सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1031–1040

अ ० ७ ] Digitized by Arya Samp परथमम् pennai and eGangotri अर्कक्षोरयुतं ह्यस्य दद्याच्चापि विशोधनम् ॥ ५१ ॥

खादेदौषधकाले च तमलर्कविषदूषितः । ८७३ करोति श्वविकारांस्तु तस्मिन् जीर्य्यति चौषधे ॥ ५५ ॥

तस्मात् प्रकोपयेदाशु स्वयं यावत् प्रकुप्यति । बीजरत्नौषधीगर्भैः कुम्भैः शीताम्बुपूरितैः ॥ ५ ९ ।! १ अर्क क्षीरयुतं विशोधनमिति सम्बन्ध: । विशोधनं = विशोधनद्रव्यम्, तथा च क-फाधिक्ये वमनद्रव्यविशोधनं, पित्ताधिक्ये विरेचनद्रव्यविशोधनं च श्रकक्षीरयुतं दद्या. दित्यर्थः । २ रूपिकायाः इवेतार्कवृक्षस्य, पयः = दुग्धम् । ३ अलर्कस्येदमालर्कम् उग्मत्तकुक्कुर सम्बन्धि, ' अलर्को धवलार्के स्याद्योगोन्मादित कुक्कुरे ' इति विश्वः । ४ शरपुङ्खायाः ' सरफका ' इति ख्याताया मूलस्य कर्षे धत्तूरकस्य आधिकं कर्षार्धम् । ५ उन्मत्तकस्थ = धत्तूरकस्य, पत्रे ः- सप्तपर्णैः । ६ उन्मत्तश्वशृगालादिदष्टोत्पन्नविकारा इत्यर्थः । शिशिरे = सूर्य सन्तापरहिते शीतले काले । तदुक्तं दुन्दुभिस्वनीये – “ उष्णवर्ज्यो बिधिः कार्यो विषार्तानां विजा. नता " इति । ७ अलर्कविषजुष्टस्य देवव्यपाश्रयचिकित्सां निरूपयति- बीजेति । सङ्ग्रहेऽपि — ‘ श्रष्टोत्तरशतं वारान् सिद्धमन्त्राभिमन्त्रितैः । अष्टोत्तरशतोन्मानैः पुष्प • मालाऽवगुण्ठितैः ॥ गोचर्ममात्र के लिप्ते ज्वलितेऽग्नौ कुशास्तृते । स्थण्डिले सरितस्तीरे CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

८७४ by Arya Samaj Fou खुश्रुत संहितायां angotri स्नापयेत्तं नदीतीरे समन्त्रैर्वा चतुष्पथे । [ अ ० ७ बलिं निवेद्य तत्रापि पिण्याकं पललं दधि ॥ ६० ॥

स्नानं चास्य चतुष्पथे ॥ अलर्काधिपते यक्ष सारमेय गणाधिप । अलर्कजुष्टमेतन्मे निर्विषं कुरु माचिर।त् ॥ स्वाहेति मन्त्रोऽलर्कान्ते सर्वकर्मसु शस्यते । " इति । १ अशुद्धस्य व्रणस्येति तात्पर्यम् । २ दष्टस्य श्वादेश्चेष्टाकरणे कारणमा-ख्याति - श्वादय इति । मया अत्र ये दंष्ट्राविषा व्यालास्ते श्वादयः, श्वशब्दः प्रकारवाची, तेन श्वप्रकारा उन्मत्तश्वसदृशा बातपित्तप्रकोपणेनाभिहिता इत्यर्थः । ३ अत इति तृतीयान्तात्तसिल् । तया चातः इवादिभिर्दष्ट इति योजनेति द्वाराय-चन्द्रः । ४ बहुशः = अनेकवारम्, प्रतिकुर्वाणः = दष्टपशु शब्द मनुकुर्वन् । ५ सहे. तुकमुन्मत्तश्वादिचिकित्सितमभिधत्ते - नखेति । ६ तत् ( नखदन्तक्षतस्थानम् । ७ ' कोष्णेन = ईषदुष्णेनैत्यर्थः । इति सुश्रुतसंहितायाः कल्पस्थानीय सुधा ss ख्या टप्पयां सप्तमोऽध्यायः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ८ ] Digitized by Arya कएवं स्थणम Chennai and eGangotri

तैर्भवन्तीह दष्टानां रोगां वातनिमित्तजाः । अष्टमोऽध्यायः । ८७५ १ कीटाः क्रिमिभ्यः स्थूलाः क्षुद्रजन्तवस्तत्कल्पं कीटकल्पं व्याख्यास्यामः । २ तत्र कीटानामुत्पत्ति दर्शयति- सर्पाणामिति । सर्पाणां दवकरमण्डलिराजिलानाम् । चरकेऽपि —— “ सर्पाणामेव विण्मूत्रात् कीटाः स्युः कीटसम्मताः " इति । ३ वाय्वग्न्यम्बु-प्रकृतयः = वातपित्तकफस्वभावाः । ४ त्रिविधा इति पाठान्तरम् । परिणामशब्दात् पञ्चम्यास्तसिल्, परिणामतः । दवींकरादिभिन्नजातीयानां सर्पाणां सम्बन्धेन जातत्वात् पूर्वदवींकरादिरूपपरित्यागेन वैकरआख्येति रूपान्तरप्राप्तिः परिणामः । ५ दोषत्रयप्रकोपणेन सुघोरा इत्यर्थः । सम्मिलितसंख्यां दर्शयति — सर्व एव चतु. विषा इति । कीटानां सामान्यज्ञानोपायः ढल्हणोद्धृतालम्बायनोक्तो विलिख्यते— “ कृष्णाभिर्बिन्दुलेखाभिः पक्षैः पादैर्मुखैर्नखैः । शूकैः कण्टकलाङ्गुलैः संश्लिष्टैः पक्षरो-मभिः ॥ स्वनैः प्रमाणैः संस्थानैः लिङ्गेश्चापि शरीरगैः । विषवीर्यैश्व कीटानां रूपज्ञानं विभाव्यते ॥ ” इति । ६ तत्र चतुर्विधेषु वायव्यस्वभावानामष्टादश कीटानां नामानि निर्दिशति – कुम्भीनसेति । ७ रोगाः = तोदादयः, वातप्रकोपणानां कुम्भीनसा. CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

tized by Arya Samaj Foundaसुश्रुतसंहिता य angotri [ अ ० ८ कौण्डिन्यर्कः करणभको वरटी पत्रवृश्चिकः ॥ ८ ॥

दीनां मध्ये शृङ्गयुचिच्चिटिङ्गशराब कुर्दचित्रशीर्षकान् वर्जयित्वा शेषाश्चतुर्दश मुखस • न्दशविषा इति ढल्हणः । १ श्राग्नेयस्वभवानां चतुर्विंशतिकीटानां नामानि दर्शयति - कौण्डिन्यक इति । २ रोगाः = ओषचोषादयः । पित्तप्रकोपणानां मध्ये कौण्डिन्यकवरटीभ्रमरपिच्चिटवर्चः • कीटमकरशतपदपञ्चालकपाकमत्स्यकृष्णतुण्डान् विहाय शेषाश्चतुर्दश मुखसन्दंशविषा इति निबन्धसङ्ग्रइव्याख्याकारः । १३ सौम्य स्वभावानां त्रयोदशकीटानां नामानि निरूपयति-- विश्वम्भर इति । ४ रोगाः = कण्डवादयः । श्लेष्मप्रकोपियां मध्ये विश्वम्भरप्रचलाककृष्णगोधाकाषायवासिकांश्चतुरो वर्जयित्वा नवान्ये मुखसन्दंशविषा इति तत्रैव । ५ सान्निपातिकानां द्वादशटीकानां नामानि कथयति - तुङ्गीनास इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

20 अ ० ८ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri कल्पस्थानम् ।

८७७ १ तास्ताः = तोददाहकण्ड्वादिका वेदनाः, रोगाः = ज्वरादयः । सर्वदोषप्रकृतिकानां मध्ये बाह्रकसर्षपशम्बूकान् वर्जयित्वा नव मुखसन्दंशविषा इति च तत्रैव । दंशो २ दष्टस्थानम् स दंशः पित्ताद् रक्तपीतवर्णः, कफात् सितः, वाताद् अरुणो बोद्धयः । विशिष्टकृतिवर्णाः कतिचित् कीटाः प्रदश्यन्ते - " अजाप्रतिमरूपो यः शूकद्दीन--स्त्वरोमशः । सितः शरकुलीरस्तु वेडचूर्णविषः स्मृतः ॥ गैरिकाभो महाकोटः सपक्षो मार्जितोदरः । खेचरो मुदशूकश्च कौरिण्डन्य इति स स्मृतः ॥ कुरण्ट पुष्पवर्णाभः सपक्षो मार्जितोदरः । तुण्डशूकविषः कोटः कोष्ठागारीति संज्ञितः ॥ लाक्षारुधिरवर्णाभः श्वेत-बिन्दुविचित्रितः । क्षुद्रको ह्यग्निसङ्काशेो भ्राजते निशि चाग्निवत् ॥ कीटः खद्योत -इत्युक्तो दष्टस्तेनापि दह्यते । दंष्ट्राविषः श्वेतबिन्दुः सपक्षः षट्पदः खगः ॥ स तु वै शम्बुको नाम कालकः सप्तमण्डलः । चतुष्पादो दीर्घपत्र उल्ललाटो बहुप्रजः ॥ वृक्षालयो दन्तविषः कृकलास इति स्मृतः । चन्द्राभः कृकलासोऽन्यस्तद्भेदस्तु त्रिकण्टकः ॥ ” इति । ३ चतुर्विधतीविष कोटलक्षणं ब्रवीति — ज्वरेति । ४ कर्णिकाः = कमलम. व्यबीजकोशाकृतिमांसकन्दी । ५ यथास्वं = कीटदोषानुसारेणेत्यर्थः । ६ तेषां तीक्ष्ण-विषकीटानां विशेषास्तुङ्गीनासादिभ्यः पृथग्भूता येऽन्ये कुम्भीनसादय:, तेषाम् ' उप-द्रवान् ' इति शेषः, दूषोधिषप्रकोपमभिवीक्ष्य तथैव विषस्य लेपनमाहारमभिवीक्ष्य तूर्णं समादिशेदित्यर्थः । दूबीविषप्रकोपाद् विषलेपनादित्युभयत्र ल्यब्लोपे पश्चमी । ७ मन्दविषकीटलक्षणमाख्याति - प्रसेकेति । अल्पं शीतं शीतकः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Ped by Arya Samaj Foundatio to सुश्रुतसंहितायां [ अ ० ८

सामान्यतो दष्टलिङ्गैः साध्यासाध्य क्रमेण च ।

“ तिसूर्यकः, पिङ्गाभासो, बहुवर्णो, निरुपमो, गोधेरक इति पञ्च गौधेरकाः । तैर्दष्टस्य शोफो दाहरुजौ च भवतः, गोधेर केणैतदेव ग्रन्थिप्रादुर्भावो ज्वरश्च ॥ २८ ॥

गलगोलिका - श्वेता, कृष्णा, रक्तराजी, रक्तमण्डला, सर्व-श्वेता, सर्पपिकेत्येवं षट् । ताभिर्दष्टे सर्पपिकावर्जं दाहशोफक्लेदा भवन्ति, सर्षपिकया हृदयपीडाऽतिसारश्च । तासु मध्ये सर्षपिका प्राणहरी ॥ २ ९ ॥ १ जन्म = उत्पत्तिः, दोष विभागतः = कीटदोषभेदेनेत्यर्थः । २ कीटदेहचूर्णानां नानौषधियोगात्तथाऽनुलेपनादपि गरत्वं प्रतिपादयति--योगैरिति । तन्त्रान्तरे = “ यश्चैतानत्ति चूर्णैर्वा चूर्ण्यते लिप्यतेऽथवा । मूत्रादिभिः स्वस्य दूषीविषलिङ्गं समादिशेत् ॥ ” इति । ३ भेदशब्दात् त्यब्लोपे पञ्चमी, ततस्त. सिल, भेदं वीक्ष्येत्यर्थः । ४ चतुबिंधकणभनामानि तद्दष्टलक्षणं च दर्शयति- त्रिक. कइति । ५ चतुष्पदानामेषां चतुर्विधकणभाख्यकीटानां तीव्रवेदनाकरत्वेऽपि साध्यत्वं बोध्यम्। ६ पञ्चविधगोधेरकनामानि तद्दष्टलक्षणं च निर्दिशति - प्रति सूर्यक इति । तन्त्रान्तरे गोधेरकलक्षणम् - " कृष्णसर्पेण गोधायां भवेद्यस्तु चतुष्पदः । सर्पो गौधे रको नाम तेन दष्टो न जीवति ॥ ” इति । कैश्चित् पाठान्तरं पठ्यते - “ प्रतिसूर्यः पिङ्गनासो बहुलोमा महाशिराः । तथा निरुपमश्चेति पञ्च गौधेरकाः स्मृताः ॥ तैर्भ-वन्तीह दष्टानां वेगज्ञानानि सर्पवत् । रुजश्च विविधाकारा ग्रन्थयश्च सुदारुणाः ॥ ” इति । ७ षडूविघगल गोलीनामानि दद्दष्टलक्षणं चाह - श्वेतेति । गलगोलिकां ज्येष्ठा-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

BTO ] Digitized by Arya Samal Foundation Chennai and eGangotri ८७ ९ शतपद्यैस्तु — परुषा, कृष्णा, चित्रा, कपिला, पीतिका, रक्ता, श्वेता, अग्निप्रभा इत्यष्टौ । ताभिर्दष्टे, शोफो वेदना दाहश्र हृदये, श्वेताग्निप्रभाभ्यामेतदेव दाहो मूर्च्छा चातिमात्रं श्वेतपिडकोत्प-त्तिश्च ॥ ३० ॥

मण्डूको: - कृष्णः, सारः, कुहको, हरितो, रक्तो, यवव-भो, भृकुटी, कोटिकश्चेत्यष्टौ । तैर्दष्टस्य दंशे कण्डूर्भवति पीत-फेनागमश्च वक्त्रात्, भृकुटीकोटिकाभ्यामेतदेव दाहश्छर्दिर्मूर्च्छा चातिमात्रम् ॥ ३१ ॥

विश्वम्भराभिर्दष्टे दंशः सर्षपाकाराभिः पिडकाभिः सरुजा-भिश्चीयते, शीतज्वरार्त्तश्च पुरुषो भवति ॥ ३२ ॥

अण्डुकाभिर्दष्टे तोददाहकण्डूश्वयथवो भवन्ति मोहश्च ।

• पिपीलिका: - स्थूलशीर्षा, संवाहिका, ब्राह्मणिका अङ्गुलिका, कपिलिका, चित्रवर्णेति षट् । ताभिर्दष्टे दंशे श्वयथुरग्निस्पर्शव-द्दाहशोफौ भवतः ॥ ३४ ॥

मक्षिकाः— कान्तारिका, कृष्णा, पिङ्गला, मधूलिका, काषायी, स्थालिकेत्येवं षट् । ताभिर्दष्टस्य कण्डूशोफदाहरुजो भवन्ति, स्था-लिकाकापायीभ्यामेतदेव श्यावपिडकोत्पत्तिरुपद्रवाश्च ज्वरादयो भवन्ति, काषायी स्थालिका च प्राणहरे ॥ ३५ ॥

मित्याहुः । अन्ये तु सरटमाहुरिति चक्रपाणिः । १ शतपदी = कर्ण जलौका । २ म. ण्डूकोत्पत्तिमाह तन्त्रान्तरे – “ वर्षमाणे सृजेच्छुकं प्रावृट्काले महोरगः । ततः शरत्प्र-तप्तायां भूमौ मण्डो जलस्य हि । तस्मिन् मण्डोदके जाता मण्डूकास्तेन संशिताः ॥ ” इति मण्डूको गोगतिस्तज्ज्ञैः कोटिकः परिकीर्तितः । तेन । ३ कोटिकल क्षणम् - " दष्टस्य मरणं नास्ति तस्य प्रतिक्रिया ॥ ” इति । ४ दंशः = दष्टस्थान मित्यर्थः । ५ “ असम्यग्वमनोदीर्णपित्तश्लेष्मविनिग्रहैः । मण्डलानि सकण्डूनि रागवन्ति बहूनि च । उत्कोठः सानुबन्धश्च कोठ इत्यभिधीयते ॥ ” इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

८८० Digitized by Arya सुश्रुतसहिताया mai and eGangotri [ अ ० ८ मर्शकाः - सामुद्रः, परिमण्डलो, हस्तिमशकः, कृष्णः, पार्व-तीय इति पञ्च । तैर्दष्टस्य तीव्रा कण्डूर्दशशोफश्च, पार्वतीयस्तु कीट: प्राणहरैस्तुल्यलक्षणः ॥ ३६ ॥

नखावकृष्टेऽत्यर्थं पिडकादाहपाका भवन्ति । जलौकसां दृष्ट-लक्षणमुक्तं चिकित्सितञ्च ॥ ३७ ॥

भवन्ति चात्र ।

१ दष्टानुप्रविषैः कोटैः सर्पवत् समुपाचरेत् । १ प्रसङ्गान्मशकमक्षिकानाशकधूपः प्रदश्यते - " त्रिफलाऽर्जुन पुष्पाणि भल्लात-कशिरीषकम् । लाक्षा सर्जरसश्चैव विडङ्गश्चैव गुग्गुलुः । एते मक्षिकाणां मशकानां च नाशनम् ॥ ” इति । २ नखावकृष्टविषलक्षणमाख्याति - नखेति । नखावकृष्टे == नखैः कण्डूयनॆन परिक्षते इत्यर्थः । ३ जलौकावचारणीयाध्याये उक्तमित्यर्थः । ४ ए. कजातिष्वसाध्यानि निर्दिशति - गोधेरक इति । स्थालिका चेति चकारेण काषायी, ये चेति चकारेण गलगोलिकाऽम्तर्गतसर्षपिका, कोटिकश्चेति चकारेण जलौकःसु अनुक्ता इन्द्रायुधा च समुच्चीयते । ५ शवमूत्रपुरीषविषकीटावमर्शनलक्षणं तच्चिकित्सां च वक्ति — शवेति । ६ स-विषचूर्णावमृष्टप्रदेशे प्रक्लेदवानित्यर्थः । ७ दिग्धविद्धक्रिया पञ्चमाध्याये " तेषां युक्त्वा पूतिमांसान्यपोह्य " इत्यादिनोक्ता द्रष्टव्या । सुसाध्य कीटदष्टलक्षणं वक्ति-नावसन्नमिति । नावसन्नं = न निम्नं, न चोरसन्नं = नाप्यत्युन्नतम् । ९ शादी दंशाद्यवस्थायां विपरीतार्तिः, अर्थादनुग्रविषदष्टे तीव्रातिर्भवति, उग्रविषदष्टे तु मन्दा-तिरिति तात्पर्यम् । सुबाधकं = कृच्छ्रसाध्यम् । १० उग्रविषकीटदष्टचिकित्सामाचष्टे - दष्टानिति । सर्पवत् = सर्पदष्टवदित्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ८ ] Digitized by Arya Samaj पस्थाम epnai and eGangotri ८८१ त्रिविधानान्तु पूर्वेषां त्रैविध्येनं क्रिया हिताः ॥ ४२ ॥

स्वेदमालेपनं सेकं चोष्णमत्रावचारयेत् ॥ ] अन्यत्र मूच्छितोद्देशात् पाककोथप्रपीडितात् ॥ ४३ ॥

१ त्रैविध्येन = वातादिभेदेन । २ कीटदष्टे सामान्यचिकित्सितमभिधत्ते - स्वेदमिति । ३ मूच्छितात् = प्रवृद्धात् अन्यत्र मूच्छिते न कुर्यादित्यर्थः । ४ विधि = पानन-स्याभ्यन्जनादि संशमनविधानमित्यर्थः । ५ दारु == दारुहरिद्रेत्यर्थः । ६ स्थिरादौ = शालपर्ण्यादौ, स्यिरादिर्द्रव्यसङ्ग्रहणीयाध्याये “ विदारिगन्धा विदारी विश्वदेवा ” इत्यादिना बोध्यः । ७ वक्रं = तगरम् । ८ पलाशजं बीजमित्यर्थः । ९ शिग्रुः = शोभाञ्जनः । १० निचुलः = जलवेतसः, रोहिणी = हरीतकी, जलं = ' नेत्रवाला ' इति ख्यातम् । ११ अतिगुद्दा = शालपर्णी, गुहा = पृश्निपणीं । १२ निशे = हरिद्रादारुद-५६ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

८८२ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri कण्डूमकाभिर्दष्टानां रात्रौ शीताः क्रिया हिताः । [ अ ० ८ दिवा ते नैव सिध्यन्ति ' सूर्य्यरश्मिबलार्दिताः ॥ ५३ ॥

नखावघृष्ट सञ्जाते शोफे भृङ्गरसो हितः ।

युक्ताश्चैते वृश्चिकाः पुच्छदेशे स्युर्भूयोभिः पवभिश्चेतरेभ्यः । एभिर्दष्टे वेदना वेपथुश्च गात्रस्तम्भः कृष्णरक्तागमश्च । रिद्रे । १ सूर्यरश्मिभिर्बलं येषां ते तैः सूर्यरश्मिबलैः कण्डूमकैरर्दिताः पीडिताः । २ नखावघृष्टेन नखपरिक्षतेन सब्जाते । ३ चिकित्सितमाचरेदित्यर्थः । ४ वृश्चिकोत्पत्तिं निरूपयति- गोशकृदिति 1 । गोशब्दो महिष्यादीनां तथा शक-च्छब्दो महिष्यादिमलस्योपलक्षणम् । श्रत्र – “ सर्पकोथोद्भवास्तीब्रा दिग्धविद्धविषै-हते 1 । कोथे मध्या गवादीनां शकृत्कोथेऽवराः स्मृताः वृश्चि ॥ ” इति पाठान्तरम् । ५ कसङ्ख्यामाख्याति - मन्दा इति । अत्र गयदासस्तु पाठान्तरं पठति — “ त्रयोदश प्राणहरास्त्रयो मध्यास्तथाऽपरे । मन्दवीर्या दशेकश्च वृश्चिका विषवेदिभिः । सप्तविंशति-रित्येते सङ्ख्यया परिकीर्तिताः ॥ ” इति । ६ दश विंशतिः = त्रिंशदित्यर्थः । ७ मन्दविषवृश्चिकानां नामलक्षणकर्माणि नि. दिशति - कृष्ण इति । कर्बुरः = नानावर्णः । ८ मेचकः = कृष्णनीलवर्णः, शब्दार्णवे स्पष्टमाइ — ‘ मेचकः कृष्णनीलः स्यादतसीपुष्पसन्निभः ' इति । ९ एते द्वादश मन्दा वृश्चिकाः, इतरेभ्यो वृश्चिकेभ्यः पुच्छदेशे भूयोभिर्बहुभिः पर्वभिर्युक्ताः स्युरुपलक्षिता CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar