये मुनिश्रेष्ठ नारद शिक्षाक्रमसे युक्त होकर उससे गान सीखने लगे । उस समय गानबन्धु उलूकने [ नारदजीसे ] कहा- अब आप लज्जासे रहित हो जाइये ॥ ५८-५९ ॥ ६० उलूक बोला- स्त्री - संसर्गमें, गीतमें, द्यूतमें, व्याख्यान देनेमें, व्यवहारमें आहारमें अर्थोपार्जनमें तथा ६१ आय - व्ययमें मनुष्यको सदा लज्जाका त्याग कर देना चाहिये । शरीरके अंगोंको सिकोड़कर, बहुत आवरण आदिसे शरीरको ढककर, हाथ हिला - हिलाकर, मुँहको ६२ विकृत रूपसे खोलकर और जिह्वाको निकालकर कभी नहीं गाना चाहिये । हाथ ऊपर उठाकर ऊपरकी ओर ६३ दृष्टि करके, अपने अंगोंको देखते हुए तथा दूसरेका अवलोकन करते हुए कभी नहीं गाना चाहिये । ताल ६४ देनेके लिये और उठनेके लिये कटिका आश्रय प्रशस्य नहीं होता है । हे महामते! गानयोगमें हास, रोष, कम्प तथा अनवधानता - ये सभी रूप प्रशस्त नहीं माने जाते । ६५ हे मुने! एक हाथसे ताल दे पाना सम्भव नहीं हो सकता है । भूखसे पीड़ित, भयभीत तथा तृष्णासे व्याकुल ६६ | मनुष्यको गानयोग नहीं करना चाहिये; अन्धकारमें कभी नहीं गाना चाहिये । गानेवालेको इसी प्रकारके अन्य कार्य भी नहीं करने चाहिये ॥ ६०-६६१ / २ ॥ मार्कण्डेयजी बोले- इस प्रकार उसके द्वारा कहे गये भगवान् नारदने बताये गये गान - लक्षणोंके द्वारा ६७ हजार दिव्य वर्षोंतक गीतकी शिक्षा प्राप्त की । इससे वे | गीत - प्रस्तार आदिमें पूर्ण पारंगत हो गये और वीणावादन ६८ । आदिमें ज्ञानसम्पन्न होकर सभी स्वरभेदोंके ज्ञाता बन
पृष्ठ 582
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५८० अयुतानि च षट्त्रिंशत्सहस्त्राणि शतानि च स्वराणां भेदयोगेन ज्ञातवान् मुनिसत्तमः ततो गन्धर्वसङ्घाश्च किन्नराणां तथैव च मुनिना सह संयुक्ताः प्रीतियुक्ता भवन्ति ते ॥
गानबन्धुं मुनिः प्राह प्राप्य गानमनुत्तमम् ।
त्वां समासाद्य सम्पन्नस्त्वं हि गीतविशारदः ॥
ध्वांक्षशत्रो महाप्राज्ञ किमाचार्य करोमि ते । गानवन्धुरुवाच ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् मनवस्तु चतुर्दश ॥ ततस्त्रैलोक्यसम्प्लावो भविष्यति महामुने । श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग । । गये, मुनिश्रेष्ठ नारदने स्वरोंके छियालीस हजार । ६ ९ भेद - प्रभेदोंको जान लिया । 1 तभीसे गन्धयों तथा एक सौ किन् | समूह मुनि नारदसे मिलकर अत्यन्त प्रेमसे थे ॥ ६७-७० ॥ भर ज । मुनिने गानबन्धु उलूकसे कहा- आपके सान्निध्य ७० आकर आपसे श्रेष्ठ गान प्राप्त करके मैं गानविद्यामें निष्णात हो गया है आप निश्चय ही गीतविशारद हे ध्वांक्षशत्रो! हे महाप्राज्ञ! हे आचार्य! मैं आपकी हैं । सेवा करूँ? ॥७११ / २ ॥ क्या ७१ गानबन्धु बोला- हे ब्रह्मन्! ब्रह्माके एक दि दिनमें चौदह मनु व्यतीत होते हैं । तत्पश्चात् तीनों लोक जलाप्लावित हो जाते हैं । हे महामुने! ब्रह्माके दिनके समाप्तिपर्यन्त मेरी आयु हो तथा मेरा परम कल्याण हो; आपके द्वारा मनसे ऐसी कामना की जाय - हे मुनिश्रेष्ठ! यही मेरी दक्षिणा है ॥ ७२-७३१ ३१/२ | नारदजी बोले - – कल्पके व्यतीत होनेपर आप ७२ गरुड़ होंगे । हे महाप्राज्ञ! आपका कल्याण हो, आप मुझपर प्रसन्न हों; अब मैं प्रस्थान करूंगा ॥ ७४ ॥
मार्कण्डेयजी बोले- ऐसा कहकर नारदजी भी तावन्मे त्वायुषो भावस्तावन्मे परमं शुभम् ॥ ७३ मनसाध्याहितं मे स्यादक्षिणा मुनिसत्तम । नारद उवाच अतीतकल्पसंयोगे गरुडस्त्वं भविष्यसि ॥ ७४ स्वस्ति तेऽस्तु महाप्राज्ञ गमिष्यामि प्रसीद माम् । मार्कण्डेय उवाच एवमुक्त्वा जगामाथ नारदोऽपि जनार्दनम् ॥ ७५ | श्वेतद्वीपमें विराजमान जनार्दनवासुदेवके पास चले गये 1985 Lingamahapuran_Section_20_2_Back
पृष्ठ 583
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ३ ] भगवान् श्रीकृष्णकी कृपासे श्रीनारदजीको गानविद्याकी प्राप्ति ५८१
श्वेतद्वीपे हृषीकेशं गापयामास गीतकान् ।
तत्र श्रुत्वा तु भगवान्नारदं प्राह माधवः ॥
तुम्बर्न विशिष्टोऽसि गीतैरद्यापि नारद ।
यदा विशिष्टो भविता तं कालं प्रवदाम्यहम् ॥
गानबन्धुं समासाद्य गानार्थज्ञो भवानसि ।
मनोर्वैवस्वतस्याहमष्टाविंशतिमे युगे ॥
द्वापरान्ते भविष्यामि यदुवंशकुलोद्भवः ।
देवक्यां वसुदेवस्य कृष्णो नाम्ना महामते ॥
तदानीं मां समासाद्य स्मारयेथा यथातथम् ।
तत्र त्वां गीतसम्पन्नं करिष्यामि महाव्रतम् ॥
तुम्बरोश्च समं चैव तथातिशयसंयुतम् ।
तावत्कालं यथायोगं देवगन्धर्वयोनिषु ॥
शिक्षयस्व यथान्यायमित्युक्त्वान्तरधीयत ।
ततो मुनिः प्रणम्यैनं वीणावादनतत्परः ॥
देवर्षिर्देवसङ्काशः सर्वाभरणभूषितः ।
तपसां निधिरत्यन्तं वासुदेवपरायणः ॥
स्कन्धे विपञ्चीमासाद्य सर्वलोकांश्चचार सः ।
वारुणं याम्यमाग्नेयमैन्द्रं कौबेरमेव च ॥
वायव्यं च तथेशानं संसदं प्राप्य धर्मवित् ।
गायमानो हरिं सम्यग्वीणावादविचक्षणः ॥
गन्धर्वाप्सरसां सङ्घैः पूज्यमानस्ततस्ततः ।
ब्रह्मलोकं समासाद्य कस्मिंश्चित्कालपर्यये ॥
हाहाहूहूश्च गन्धर्वौ गीतवाद्यविशारदौ ।
ब्रह्मणो गायकौ दिव्यौ नित्यौ गन्धर्वसत्तमौ ॥
तत्र ताभ्यां समासाद्य गायमानो हरिं प्रभुम् ।
ब्रह्मणा च महातेजाः पूजितो मुनिसत्तमः ॥
तं प्रणम्य महात्मानं सर्वलोकपितामहम् ।
चचार च यथाकामं सर्वलोकेषु नारदः ॥
ततः कालेन महता गृहं प्राप्य च तुम्बरोः ।
वीणामादाय तत्रस्थो ह्यगायत महामुनिः ॥
और वहाँ गीत गाने लगे । उसे सुनकर लक्ष्मीकान्त ७६ | भगवान् विष्णुने नारदसे कहा- हे नारद! आप आज भी गीतोंका गान करनेमें तुम्बुरुसे विशिष्ट नहीं हैं । आप ७७ जब उनसे विशिष्ट होंगे, उस समयको मैं बता रहा हूँ । आप गानबन्धुसे शिक्षा प्राप्त करके गानतत्त्वके ज्ञाता हो ७८ गये हैं ॥ ७५–७७९ २ ॥ हे महामते! मैं वैवस्वत मनुके अट्ठाईसवें द्वापरयुगके अन्तमें देवकीके गर्भसे वसुदेवके पुत्रके रूपमें कृष्ण ७ ९ नामसे यदुवंशमें अवतीर्ण होऊँगा । उस समय मेरे पास आकर आप ठीक - ठीक स्मरण कराइयेगा; तब मैं ८० आपको तुम्बुरुके समान ही अतिशय गानसे सम्पन्न तथा महाव्रतसे युक्त कर दूँगा । तबतक आप यथानुकूल देव-८१ गन्धर्वयोनियोंमें समुचित रूपसे शिक्षा प्रदान कीजिये— ऐसा कहकर वे [ भगवान् विष्णु ] अन्तर्धान हो गये ॥ ७८–८११ / २ ॥ ८२ तदनन्तर वीणावादनमें संलग्न रहनेवाले, देवतुल्य, तपस्याकी निधि तथा वासुदेवमें पूर्णरूपसे आसक्त वे ८३ देवर्षि नारद सभी आभरणोंसे विभूषित होकर अपने कन्धेपर वीणा धारण करके सभी लोकोंमें ८४ विचरने लगे । वरुण, यम, अग्नि, इन्द्र, कुबेर, वायु तथा ईशान – इन देवताओंकी वीणावादनमें कुशल वे ८५ करते थे ॥ ८२ – ८५ ॥ तदनन्तर गन्धर्वों ८६ हुए वे किसी समय गायन - वादनमें विशारद ८७ गन्धर्व ब्रह्माके गायकके सभामें पहुँचकर धर्मनिष्ठ तथा नारद भगवान् श्रीहरिका गान तथा अप्सराओंसे पूजित होते ब्रह्मलोकको प्राप्त हुए । वहाँ हाहा हूहू नामक दो दिव्य श्रेष्ठ रूपमें सदा विद्यमान रहते थे । वहाँ उन दोनोंके साथमें बैठकर भगवान् श्रीहरिका गान करते हुए महातेजस्वी मुनिश्रेष्ठ नारद ब्रह्माजीके द्वारा
८८ पूजित हुए । ८६ - ८८ ॥
समस्त लोकोंके पितामह उन ब्रह्माको प्रणाम ८ ९ करके नारदजी सभी लोकोंमें इच्छानुसार विचरण करने लगे ॥ ८ ९ ॥ ९ ० तदनन्तर बहुत समयके बाद वे महामुनि नारद
पृष्ठ 584
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५८२
स्वरकल्पास्तु तत्रस्थाः षड्जाद्याः सप्त वै मताः ।
क्रीडतो भगवान् दृष्ट्वा निर्गतश्च सुसत्वरम् ॥
शिक्षयामास बहुशस्तत्र तत्र महामतिः ।
श्रमयोगेन संयुक्तो नारदोऽपि महामुनिः ॥
सप्तस्वराङ्गनाः पश्यन् गानविद्याविशारदः ।
आसीद्वीणासमायोगे न तास्तन्त्र्यः प्रपेदिरे ॥
ततो रैवतके कृष्णं प्रणिपत्य महामुनिः ।
विज्ञापयदशेषं तु श्वेतद्वीपे तु यत् पुरा ॥
नारायणेन कथितं गानयोगमनुत्तमम् ।
तच्छ्रुत्वा प्राहसन् कृष्णः प्राह जाम्बवतीं मुदा ॥
एतं मुनिवरं भद्रे शिक्षयस्व यथाविधि ।
वीणागानसमायोगे तथेत्युक्त्वा च सा हरिम् ॥
प्रहसन्ती यथायोगं शिक्षयामास तं मुनिम् ।
ततः संवत्सरे पूर्णे पुनरागम्य माधवम् ॥
प्रणिपत्याग्रतस्तस्थौ पुनराह स केशवः ।
सत्यां समीपमागच्छ शिक्षयस्व यथाविधि ॥
तथेत्युक्त्वा सत्यभामां प्रणिपत्य जगौ मुनिः ।
तया स शिक्षितो विद्वान् पूर्णे संवत्सरे पुनः ॥
वासुदेवनियुक्तोऽसौ रुक्मिणीसदनं गतः ।
अङ्गनाभिस्ततस्ताभिर्दासीभिर्मुनिसत्तमः ॥
उक्तोऽसौ गायमानोऽपि न स्वरं वेत्सि वै मुने ।
ततः श्रमेण महता वत्सरत्रयसंयुतम् ॥
शिक्षितोऽसौ तदा देव्या रुक्मिण्यापि जगौ मुनिः ।
ततः स्वराङ्गनाः प्राप्य तन्त्रीयोगं महामुनेः ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग | गन्धर्व तुम्बुरुके घर पहुँचकर वीणा लेकरके वहीं स्थित ९ १ होकर गाने लगे । षड्ज आदि जो सात प्रथम स्वर | गये हैं, वे वहाँ साक्षात् विद्यमान थे; उन्हें [ माने तुम्बुरु घरमें ] क्रीड़ा करते देखकर भगवान् नारदबड़ी ९ २ शीघ्रतासे वहाँसे निकल गये॥९ ० - ९ १ ॥ तत्पश्चात् महान् बुद्धिसे सम्पन्न महामुनि नारद परिश्रमके साथ बहुत समयतक गान सीखते रहे । ९ ३ गानविद्यामें पारंगत वे नारद सातों स्वरोंकी अंगनाओंका अवलोकन करते हुए सदा वीणा धारण किये गान-साधनामें रत रहते थे; किंतु उनकी वीणाकी तन्त्रियाँ उन ९ ४ स्वरांगनाओंको प्राप्त न कर सकीं ॥९ २ - ९ ३ ॥ तदनन्तर रैवतकपर्वतपर आकर श्रीकृष्णको प्रणाम करके महामुनि नारदने उन्हें वह सब बताया, जो ९ ५ श्वेतद्वीपमें पूर्वकालमें भगवान् विष्णुने श्रेष्ठ गानयोगके विषयमें उनसे कहा था ॥ ९ ४ ॥ उसे सुनकर श्रीकृष्णने जाम्बवतीसे हँसते हुए ९ ६ कहा - हे भद्रे! इन मुनिवर [ नारद ] - को वीणा - गानक विधिपूर्वक शिक्षा प्रदान करो । तब ' ठीक है ' श्रीकृष्णसे हँसते हुए ऐसा कहकर वे मुनिको सम्यक् प्रकारसे ९ ७ शिक्षा देने लगीं॥९ ५ - ९ ६१ / २ || तत्पश्चात् एक वर्ष पूर्ण हो जानेपर वे माधवके पास ९ ८ आकर उन्हें प्रणाम करके उनके सामने खड़े हो गये । तब केशवने फिर कहा- अब आप सत्यभामाके पास आइये और इनसे विधिपूर्वक शिक्षा प्राप्त कीजिये । तब ' ठीक ९९ है ' – ऐसा कहकर वे मुनि सत्यभामाको प्रणाम करके गान करने लगे । उन सत्यभामाने भी उन्हें गानशिक्षा प्रदान की । तब एक वर्ष पूर्ण हो जानेपर [ रुक्मिणीसे शिक्षा लेनेके १०० लिये ] पुनः वासुदेवके द्वारा नियुक्त किये गये वे विद्वान् नारद रुक्मिणीके भवनमें गये॥९ ७ – ९९ १ / २ ॥ तब वहाँकी अंगनाओं और दासियोंने उन मुनिश्रेष्ठसे १०१ कहा - हे मुने! इतने समयतक गाते हु स्वरका ज्ञान नहीं कर सके । तत्पश्चात् नारदमुनिने उन | देवी रुक्मिणीसे भी पूरे तीन वर्षोंतक महान् परिश्रम १०२ | साथ शिक्षा प्राप्त की और वे [ उत्तम ] गान करने लगे;
पृष्ठ 585
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ३ ] भगवान् श्रीकृष्णकी कृपासे श्रीनारदजीको गानविद्याकी प्राप्ति
आहूय कृष्णो भगवान् स्वयमेव महामुनिम् ।
अशिक्षयदमेयात्मा गानयोगमनुत्तमम् ॥ १०३
ततोऽतिशयमापन्नस्तुम्बरोर्मुनिसत्तमः 1 ततो ननर्त देवर्षिः प्रणिपत्य जनार्दनम् ॥१०४
उवाच च हृषीकेशः सर्वज्ञस्त्वं महामुने ।
प्रहस्य ज्ञानयोगेन गायस्व मम सन्निधौ ॥ १०५
एतत्ते प्रार्थितं प्राप्तं मम लोके तथैव च ।
नित्यं तुम्बरुणा सार्धं गायस्व च यथातथम् ॥ १०६
एवमुक्तो मुनिस्तत्र यथायोगं चचार सः ।
यदा सम्पूजयन् कृष्णो रुद्रं भुवननायकम् ॥ १०७
तदा जगौ हरेस्तस्य नियोगाच्छङ्कराय वै ।
रुक्मिण्या सह सत्या च जाम्बवत्या महामुनिः ॥ १०८
कृष्णेन च नृपश्रेष्ठ श्रुतिजातिविशारदः ।
एष वो मुनिशार्दूलाः प्रोक्तो गीतक्रमो मुने ॥ १० ९ ।
ब्राह्मणो वासुदेवाख्यां गायमानो भृशं नृप ।
हरेः सालोक्यमाप्नोति रुद्रगानोऽधिको भवेत् ॥ ११०
अन्यथा नरकं गच्छेद्गायमानोऽन्यदेव हि ।
कर्मणा मनसा वाचा वासुदेवपरायणः ॥ १११
गायन् शृण्वंस्तमाप्नोति तस्माद्गेयं परं विदुः ॥ ११२ ।
५८३ तब स्वरांगनाएँ महामुनि नारदकी वीणाके तारोंमें आकर स्थित हो गयीं ॥ १०० - १०२ ॥ तदनन्तर अपरिमेय आत्माको धारण करनेवाले स्वयं भगवान् श्रीकृष्णने महामुनिको बुलाकर उन्हें सर्वश्रेष्ठ गानविद्याकी शिक्षा प्रदान की । तब मुनिश्रेष्ठ नारद तुम्बुरुसे भी अधिक ज्ञानसम्पन्न हो गये । वे देवर्षि जनार्दन श्रीकृष्णको प्रणाम करके [ आनन्दमग्न होकर ] नृत्य करने लगे ॥ १०३-१०४ ॥ तदनन्तर भगवान् हृषीकेशने हँसकर कहा - हे महामुने! अब आप गानविद्यामें सबकुछ जान गये हैं; अब आप मेरे सान्निध्यमें रहकर गान किया कीजिये । आपने यह अपना अभिलषित प्राप्त कर लिया है । अब आप भी तुम्बुरुके साथ मेरे लोकमें सम्यक् प्रकारसे नित्य गान कीजिये ॥ १०५-१०६ ॥ तब [ श्रीकृष्णके द्वारा ] ऐसा कहे गये वे मुनि यथेच्छ विचरण करने लगे । हे नृपश्रेष्ठ! जब श्रीकृष्ण भुवननायक शिवकी पूजा करने लगते थे, उस समय [ श्रीकृष्णरूप ] उन श्रीहरिके आदेशसे स्वरोंके महाज्ञानी महामुनि नारद रुक्मिणी, सत्यभामा, जाम्बवती और श्रीकृष्णके साथ शंकरजीका स्तुति गान करते थे ॥ १०७-१०८९ / २ ॥ [ सूतजी बोले - ] हे श्रेष्ठ मुनिगण! मैंने आपलोगोंको मुनि नारदकी गानविद्या - प्राप्तिका यह क्रम बतला दिया । [ मार्कण्डेयजीने कहा- ] हे राजन्! वासुदेवकी स्तुतिका अत्यधिक गान करनेवाला ब्राह्मण श्रीहरिका सालोक्य प्राप्त कर लेता है; किंतु रुद्रका स्तुतिगान करनेवाला उससे भी अधिक श्रेष्ठ भगवत्सारूप्य प्राप्त कर लेता है । इसके विपरीत किसी अन्यका गान करनेवाला नरकमें जाता है । मन, वाणी तथा कर्मसे वासुदेवमें ही अनुरक्त होकर उनकी स्तुतिका गान करनेवाला तथा उसे सुननेवाला उन्हींको प्राप्त होता है, अतः गानविद्याको सर्वश्रेष्ठ कहा गया है ॥१० ९ –११२ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे वैष्णवगीतकथनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
अन्तर्गत उत्तरभागमें ' वैष्णवगीतकथन ' नामक तीसरा अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ३ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके
पृष्ठ 586
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५८४ श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग चौथा अध्याय वासुदेवपरायण विष्णुभक्तोंके लक्षण तथा उनकी महिमा ऋषय ऊचुः
वैष्णवा इति ये प्रोक्ता वासुदेवपरायणाः ।
कानि चिह्नानि तेषां वै तन्नो ब्रूहि महामते ॥ १
तेषां वा किं करोत्येष भगवान् भूतभावनः ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सूत सर्वार्थवित्तम ॥ २
सूत उवाच
अम्बरीषेण वै पृष्टो मार्कण्डेयः पुरा मुनिः ।
युष्माभिरद्य यत् प्रोक्तं तद्वदामि यथातथम् ॥ ३
मार्कण्डेय उवाच
शृणु राजन् यथान्यायं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
यत्रास्ते विष्णुभक्तस्तु तत्र नारायणः स्थितः ॥ ४
विष्णुरेव हि सर्वत्र येषां वै देवता स्मृता ।
कीर्त्यमाने हरौ नित्यं रोमाञ्चो यस्य वर्तते ॥ ५
कम्पः स्वेदस्तथाक्षेषु दृश्यन्ते जलबिन्दवः ।
विष्णुभक्तिसमायुक्तान् श्रौतस्मार्तप्रवर्तकान् ॥ ६
प्रीतो भवति यो दृष्ट्वा वैष्णवोऽसौ प्रकीर्तितः ।
नान्यदाच्छादयेद्वस्त्रं वैष्णवो जगतोऽरणे ॥ ७
विष्णुभक्तमथायान्तं यो दृष्ट्वा सन्मुखस्थितः ।
प्रणामादि करोत्येवं वासुदेवे यथा तथा ॥ ८
सवै भक्त इति ज्ञेयः स जयी स्याज्जगत्त्रये ।
रूक्षाक्षराणि शृण्वन् वै तथा भागवतेरितः ॥ ९
प्रणामपूर्वं क्षान्त्या वै यो वदेद्वैष्णवो हि सः ।
गन्धपुष्पादिकं सर्वं शिरसा यो हि धारयेत् ॥ १०
हरेः सर्वमितीत्येवं मत्त्वासौ वैष्णवः स्मृतः ।
विष्णुक्षेत्रे शुभान्येव करोति स्नेहसंयुतः ॥ ११
प्रतिमां च हरेर्नित्यं पूजयेत्प्रयतात्मवान् ।
विष्णुभक्तः स विज्ञेयः कर्मणा मनसा गिरा ॥ १२
नारायणपरो नित्यं महाभागवतो हि सः ।
भोजनाराधनं सर्वं यथाशक्त्या करोति यः ॥ १३
ऋषिगण बोले- हे महामते! जो वासुदेवपरायण वैष्णव कहे गये हैं, उनके क्या लक्षण हैं; उसे हमें बताइये । हे सूत! हे सर्वतत्त्वज्ञ! भगवान् भूतभावन उन्हें कौन - सी गति प्रदान करते हैं; यह सब हमसे कहिये ॥ १-२ ॥ सूतजी बोले – आपलोगोंने आज मुझसे जो पूछा है, वही बात पूर्वकालमें अम्बरीषने मार्कण्डेयमुनिसे पूछी थी; [ उस समय उन्होंने जो कहा था ] उसे मैं यथार्थ रूपसे आपलोगोंको बता रहा हूँ ॥३ ॥
मार्कण्डेयजी बोले - हे राजन्! आप मुझसे जो पूछ रहे हैं, उसे ध्यानपूर्वक सुनिये । जहाँ विष्णुभक्त रहता है, वहींपर नारायण विराजमान रहते हैं । जिनके लिये सर्वत्र विष्णु ही देवता कहे गये हैं, भगवान् श्रीहरिका कीर्तन होते समय जिसके शरीरमें सदा रोमांच होने लगता है, कम्पन उत्पन्न हो जाता है, पसीना आने लगता है और नेत्रोंमें अश्रु दिखायी पड़ने लगते हैं; विष्णुकी भक्तिसे युक्त श्रौत - स्मार्त कर्मप्रवर्तक विद्वानोंको देखकर जो आनन्दित हो उठता है, उसे वैष्णव कहा गया है । जगत्के दर्शनमें [ अपनी रक्षाके निमित्त ] वैष्णवको आवश्यक परिधानके अतिरिक्त वस्त्र आदिसे शरीरका आवरण नहीं करना चाहिये ॥ ४–७ ॥ विष्णुभक्तको आता हुआ देखकर जो सामने खड़े होकर उसे वासुदेवतुल्य समझकर प्रणाम आदि करता है, उसे वैष्णव भक्त जानना चाहिये; वह तीनों लोकोंमें विजयी होता है । कठोर वचन सुनता हुआ भी जो भगवद्भावसे युक्त होकर प्रणामपूर्वक धैर्यके साथ बोलता है, वही वैष्णव | है ॥ ८ - ९९ २ ॥ सब कुछ श्रीहरिका है — ऐसा मानकर जो गन्ध, पुष्प आदिको सिरसे लगाता है, वह वैष्णव कहा गया है । जो विषय न क्षेत्रमें प्रेमयुक्त होकर शुभ कर्म ही करता है और एकाग्रचित्त होकर श्रीहरिकी प्रतिमाका नित्य पूजन करता है, उसे मन-वाणी - कर्मसे विष्णुभक्त समझना चाहिये । जो सदा नारायण । अनुरक्त है, वह परमभागवत है ॥ १०–१२ / २ ॥
पृष्ठ 587
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५ ] विष्णुभक्त राजर्षि अम्बरीषका आख्यान अध्याय च सदा यथान्यायं हि कथ्यते । विष्णुभक्तस्य नारायणपरो विद्वान् यस्यान्नं प्रीतमानसः ॥ १४
अश्नाति तद्धरेरास्यं गतमन्नं न संशयः ।
स्वार्चनादपि विश्वात्मा प्रीतो भवति माधवः ॥ १५
महाभागवते तच्च दृष्ट्वासौ भक्तवत्सलः ।
वासुदेवपरं दृष्ट्वा वैष्णवं दग्धकिल्विषम् ॥ १६
देवापि भीतास्तं यान्ति प्रणिपत्य यथागतम् ।
श्रूयतां हि पुरावृत्तं विष्णुभक्तस्य वैभवम् ॥ १७
दृष्ट्वा यमोऽपि वै भक्तं वैष्णवं दग्धकिल्विषम् ।
उत्थाय प्राञ्जलिर्भूत्वा ननाम भृगुनन्दनम् ॥ १८
तस्मात्सम्पूजयेद्भक्त्या वैष्णवान् विष्णुवन्नरः ।
स याति विष्णुसामीप्यं नात्र कार्या विचारणा ॥ १ ९ ।
अन्यभक्तसहस्त्रेभ्यो विष्णुभक्तो विशिष्यते ।
विष्णुभक्तसहस्त्रेभ्यो रुद्रभक्तो विशिष्यते ।
रुद्रभक्तात्परतरो नास्ति लोके न संशयः ॥ २०
तस्मात्तु वैष्णवं चापि रुद्रभक्तमथापि वा ।
पूजयेत्सर्वयत्नेन धर्मकामार्थमुक्तये ॥ २१ ।
५८५ विष्णुभक्तोंके भोजन एवं आराधनकी यथाशक्ति व्यवस्था करनेवाला वास्तविक फलका भागी कहा गया है । नारायणमें भक्ति रखनेवाला विद्वान् प्रसन्नचित्त होकर जिसका भी अन्न खाता है, वह अन्न मानो साक्षात् श्रीहरिके मुखमें चला गया; इसमें संदेह नहीं है॥१३-१४९ २ ॥ भक्तवत्सल लक्ष्मीपति विश्वात्मा विष्णु अपने पूजनकी अपेक्षा अपने महाभागवत भक्तका पूजन देखकर अधिक प्रसन्न होते हैं । वासुदेवमें भक्ति रखनेवाले पापरहित वैष्णवको देखकर देवता भी भयभीत होकर उसे प्रणाम करके जैसे आते हैं, वैसे ही लौट जाते हैं ॥ १५-१६१ / २ ॥ विष्णुभक्तके वैभवसे सम्बन्धित एक प्राचीनकालका वृत्तान्त सुनिये । दग्ध पापोंवाले वैष्णव भक्त भृगुपुत्र च्यवनको | देखकर यमराजने भी उठ करके दोनों हाथ जोड़कर उन्हें प्रणाम किया था । अतः मनुष्यको चाहिये कि भगवान् विष्णुकी ही भाँति भक्तिपूर्वक वैष्णवोंकी पूजा करे; [ जो ऐसा करता है ] वह विष्णुका सामीप्य प्राप्त कर लेता है, इसमें सन्देह नहीं करना चाहिये ॥ १७–१९ ॥ विष्णुभक्त अन्य देवताओंके भक्तोंसे हजार गुना श्रेष्ठ होता है और विष्णुभक्तोंसे हजार गुना श्रेष्ठ शिवभक्त होता है; रुद्रभक्त श्रेष्ठ कोई भी लोकमें नहीं है, इसमें संशय नहीं है । अतः धर्म, अर्थ, काम और मोक्षके लिये सम्पूर्ण प्रयत्नके साथ विष्णुभक्त अथवा रुद्रभक्तकी पूजा करनी चाहिये ॥ २०-२१ ॥ ॥ इति श्रीलिङ्गमहापुराणे उत्तरभागे विष्णुभक्तकथनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
॥ इस प्रकार श्रीलिङ्गमहापुराणके अन्तर्गत उत्तरभागमें ' विष्णुभक्तकथन ' नामक चौथा अध्याय पूर्ण हुआ ॥ ४ ॥
पाँचवाँ अध्याय विष्णुभक्त राजर्षि अम्बरीषका आख्यान, विष्णुमायाद्वारा नारद एवं पर्वत मुनिका वानरमुख होना तथा ऋषय ऊचुः
ऐक्ष्वाकुरम्बरीषो वै वासुदेवपरायणः ।
पालयामास पृथिवीं विष्णोराज्ञापुरःसरः ॥ १
श्रुतमेतन्महाबुद्धे तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ।
नित्यं तस्य हरेश्चक्रं शत्रुरोगभयादिकम् ॥ २
इसीका रामावतारमें हेतु बनना ऋषिगण बोले- इक्ष्वाकुवंशमें उत्पन्न विष्णुभक्त [ राजा ] अम्बरीष भगवान् विष्णुकी आज्ञाके अनुसार पृथ्वीका पालन करते थे - यह हमने सुना है; हे महाबुद्धे! उनके विषयमें आप सब कुछ बताइये । | लोकमें ऐसा सुना जाता है कि भगवान् श्रीहरिका
पृष्ठ 588
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५८६ श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग
हन्तीति श्रूयते लोके धार्मिकस्य महात्मनः ।
अम्बरीषस्य चरितं तत्सर्वं ब्रूहि सत्तम ॥
माहात्म्यमनुभावं च भक्तियोगमनुत्तमम् ।
यथावच्छ्रोतुमिच्छामः सूत वक्तुं त्वमर्हसि ॥
सूत उवाच
श्रूयतां मुनिशार्दूलाश्चरितं तस्य धीमतः ।
अम्बरीषस्य माहात्म्यं सर्वपापहरं परम् ॥
त्रिशङ्कोर्दयिता भार्या सर्वलक्षणशोभिता ।
अम्बरीषस्य जननी नित्यं शौचसमन्विता ॥
योगनिद्रासमारूढं शेषपर्यङ्कशायिनम् ।
नारायणं महात्मानं ब्रह्माण्डकमलोद्भवम् ॥
तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकाण्डजम् ।
सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥
अर्चयामास सततं वाङ्मनः कायकर्मभिः ।
माल्यदानादिकं सर्वं स्वयमेवमचीकरत् ॥
गन्धादिपेषणं चैव धूपद्रव्यादिकं तथा ।
भूमेरालेपनादीनि हविषां पचनं तथा ॥
तत्कौतुकसमाविष्टा स्वयमेव चकार सा ।
शुभा पद्मावती नित्यं वाचा नारायणेति वै ॥
अनन्तेत्येव सा नित्यं भाषमाणा पतिव्रता ।
दशवर्षसहस्राणि तत्परेणान्तरात्मना ॥
अर्चयामास गोविन्दं गन्धपुष्पादिभिः शुचिः ।
विष्णुभक्तान् महाभागान् सर्वपापविवर्जितान् ॥
दानमानार्चनैर्नित्यं धनरत्नैरतोषयत् ।
ततः कदाचित्सा देवी द्वादशीं समुपोष्य वै ॥
हरेरग्रे महाभागा सुष्वाप पतिना सह ।
तत्र नारायणो देवस्तामाह पुरुषोत्तमः ॥
किमिच्छसि वरं भद्रे मत्तस्त्वं ब्रूहि भामिनि ।
सा दृष्ट्वा तु वरं वव्रे पुत्रो मे वैष्णवो भवेत् ॥
सार्वभौमो महातेजाः स्वकर्मनिरतः शुचिः ।
तथेत्युक्त्वा ददौ तस्यै फलमेकं जनार्दनः ॥
| सुदर्शन चक्र उनके शत्रु, रोग, भय आदिका सदा ३ किया करता था । अतः हे श्रेष्ठ! आप उन धार्मिक नाश | महात्मा अम्बरीषके उस सम्पूर्ण चरित्रका वर्णन कीजिये तथा हे सूत! हम उनके माहात्म्य, अनुभाव तथा । ४ | भक्तियोगको यथार्थतः सुनना चाहते हैं श्रेष्ठ , आप हमें बतायें ॥ १-४ ॥ सूतजी बोले- हे मुनीन्द्रो! उन बुद्धिमान् ५ अम्बरीषके श्रेष्ठ चरित्र तथा माहात्म्यको आपलोग सुनें, । जो सम्पूर्ण पापोंका नाश कर देनेवाला है ॥५ ॥
६ त्रिशंकुकी प्रिय भार्या तथा अम्बरीषकी माता, जो समस्त शुभ लक्षणोंसे सम्पन्न थीं, नित्य [ स्नान आदिसे ] शुद्ध होकर योगनिद्रामें लीन रहनेवाले, ७ शेषशय्यापर शयन करनेवाले, ब्रह्माण्डरूपी कमलका प्रादुर्भाव करनेवाले, तमोगुणसे युक्त होनेपर कालरुद्ररूप, ८ रजोगुणसे युक्त होनेपर हिरण्यगर्भ ब्रह्मारूप और सत्त्वगुणसे युक्त होनेपर सर्वव्यापी तथा सभी देवोंसे नमस्कृत ९ साक्षात् महात्मा नारायण विष्णुकी निरन्तर मन - वाणी-कर्मसे अर्चना करती थीं । माल्य, दान आदि सब कुछ १० | वे स्वयं करती थीं । चन्दन आदि द्रव्योंका घिसना, धूप-दीप आदि, भूमिका लेपन आदि, हवि - द्रव्यको पकाना— ये सब कार्य वे स्वयं सम्पन्न करती थीं । वे कल्याणमयी ११ तथा पतिव्रता रानी पद्मावती प्रतिदिन वाणीसे ' नारायण ' और ' अनन्त ' – ऐसा निरन्तर उच्चारण करती उन्हीं १२ | परमात्मामें संलग्न मनसे दस हजार वर्षोंतक शुद्धतापूर्वक गन्ध, पुष्प आदि उपचारोंसे गोविन्दका पूजन किया १३ करती थीं । वे सब प्रकारके पापोंसे रहित महाभाग विष्णुभक्तोंको दान, मान, पूजन तथा धनोंसे नित्य १४ सन्तुष्ट रखती थीं ॥ ६ – १३ १/२ 11 ॥ तदनन्तर किसी समय वे महाभागा देवी द्वादशीका १५ व्रत करके पतिके साथ भगवान् श्रीहरिके [ विग्रहके ] । सम्मुख सो गयीं । वहाँपर [ स्वप्नमें ] पुरुषोत्तम नारायणने उनसे कहा- हे भद्रे! क्या चाहती हो? हे भामिनि! तुम १६ मुझसे वर माँग लो॥१४-१५१ / २ ॥ तब भगवान्को देखकर उन्होंने यह वर माँगा -१७ | मुझे विष्णुभक्त, चक्रवर्ती सम्राट्, महातेजस्वी, अपने
पृष्ठ 589
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
अध्याय ५ ] विष्णुभक्त राजर्षि
सा प्रबुद्धा फलं दृष्ट्वा भर्त्रे सर्वं न्यवेदयत् ।
भक्षयामास संहृष्टा फलं तद्गतमानसा ॥ १८
ततः कालेन सा देवी पुत्रं कुलविवर्धनम् ।
असूत सा सदाचारं वासुदेवपरायणम् ॥ १ ९
शुभलक्षणसम्पन्नं चक्राङ्किततनूरुहम् ।
जातं दृष्ट्वा पिता पुत्रं क्रियाः सर्वाश्चकार वै ॥ २०
अम्बरीष इति ख्यातो लोके समभवत्प्रभुः ।
पितर्युपरते श्रीमानभिषिक्तो महामुनिः ॥ २१
मन्त्रिष्वाधाय राज्यं च तप उग्रं चकार सः ।
संवत्सरसहस्त्रं वै जपन्नारायणं प्रभुम् ॥२२
हृत्पुण्डरीकमध्यस्थं सूर्यमण्डलमध्यतः ।
शङ्खचक्रगदापद्म धारयन्तं चतुर्भुजम् ॥ २३
शुद्धजाम्बूनदनिभं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् ।
सर्वाभरणसंयुक्तं पीताम्बरधरं प्रभुम् ॥ २४
श्रीवत्सवक्षसं देवं पुरुषं पुरुषोत्तमम् ।
ततो गरुडमारुह्य सर्वदेवैरभिष्टुतः ॥ २५
आजगाम स विश्वात्मा सर्वलोकनमस्कृतः ।
ऐरावतमिवाचिन्त्यं कृत्वा वै गरुडं हरिः ॥ २६
स्वयं शक्र इवासीनस्तमाह नृपसत्तमम् ।
इन्द्रोऽहमस्मि भद्रं ते किं ददामि वरं च ते ॥ २७
सर्वलोकेश्वरोऽहं त्वां रक्षितुं समुपागतः । अम्बरीष उवाच नाहं त्वामभिसन्धाय तप आस्थितवानिह ॥ २८
त्वया दत्तं च नेष्यामि गच्छ शक्र यथासुखम् ।
मम नारायणो नाथस्तन्नमामि जगत्पतिम् ॥ २ ९
अम्बरीषका आख्यान ५८७ कार्यमें तत्पर रहनेवाला और पवित्र मनवाला पुत्र उत्पन्न हो । तब ' वैसा ही होगा ' - यह कहकर जनार्दनने उन्हें एक फल प्रदान किया ॥ १६-१७ ॥ तदनन्तर वे जग गयीं और उस फलको देखकर । उन्होंने सारी बात अपने पतिसे कही । इसके बाद उन्हीं प्रभु संलग्न चित्तवाली उन्होंने प्रसन्न होकर वह फल खा लिया ॥ १८ ॥
तत्पश्चात् समय आनेपर उन देवीने कुलकी वृद्धि करनेवाले, सदाचारी, वासुदेवपरायण, शुभ लक्षणोंसे सम्पन्न तथा चक्रांकित केशोंवाले पुत्रको जन्म दिया । पुत्र उत्पन्न हुआ देखकर पिता [ त्रिशंकु ] - ने उसके सभी [ जातकर्म आदि ] संस्कार किये ॥ १ ९ -२० ॥ वह ऐश्वर्यशाली बालक अम्बरीष - इस नामसे लोकमें विख्यात हुआ । पिताकी मृत्यु हो जानेपर उस शोभासम्पन्न महात्मा अम्बरीषका अभिषेक किया गया । तत्पश्चात् मन्त्रियोंको राज्य सौंपकर उन्होंने हृदयकमलके मध्यमें विराजमान, सूर्यमण्डलके मध्यमें स्थित, शंख-चक्र - गदा - पद्म धारण करनेवाले, चतुर्भुज, विशुद्ध सुवर्ण | सदृश कान्तिवाले, ब्रह्मा - विष्णु - शिवरूप, समस्त आभरणोंसे सुशोभित, पीताम्बर धारण करनेवाले, वक्षःस्थलपर श्रीवत्स चिह्न धारण करनेवाले, परम पुरुष तथा पुरुषोंमें श्रेष्ठ भगवान् नारायणका जप करते हुए पूरे एक हजार वर्षतक कठोर तप किया॥२१–२४१ / २ ॥ तब सभी देवताओंसे स्तुत तथा सभी लोकों से नमस्कृत होनेवाले वे विश्वात्मा गरुड़पर आरूढ़ होकर वहाँ आ गये । उन श्रीहरिने गरुड़को अद्भुत ऐरावत रूपमें करके स्वयं इन्द्रका रूप धारणकर उसपर आसीन हो उन नृपश्रेष्ठसे कहा- ' मैं इन्द्र हूँ, आपका कल्याण हो; मैं आपको कौन - सा वर प्रदान करूँ? सभी लोकोंका ईश्वर मैं आपकी रक्षा करनेके लिये आपके पास आया हूँ ' ॥ २५–२७१ / २ ॥ अम्बरीषजी बोले- आपको उद्देश्य करके मैंने यह तप नहीं किया है । हे शक्र! आपके द्वारा प्रदत्त वर मैं नहीं चाहता; अतः आप सुखपूर्वक लौट जाइये । मेरे स्वामी । तो नारायण हैं; मैं उन्हीं जगत्पतिको नमस्कार करता हूँ ।
पृष्ठ 590
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५८८ गच्छेन्द्र मा कृथास्त्वत्र मम बुद्धिविलोपनम् । ततः प्रहस्य भगवान् स्वरूपमकरोद्धरिः शार्ङ्गचक्रगदापाणिः खड्गहस्तो जनार्दनः गरुडोपरि सर्वात्मा नीलाचल इवापरः देवगन्धर्वसङ्घैश्च स्तूयमानः समन्ततः प्रणम्य स च सन्तुष्टस्तुष्टाव गरुडध्वजम् ॥
प्रसीद लोकनाथेश मम नाथ जनार्दन ।
कृष्ण विष्णो जगन्नाथ सर्वलोकनमस्कृत ॥
त्वमादिस्त्वमनादिस्त्वमनन्तः पुरुषः प्रभुः । अप्रमेयो विभुर्विष्णुर्गोविन्दः कमलेक्षणः महेश्वराङ्गजो मध्ये पुष्करः खगमः खगः कव्यवाहः कपाली त्वं हव्यवाहः प्रभञ्जनः आदिदेवः क्रियानन्दः परमात्मात्मनि स्थितः । त्वां प्रपन्नोऽस्मि गोविन्द जय देवकिनन्दन जय देव जगन्नाथ पाहि मां पुष्करेक्षण ॥ नान्या गतिस्त्वदन्या मे त्वमेव शरणं मम । सूत उवाच तमाह भगवान् विष्णुः किं ते हृदि चिकीर्षितम् तत्सर्वं ते प्रदास्यामि भक्तोऽसि मम सुव्रत भक्तिप्रियोऽहं सततं तस्माद्दातुमिहागतः अम्बरीष उवाच लोकनाथ परानन्द नित्यं मे वर्तते मतिः वासुदेवपरो नित्यं वाङ्मनःकायकर्मभिः यथा त्वं देवदेवस्य भवस्य परमात्मनः । तथा भवाम्यहं विष्णो तव देव जनार्दन
पालयिष्यामि पृथिवीं कृत्वा वै वैष्णवं जगत् ।
यज्ञहोमार्चनैश्चैव तर्पयामि सुरोत्तमान् ॥
श्रीलिङ्गमहापुराण [ उत्तरभाग | हे इन्द्र! आप चले जाइये, मेरी बुद्धिको भ्रमित ॥ ३० कीजिये ॥ २८-२९ १ / २ ॥ मत तब [ इन्द्ररूपधारी ] भगवान् विष्णुने हँसकर । • अपना रूप प्रकट कर दिया । वे सर्वात्मा जनार्दन हाथमें ॥ ३१ शार्ङ्ग नामक धनुष - चक्र - गदा- खड्ग लिये हुए थे, | गरुड़पर आरूढ़ थे और दूसरे नीलपर्वतकी भाँति । सुशोभित हो रहे थे । देवताओं तथा गन्धवोंक सात ३२ सभी ओरसे उनकी स्तुति कर रहे थे ॥ ३०-३१ / ३ ॥ तब प्रसन्नताको प्राप्त वे [ अम्बरीष ] उन ३३ गरुड़ध्वजको प्रणाम करके उनकी स्तुति करने लगे— हे लोकनाथ! हे ईश! हे मेरे नाथ! हे जनार्दन! हे कृष्ण! हे विष्णो! हे जगन्नाथ! हे सर्वलोकनमस्कृत! [ मुझपर ] ॥ ३४ प्रसन्न होइये । आप आदि हैं और आदिरहित भी हैं ॥ आप अनन्त, परम पुरुष, प्रभुतासम्पन्न, अपरिमित, ॥ ३५ सर्वोपरि, विष्णु, गोविन्द, कमलके समान नेत्रोंवाले, महेश्वरके अंगसे आविर्भूत, नाभिसे कमलकी उत्पत्ति करनेवाले, हृदयाकाशमें योगियोंके द्वारा प्राप्त होनेवाले, । खगरूप, कव्यवाह तथा भैरवरूप हैं । आप हव्यवाह, ३६ प्रभंजन, आदिदेव, क्रियानन्द, परमात्मा तथा स्वयंमें स्थित हैं । हे गोविन्द! मैं आपके शरणागत हूँ । हे देवकीनन्दन! आपकी जय हो । हे देव! हे जगन्नाथ! आपकी जय हो । हे कमलनयन! मेरी रक्षा कीजिये; ॥ ३७ । आपके अतिरिक्त मेरी दूसरी गति नहीं है; आप ही मेरे शरणदाता हैं॥३२–३६१ / २ ॥ । सूतजी बोले- भगवान् विष्णुने उनसे कहा— ॥ ३८ आपके मनमें कौन - सी अभिलाषा है; वह सब मैं आपको दूँगा । हे सुव्रत! आप मेरे भक्त हैं, मुझे भक्ति प्रिय है, अत: आपको वर प्रदान करनेके लिये मैं यहाँ
।
आया हूँ ॥ ३७-३८ ॥
॥ ३ ९
अम्बरीषजी बोले — हे लोकनाथ! हे परानन्द! मेरी सदा यही अभिलाषा रहती है कि मैं मन, वाणी तथा कर्मसे ॥ ४० । नित्य वासुदेवमें लीन रहूँ । हे विष्णो! हे देव! हे जनार्दन! | जैसे आप देवाधिदेव परमात्मा शिवके [ भक्त ] हैं, वैसे ही आपका [ भक्त ] हो जाऊँ । मैं [ सम्पूर्ण ] जगत्को ४१ | विष्णुभक्त बनाकर पृथ्वीका पालन करूँगा, यज्ञ - हवन-