सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1011–1020

अ ० ५ ] Digitized by Arya Samaj Severe hen hennai and eGangotri पाययेतागदांस्तांस्तान् क्षीरक्षौद्रघृतादिभिः । ८५३ तदलाभे हिना वा स्यात् कृष्णा वल्मीकमृत्तिका ॥ १७ ॥

वाग्भटे— “ सिरास्वदृश्यमानासु योज्याः शृङ्गजलौकसः ” इति । रक्तकाञ्चनः,,... कटभी = ज्योतिष्मती, ' मालकांगनी ' इति प्रथते । कुलत्थभवं यूषम् । १ कोविदारः = २ कौलत्थं = ३ दवकरविषस्य सप्तवेगानां चिकित्सामाचष्टे - फणिनामिति । ४ दर्वीकर-विषोदितमगदमित्यथैः । ५ पूर्वोक्त = स्थावरविषविज्ञानीयोक्ताम्, यवागू ं = " को-घातक्योऽग्निकः पाठासूर्यवल्ल्यमृताऽभयाः " इत्यादिद्रव्यैः कृतां यवागूमित्यर्थः । ६ काकपदं = काकपदाकारंव्रिणुम् । ७ मण्डलिविषस्य सप्तवेगानां चिकित्सामा-ख्याति - पूर्वं इति । ८ मण्डलि विषोदितमगदमित्यर्थः । ९ तीक्ष्णैः = विरेचन-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

[ अ ०५ ८५४ Digitized by Arya Samaj सुकुतसंहिता and eGangotri

परिषेकान् प्रदेहांश्च सुनीतानवचारयेत् ।.

वेगानुपूर्व्या " कर्मोक्तमिदं विषविनाशनम् । द्रव्यैः चिकि । १ काकोल्यादिमधुर इति सम्बन्धः । २ राजिलविषस्य सप्तवेगानां त्सां वक्ति - पूर्व इति । ३ राजिलविषोदितमगदमित्यर्थः । ४ गर्भिण्यादीनां विषचिकित्सायां विशेषं वक्ति - गर्भिणीति । ५ विधानं = क्रियायोगम् । ६ पशुविषचिकित्सायां मात्रायां विशेषमभिधत्ते – रक्तेति । रक्ता-वसेकस्योत्तमा मात्रा प्रस्थप्रमाणा, अत्र प्रस्थस्तु — " वमने च विरेके च तथा शोणि-तमोक्षणे । सार्धं त्रयोदशपलं प्रस्थमाहुर्मनीषिणः ॥ ” इति तन्त्रान्तरोक्तो बोद्धव्यः । ७ पक्षिविषचिकित्सां निरूपयति – केवलमिति । ८ नरविषघ्नद्रव्यकृतपरिषेक-प्रदेहाभ्यामवचारयेदित्यर्थः । ९ अञ्जनादीनां मात्राप्रमाणे प्रतिपादयति - मापकमिति । माषकं - द्वादश-धान्यमाषात्मकं मानम् । १० चिकित्सा देशादिभेदेन प्रतिपुरुषं भिद्यत इति दर्श यति - देशेति । ११ प्रधार्य = विचार्यैत्यर्थः । १२ वेगानुपूर्व्या = वेगानुक्रमेण । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

] Digitized by Arya Sama ' कल्पस्थानम् Foundation Chennai and eGangotri ८५५ कर्मावस्थाविशेषेण विषयोरुर्भयोः शृणु ॥ ३५ ॥

१३

१ उभयोः = स्थावरजङ्गमयोरित्यर्थः । २ वातजविषचिकित्सां ब्रवीति - विवर्ण इति । शूने = शोधयुक्ते । ३ विस्रावणं = शोणितमोक्षणम् । ४ तद्विषार्ते = वात-प्रायविषवेदनात दवकर विषार्तमित्यर्थः । ५ शुक्तं = काञ्जिकम् । ६ पित्तज वि. चिकित्सा माख्याति -तृडिति । ७ पैत्तविषातुरं - पित्तजनकविषातुरं मण्डलि • विषार्तमित्यर्थः । ८ संवाहनं = करपादादीनां सुखकरमर्दनम् । ९ कफजविष-चिकित्सां प्रतिपादयति - शीत इति । १० कफकृद्विषं = श्लेष्मजनकविषं, राजिल-विषार्तमित्यर्थः । ११ वातपित्तविषातुरचिकित्सां वक्ति - कोष्ठेति । " स्थानान्यामाग्निपक्कानां मूत्र -स्य रुधिरस्य च । हृद्वण्टकः फुप्फुसश्च कोष्ठ इत्यभिधीयते ॥ ” इति कोष्ठपदेन बो-ध्यम् । १२ विषेऽञ्जनयोग्यान्नरान् दर्शयति - शूनेति । शूनः शोथयुक्तः श्रक्षिकूटो भ्रुवोरधोभागो यस्य स तं शूनाक्षिकूटम्, निद्रा निद्रालुम् विवर्णे श्रविले दूषि-कानेत्राम्बुभ्यां मलिने च लोचनै नयने यस्य स तम् । १३ शिरोविरेचनान्नरान्निर्दि-शति - शिर इति । शिरोरुक् = शिरोवेदनेत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

८५६ Digitized by Arya Samaj सुश्रुतसंहितायां = [ अ ०५ and eGangotri

विषार्तोपद्रवांश्चापि ` यर्थास्वं समुपाचरेत् । ५० R अथारिष्टां विमुच्याशु प्रच्छयित्वाऽङ्कितं तया " ॥ ५० ॥

विषे हृतगुणे देहाद यदा दोषः प्रकुप्यति । १ नष्टसंज्ञस्य विषार्तस्य चिकित्सितमाख्याति - नष्टेति । नष्टा संज्ञा ज्ञानं यस्य स तं नष्टसंज्ञम् । २ शाखा हस्तपादकम् । ३ सरक्तं चर्ममांसं छागादीनाम् । ४ चर्मवृक्षो भूर्जवृक्षस्तस्य कषायो निर्यासरतं चर्मवृक्षकषायं निक्षिपेदित्यर्थः । ५ लेपनौषधानि वक्ष्यति । ६ वेगाय कल्पते = वेगार्थं प्रादुर्भवति । ७ सादः = अङ्गग्लानिः, वैवर्ण्यं = श्यामगौरादिवर्णस्यान्यथाभावः । = प्रतिकर्म = वमनादि-पञ्चकर्म 1 ९ यथास्वं = यथायोगम् । १० अरिष्टाबन्धनदूषितशोणितचिकित्सामाचष्टे - अथेति । ११ तया = अरिष्टया । १२ स्कन्नं = स्थानीभूतम् । १३ हृतगुणे विषे पश्चात्कर्म दर्शयति - एवमिति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

भ ० ५ ] Digitized by Arya Sarchennai and eGangotri तदा पवनमुद्वृत्तं ' स्नेहाद्यैः समुपाचरेत् ॥ ५२ ॥

वृक्षप्रपातविषमपतितं मृतमम्भसि । ८५७ उद्भद्धं च ' मृतं सद्यश्चिकित्सेन्नष्टसंज्ञवत् ॥ ५५ ॥

१ उद्वृत्तं स्थानान्तरगतम् । २ श्रारग्वधाद्येन गणेनेति सम्बन्धः । ३ मृतं = मरणासन्नमित्यर्थः । नष्टसंज्ञवत् = नष्टसंज्ञं विवृत्ताक्षं भग्नग्रीवं विरेचनैरित्या त्युक्तवत् । ४ विषेण पूतीभूतस्य मांसस्य चिकित्सां प्रतिपादयति - गाढमिति । ५ तद्वि. धैः - तीक्ष्णोपनाहादिभिः । ६ पूर्ति 1 पूति संज्ञकम्, कष्टं = कृच्छसाध्यम् । : ७ अभीक्ष्णं = वारं वारम् । ८ अजस्रं = सततम् । ९ दिग्धो विषलिप्तो वाणः, तेन विद्धं ताडितमित्यर्थः । ' बाणे विषाक्ते दिग्धलिप्तको ' इत्यमरः । १० यस्यातुरस्य अलमत्यर्थं विषेण जुष्टा व्रणाः स्युः, तस्यैतत्सर्वं पूर्वोद्दिष्टं गाढं बद्धेऽरिष्टयेत्यादिनोक्तं लक्षणं भवतीति योजना । ११ पूर्वोक्तानां व्रणानां चिकित्सां दर्शयति - तेषामिति । वार्योकोभिः जलौकोभिरित्यर्थः । १२ क्षीरिणां = न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थ पारिषप्लक्षपादपानाम् । १३ अन्तर्वस्त्रं = वस्त्रमध्ये । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

८५८ Digitized by Arya Samaj सुश्रुत संहितात्यां amteGangotri [ अ ०५

रोध्रं ' ' जलं काञ्चनगैरिकञ्च समागधञ्चन्दन सैन्धवञ्च । १० १ दुष्टजातेन = दुष्टप्राणिसम्भूतेन, अस्थमा अस्थिविषाणामिति भावः । अस्थ्नैति पूर्वोक्तानां दुष्टजीवशकृन्मूत्रशुकस्पर्शपर्दनगुदा स्थिशूकशवानां सविषकण्टकानां वृश्चि • ककण्टकानां चोपलक्षणम् । पूर्वो मार्गः = " तेषां युक्त्या पूतिमांसान्यपोह्य " इत्या-थनन्तरोक्तः । पैत्तिके इति मण्डलिनां पैत्तिके बोद्धयम् । २ सर्वेषु विषेषु महागदाख्य मौषधमाह - त्रिवृदिति । विशल्या = ' काठापा-ढर ' इति ख्याता, विशल्या दन्तीति सुश्रुतार्थ सन्दीपनम् । रक्ता = मञ्जिष्ठा, नरेन्द्रः = आरग्वधः । ३ कटुत्रिकं = ' त्रिकुटा ' इत्युदुघुयते । ४ अनन्तरोक्तसाहचर्याद् गवादिशृङ्गे इत्यर्थः । ५ अवार्यमप्रतिहतं वीर्ये शक्तिर्यस्य सः । ६ अजितनामा-गदमभिदधाति - विडङ्गति । ७ बक्रं = तगरम् । अत्र श्रीहाराणचन्द्रस्तु चक्र. मिति पाठं मत्वा तगरपुष्पमिति व्याख्याति । = तार्क्ष्यनामागदं निरूपयति - प्रपौण्डेति । प्रपौण्डरीकं - ' पुण्डरिया ' इति ख्या-तम् । ९ कालानुसार्या - तगरम् । १० स्थौणेयकं = ग्रन्थिपर्णम्, ‘ कुकरौंधा ’ इत्युद्घुष्यते । ध्यामकं = गन्धतृणम् । ११ सुवचिका = ' सज्जीखार ' इति ख्याता । १२ कुटन्नटः = इयोनाकः, ' सोनापाठा ' इति ख्याता, एला प्रसिद्धा, सितसिन्धुवारः = शुक्ल निर्गुण्डी, असितसिन्धुवारो निर्गुण्डीति पदच्छेदः सुश्रुतार्थ सन्दीपने । १३ जलं = चालंकम्, हीबेर इति सुश्रुतार्थसन्दीपनम् । ' जलं गोकलले नीरे हीबेरेऽप्यन्नवज्जडे ’ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ०५ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri कल्पस्थानम् । ८५ ९ सूक्ष्माणि चूर्णानि समानि कृत्वा शृङ्गे निदध्यान्मधुसंयुतानि ॥ ६७ ॥

दिग्धाः पताकाश्च निरीक्ष्य सद्यो विषाभिभूता ह्यविषा भवन्ति लाक्षा हरेणुर्नलदं प्रियङ्गुः शिश्रद्वयं यष्टिक पृथ्विकाश्च ' ° ॥ ७३ ॥

इति मेदिनी । काञ्चनगैरिकं = स्वर्णवर्णगैरिकम्, मागधेन पिप्पल्या सद्दितं समागधम् । १ ऋषभनामागदमाख्याति - मांसीति । - मुरङ्गी = रक्तशोभाञ्जनः, रक्तालता = मञ्जिष्ठा। २ सुगन्धिका = सर्पगन्धिका । ३ किणिही = ज्योतिष्मती, पाठा पाढ ' इति ख्याता, तत्सहितं; मृगादनी = इन्द्रवारुणी, कर्कटिका प्रसिद्धा, पुरः = गुग्गुलुः, " कौशिको गुग्गुलुः पुरः ' इत्यमरः । ४ पालिन्दी = त्रिवृत्, क्रमुकं E पूगफलम्, -सुरस्याः तुलस्याः, प्रसूनं पुष्पमित्यर्थः । श्रारुष्करजं पुष्पं - भल्लातकीपुष्पम् । ५ येषां पित्तानि ग्राह्याणि तानि निर्दिशति - वराहेति । ६ पृषतानां चित्त-मृगभेदानामिदं पार्षतम् । ७ यस्य नरर्षभस्य पुरुषश्रेष्ठस्य गृहे श्रयमगदो नाम्ना ऋषभो नाम, नामेति प्रसिद्धौ सुकृतः सुष्ठु सम्पादितः स्यादित्यर्थः । ८ दिग्धाः = लिप्ताः, विषाक्ता इति निष्कर्ष: । " भेरीमृदङ्गपटहान्छत्राण्यमुना तथा ध्वजपताकाः । लिप्त्वाऽहिविषनिरस्त्यै प्रध्वनयेद्दर्शयेन्मतिमान् ॥ ” इति चरके विशेषः । ९ सब्जीवननामागदं दर्शयति - लाक्षेति । हरेणुः = रेणुका, नलदम् = ' उशीर ’ इति ख्यातम् । १० पृथ्विका - एला । ११ रजनी = इरिद्रा । १२ पूर्ववदजिता-= CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

८६Digitized by Arya Samaj Fou सुश्रुतसंहिताया eGangotri [ अ ०५

ख्यागदवत् पक्षपर्यन्तं शृङ्गमयमापिधानं यस्य सः । १ दवकरराजिल विषेऽगद. योगं वक्ति - श्लेष्मातकीति । श्वेता गिरिह्वा = श्वेतस्यन्दा, किणिही = नोलस्य • न्दा, इति डल्हणः । सिता = शर्करा । २ तण्डुलीयः श्रल्पमारिषः, ' चौलाईशाक ' इति ख्यातस्तेन सहितः सतण्डुलीयः । ३ मण्डलिविषेऽगदयोगमभिदधाति - द्राक्षेति । सुगन्धा = नाकुली, ' रासना ' इति ख्याता । “ नाकुलो सर्पगन्धा च सुगन्धा भोगगन्धिका । सेव सर्पसुगन्धेति * ' ' ' ' इति नामान्तरम् । नगवृत्तिका = शल्लकी, श्वेता = श्वेतस्यन्दः, समङ्गा = मञ्जिष्ठा । ४ सुरसाच्छदस्य = तुलसीपत्रस्येत्यर्थः । ५ सार्वकामिकागदमभिधत्ते - वंशेति । वंशस्वगार्द्रा == श्रार्द्रवंशत्वगित्यर्थः । ६ हैमवती = वचा । ७ पुरीषमूत्रानिलगर्भाणां सङ्गा अत्रवद्धता तान् निहन्ति । - काचादयो नयनरोगभेदाः । ९ विषे शिरीषयोगं प्रतिपादयति – समूलेति । १० सलावणः = लवणवर्गसहितः । ११ मूषकविषनाशकयोगमभिदधाति कुष्ठमिति । १२ सैन्धवं सौवर्चलं चेति लबणद्वयमित्यर्थः । १३ सर्वाणि मधुराणि = काकोल्या-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ६ ] Digitized by Arya Samme chennai and eGangotri

पुनर्नवा शिरीषस्य पुष्पमारग्वधार्कजम् । ८६१ श्यामोऽम्बष्ठा विडङ्गानि तथाऽम्राश्मन्तकानि च ॥ ८५ ॥

इति सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने सर्पदष्टविषचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥

वाश्वकर्ण शिरीपतिनिशपलाशपिचुम पाटलिपारिभद्रकाम्रोदु-दीनि मधुरद्रव्याणि । १ सर्वविषे एकसरसंज्ञकगणं निर्दिशति - सोमेति । सोमराजी = बाकुची । २ चोरकः = ग्रन्थिपर्णभेदः, सर्पगन्धा = नाकुली, ' रासना ' इति ख्याता, सप्तला = -सातला । ३ श्यामा = त्रिवृत्, श्रम्बष्ठा = पाठा, अश्मन्तकः = अम्लोटक सदृशः । ४ भूमी = कृष्णमृत्तिका, कुरवकः = ' लालकटसरैया ' इति ख्यातः । एकसरः = एकसरतं-ञ्चक इत्यर्थः । ५ एकशः = एकमेकम्, द्वित्रिशः = द्वौ द्वौ त्रीन् त्रीन् वेत्यर्थः ॥ इति सुश्रुतसंहितायाः कल्पस्थानीयसुधाऽऽख्यटिप्पन्यां पञ्चमोऽध्यायः षष्टोऽध्यायः । ६ पूर्वाध्याये “ दादयेच्चागदै लिखा दुन्दुभींस्तस्य पार्श्वयोः ” इति सामान्येनोक्तं विस्तरेण बोधनार्थमयमध्याय श्रारभ्यते - अथेति । दुन्दुभिस्वनो विद्यतेऽस्मिन्न- । ध्याये इति दुन्दुभिस्वनीयस्तम् । ७ सर्वविषे क्षारागदमभिदधाति - धवेति CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

८६२ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ६ म्बरकरहाटकार्जनककुभसर्जकपीतनश्लेष्मातकाङ्कोठामलकप्रग्रहकु टजशभीकपित्थाश्मन्त कार्कचिरबिल्व महावृक्षारुष्करारलुमधुकमधु-शिश । कगोजीमूर्वाभूर्जतिल्व के क्षुर कगोपघोण्टारिमेदानां भस्मा-न्याहृत्य गवां मूत्रेण क्षारकल्पेन परिस्राव्य विपचेत्, दयाचात्र पिप्पलीमूलतण्डुलीयकवराङ्गचोचमञ्जिष्ठाकरञ्जिका हस्तिपिप्पलीम-रिचविडङ्गगृहधूमानन्तीसोमसरलाबाह्रीक गुहाकोशाम्र श्वेत सर्षपव-रुणलवणप्लक्षनिचुलँकवञ्जुल व कालवर्धमानपुत्रश्रेणी सप्तपर्णटुण्टु-कैलवालुकनागदन्त्यतिविषाऽभया भद्रदारुकुष्ठहरिद्रावचाचूर्णानि लो-हानाञ्च समभागानि, ततः क्षारवदागतपाकमवतार्य्य लोहकुम्भे नि--दुध्यात् ॥ ३ ॥

अजीर्णे ग्रहणीदोषे ' भक्तद्वेषे च दारुणे । १० शोफे सर्वसरे चापि देयः श्वासे च दारुणे ॥ ६ ॥

श्रश्वकर्णः = सालभेदः, तिनिशः - वन्जुलः, पिचुमदंः निम्बः । १ करहाटकः = ‘ मयनफल ' इति ख्यातः । श्रर्जुनः = ' काहू ' इति ख्यातः । ककुभः = सुगन्धमूलो विटपः, कपीतनः = श्राम्रातकः, ' कपीतनो गईंभाण्ड शिरीषाम्रातकेषु च । अश्वत्थे च ' इति विश्वः । २ प्रग्रहः = श्रारग्वधः । ३ अरुष्करः = भल्लातकः, श्ररलुः == श्योनाकः । ४ परिस्राव्य = एकत्रिंशतिवारान् गालयित्वेत्यर्थः । ५ तण्डुलीयकः = ' चौलाई ' इति ख्यातः । बराङ्गं = गुडत्वक्, ' वराङ्गं योनिमातङ्गमस्तकेषु गुडखचि ' इति मेदिनी । चोचं = ' दालचीनी ' इति प्रथते । ६ अनन्ता = उत्पलसारिवा, सोमः - कट्फलम्, सरला प्रसिद्धा, वाह्रीकं = कुङ्कुमम्, गुहा = शालपणीं । ७ निचुलकः = जलवेतसः, वक्रं = तगरम्, आलं = हरितालम्, वर्धमानः = एरण्डः, वन्जुलः = जलवेतसः, पुत्रश्रेणी - द्रवन्ती, सप्त-पर्णः = ' सतवन ' इति ख्यातः । टुण्टुकः = श्योनाकः, एलवालुकः = ' एलुभा ' इति ख्यातः । ८ ‘ सर्वे च तैजसं लौइम् ' इति कोशात् लौहानां ताम्ररजतादीनामित्यर्थः । ९ भक्तद्वेषः = अन्नानभिलाषता । १० सर्बसरे = मुखरोगभेदे । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar