सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1051–1060

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri अ ० ८ ] ८ ९ ३

ऋषेरिन्द्रप्रभावस्यामृर्तयोनेर्भिषग्गुरोः ।

इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां कल्पस्थाने कोटकल्नो नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥

पिपीलिकाः षट्, मक्षिकाः षट्, मशकाः पञ्च, जलौकसो द्विविधाः, वृश्चिकास्त्रिंशत्, लूताः षोडश इति । ' सप्तषष्ठस्य ' इति पाठान्तरम् । १ एतत् = पूर्वतन्त्रम् । २ अनि ॰ दिंष्टान् = शालाक्यकौमारकाय चिकित्साभूत विद्याऽऽदीन् । ३ चिकित्सितस्य पुण्यतमत्वं प्रतिपादयति- सनातनत्वादिति । सनातनत्वात् = नित्यभवत्वात्, वेदानामित्यत्र आद्यङ्गशब्दौ लुप्तनिर्दिष्टौ तेन आयुर्वेदाङ्गानां शल्या-दीनामित्यर्थः । अश्चरत्वात् = अविचलनात्मकत्वात् । ४ दृष्ट फलत्वात् = प्रत्यक्षफ-लत्वात् । ५ वाक्समूहेऽर्थविस्तारो यस्मिन् स तथोक्तात् । ६ श्रमृतयोनैः = धन्व-न्तरेरित्यर्थः । ७ उक्तावाहारसमाचारौ विद्येतेऽस्येत्युक्ताहारसमाचारः पुरुषः इह इहलोके, प्रेत्य परलोके च मोदते हृष्यतीत्यर्थः । इति पण्डितश्रीकपिलदेवमिश्रतनुजन्मना मिश्रोपाहृश्री सुदामाशर्मणा निम्मितायां सुश्रुतसंहितायाः सुधाऽख्यटिप्पन्यां कल्पस्थाने कीटकल्पो नामाष्टमोऽध्यायः । समाप्तमिदं कल्पस्थानम् । XX CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri अथ उत्तरतन्त्रम् ।

अथ, उत्तरतन्त्रम् । ( शालाक्यतन्त्रम् )

१ पञ्चस्थानात्मकं पूर्वतन्त्रं परिसमाप्य भगवता सुश्रुतेन “ अधिकृत्य कृतं यस्मा-तन्त्रमेतदुपद्रवान् । श्रपद्रविक इत्येव तस्याग्रयत्वान्निरुच्यते ॥ ” इति पूर्वं प्रतिज्ञात-त्वान्नानाविघार्थप्रतिपादकमुत्तरतन्त्रमधिकरोति - प्रथात इति । उपद्रवान् रोगान-धिकृत्य कृतोऽध्याय श्रपद्र विकस्तम् । उपद्रवाधिकृततन्त्रस्य प्रथमत्वादध्यायस्य निरुक्त्या ' श्रपद्रविक ' इति नामकरणम् । २ इमानर्थान् बहुधा उत्तरे सम्यग् वदया-मि, इति यद् यस्मात्कारणाद् मया श्रसकृद् वारं वारम् अध्यायानां शते विंशे पञ्च • स्थानात्मकपूर्वतन्त्रे इत्यर्थः । उक्तं कथितम्, तत्तस्मात्कारणादिदानीमुत्तममुत्तरं तन्त्रं प्रवक्ष्यामीति सम्बन्धः । ३ यत्र - - यस्मिन्नुत्तरतन्त्रे । ४ शलाकायाः कर्म शालाक्यम्, तत्प्रधानं तन्त्रं, तत्राभिहिताः शालाक्यतन्त्रा-भिहिताः । " शालाक्यं नामोर्ध्वजत्रु गतानां श्रवणनयनवदनत्राणादिसंश्रितानां व्या-घीनामुपशमनार्थम् " इत्युक्तं स्मर्तव्यम् । विदेद्दाधिपो निमिस्तेन कीर्तिताः प्रणीता विदेहाधिपकीर्तिताः । ५ कुमाराणां वालानामाबाधे हेतवः, स्कन्दग्रहप्रभृतय इत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १ ] Digitized by Aryana Formation Chennai and eGangotri ८ ९ ५

१ षट्सु == वातपित्तकफसन्निपातशोणितागन्तुजभेदेन षड्विधा स्वित्यर्थः । २ परम · र्षिभिः = अग्निवेशभेडजातूकर्ण पराशरहारीतक्षारपाणिप्रभृतिभिरित्यर्थः । ३ उपसर्गा-दयः- ज्वरादयः । ४ आगन्तवः = मानसत्वेनोपदिष्टा उन्मादादयः । ५ युक्तार्थाः = प्रमाणोपपन्नार्थाः, युक्तयः = तम्त्रयुक्तयः । श्रस्याग्रे केषाञ्चन सम्मतपाठः— “ विदे हाधिपतिः श्रीमान् जनको नाम विश्रुतः । श्रालम्भयज्ञप्रवणः सोऽयजद् ब्राह्मणैर्वृतः ॥

दीप्तां शुस्तपसा तेन तोषितः प्रददौ पुनः । चतुर्वेदं प्रसन्नात्मा सर्वभूतानुकम्पया ॥ ” इति । ६ दुर्गाधस्य = अगाधस्य । ७ अत्र चकारेण हेतु चिकित्से समुच्चीयेते, साध्यासाध्यक्रमेण चेति चकारेण चिकित्सितेनेति समुच्चयः । ८ अक्षिगोलकं वर्णयति - विद्यादिति । द्व्यङ्गुलप्रमाणं बाहुल्यं स्थौल्यं यस्य तद् द्व्यङ्गुलबाहुल्यम् 9 अङ्गुलीनां स्थौल्यस्य वैषम्यात्पुनराह - स्वाङ्गुष्ठोदर सन्निभम् । ९ सर्वंत आयामविस्ताराभ्यां द्वयङ्गुलं सार्द्धमर्थं तृतीयाङ्गुलम्, आतुरोपक्रमणीये – “ द्वथ · ङ्गुलायतं च नयनम् ” इति यदुक्तं तद् वर्त्ममण्डलं गृहीत्वा गणनयाऽर्ध तृतीयाङ्गुलमिति-न विरुध्यते । नयनबुद्बुदं = नेत्रगोलकम् । श्रत्र नयनमण्डलमिति पाठान्तरम् । १० गो • स्तनाकारं = क्षीरपूर्णगोस्तनसदृशम्, सर्वभूतेभ्यस्तद् गुणेभ्यश्चोद्भवो यस्य तत् सर्व-भूतगुणोद्भवम् । सर्वभूतेभ्यो नेत्रगोलकं सिरास्नाय्वस्थिसहितं साश्रुमार्गमुत्पन्नं, " तद्गुणेभ्यश्च रक्तसितकृष्णगुणा उत्पन्ना इत्यर्थः । ५ येन भूतेन नयनगोलकमारभ्यते, येन च रक्तादय इति निरूपयति - पलमि--CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

८ ९ ६ Foundation Digitized by Arya Samaj F सुश्रुतसंहिताया and eGangotri

नेत्रायामत्रिभागन्तु कृष्णमण्डलमुच्यते । [ अ ० १ कृष्णात् सप्तममिच्छन्ति दृष्टिं दृष्टिविशारदाः ॥ १३ ॥

पक्ष्मवत्मगतः सन्धिर्वर्त्मशुक्ल गतोऽपरः ।

" तेजोजलाश्रितं बाह्यं तेष्वन्यत् पिशिताश्रितम् । ति । पलं = मांसम् " भुवः = पृथिव्याः | १ पूर्वाचार्यप्रतिपादितप्रमाणानुरूपं दृष्टिम-ण्डलं प्रतिपादयति- दृष्टिमिति । २ विशारदः = चतुर्वेदपण्डितः, विदेह इत्यर्थः । ३ सप्तमं = सप्तमभागम् । श्रातुरोपक्रमणीये- “ नवमस्तारकांशो दृष्टिः " इति तारकानव-मांशो दृष्टिः शल्यतन्त्रानुसारेण, तारकासप्तमांशो दृष्टिरिति शालाक्यसिद्धान्तेन तार-काशब्देन कृष्णविभागः । एवं च कृष्णसप्तमभागत्वेनापि " मसूर दलमात्रां तु " इत्य. त्रोक्ता मसुरार्धदलप्रमाणा दृष्टिरित्येक एवार्थः । ४ नेत्रमण्डलसन्धिपटलानां संख्यामाह - मण्डलानीति । लोचने पञ्च मण्डलानि, षट् सन्धीन्, षडेव पटलानि यथाक्रमं विजानीयादित्यर्थः । ५ तान्येव नेत्रगत • पञ्चमण्डलानि निर्दिशति - पक्ष्मेति । ६ ते = पदमादयो दृष्टयन्ताः, मध्याश्चत्वा · रः = कृष्णादयः, यथोत्तरम् = अन्त्याः । ७ नेत्रगतषट्सन्धीन् दर्शयति — पक्ष्मेति । ८ कनीनकगतः = नासासमीपवर्तिनेत्रान्तभागावस्थितः, अपाङ्गगः = नेत्रप्रान्तान्तः · स्थित इत्यर्थः । ‘ अपाङ्गस्त्वङ्गद्दीने स्यान्नेत्रान्ते तिलकेऽपि च ' इति मेदिनी । ९ षट पटलान्याख्याति — द्वे इति । १० येषु = चतुर्षु पटलेष्वित्यर्थः । ११ तिमिराश्रयभूतानि तान्येव चत्वारि पटलानि चिकित्साथै विभजते - तेज इति । तेजः शब्देन रक्तं, जलशब्देन रसो बोद्धव्यः । तेन तेजोबलाश्रितमित्यस्य रसरक्ताश्र -CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १ ] Digitized by Arya seat Chennai and eGangotri मेदम्तृतीयं पर्टलमाश्रितन्त्वस्थि चापरम् ॥ १८ ॥ '

१० ८ ९ ७ न रोगों का ३०

सङ्क्षेपत: " क्रियायोगो निदानपरिवर्जनम् । यमित्यर्थः । बाह्यं = नेत्रगोलकस्य प्रथमं पटलम्, अन्यत् = द्वितीयम् । पिशिताश्रि-तं मांससंश्रयम् । १ पटलं = त्वक्, मेदःसंश्रयम् । अपरं = चतुर्थम् । कालकास्थि-संस्थितम् । २ दृष्टेः = म्वाङ्गुष्ठोदरस्थूलस्य नेत्रस्य, पचमांशसमं तेषां चतुर्णां पट-लानां मिलितानामित्यर्थः । बाहुल्यं = स्थौल्यम् । ३ कालकस्य = कालकास्थनः । ४ कालात् = कृष्णभागात् परः = शुक्लभागः, बन्धने = परस्परं संहनने । ५ नेत्ररोगाणां सामान्यां सम्प्राप्तिं प्रतिपादयति - सिरेति । ६ नेत्रभागेषु = नेत्रस्य दृष्टाद्यवयवेषु । ७ नेत्ररोगाणां पूर्वरूपमाचष्टे — तत्रेति । श्राविलं = कलु-न्, अश्रुपूर्णमित्यर्थः । ससंरम्भम् = ईषद्रागवेदनम्, उपदेहो दूषिका विद्यतेऽस्येति उपदेहवत् । पत्रादिशब्दः गुरुत्वादिभिः प्रत्येकं सम्बध्यते, तेन गुरुत्वादिश्लेष्म-चिह्नेः, श्रोषादि पित्तचिह्नः, तोदादिवात चिह्नः, रागादिशोणितचि हैरित्यर्थो बोध्यः । ९ शुकपूर्णाभं = धान्यादीनां तीक्ष्णाग्रेण प्रपूरितमिव क्लेशावहमित्यर्थः । १० रूपे नीलपीतादौ क्रियासु दर्शनोन्मीलितादिषु यथा पुरा श्रासीत्, ततो विहन्यमानं विकृ · तिमापद्यमानमक्षि दृष्ट्वैवेति परेणान्वयः । ११ नेत्ररोगे पूर्वरूपे एव क्रिया कार्येत्युपदिशति – तत्रेति । १२ भिषग्जितं = भेषजमित्यर्थः क्रियायोग इत्यर्थः ॥ १३ संशोधनसंशमनादि ५७ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

८ ९ ८ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri " सुश्रुतसंहिताया [ अ ० १ वातादीनां प्रतीघातः प्रोक्तो विस्तरैतः पुन. ॥ २५ ॥

शुक्तारनालाम्लकुलत्थमाषनिषेव रणाद्वेगविनिग्रहाच्च ।

परिम्लायी च नीलश्च याप्यः काचोऽथ तन्मयः । १ विस्तरतो विस्तरेण पुनः वातादीनां प्रतीघातो येनौषधप्रयोगेण वातादीनां विघातः सः क्रियायोगः प्रोक्त इत्यर्थः । २ नेत्ररोगनिदानानि वक्ति - उष्णेति । उष्णेनातपादिना सन्तप्तदेह उष्णाभितप्तस्तस्य तथोक्तस्य, जलप्रवेशात् = जलावगाह · नात्, शीतावृतदेइस्योर्ध्वगतेनोष्मणा नयन तेज सोऽभिभवाच्चक्षू रोगोदय इति भावः । दूरेक्षणात = दूरस्थद्रव्यदर्शनात्, स्वप्नविपर्ययात् = रात्रिजागरणाद्दिवास्वप्नाच्चेत्यर्थः । ३ क्लेशः कामक्रोधादिदुःखं, तेनाभितापः पीडा तस्मात् । ४ स्विद्यतेऽनेनेति स्वे-दोऽग्न्यादिस्तस्मात् । ५ बाष्पप्रदात = अश्रुवेगधारणात् यदुक्तम्- " आनन्दजं वाऽप्यथ • शोकजं वा नेत्रोदकं प्राप्तममुष्चतो हि । शिरोगुरुत्वं नयनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह पीनसेन " इति तन्त्रान्तरे । ६ नेत्ररोगाणां संख्यामाख्याति - वातादिति । ७ बाह्यौ = बहिर्निमित्तभव, एकोऽभिघातोत्पन्नः सनिमित्तः, श्रन्यः सुरर्षिगन्धर्वादिदर्शनाभिहतशक्तिरनिमित्तः । इमे षट्सप्ततीरोगा ये नामादितो निर्दिश्यन्ते । तन्त्रान्तरेऽष्टसप्तती रोगा उक्ताः, तेऽपि प्रदर्श्यन्ते । ८ वातजन्य नेत्ररोगाणां साध्यासाध्ये विचारयति - हतेति । ९ तन्मयः == वातात्मक इत्यर्थः । १० पित्तजन्यनेत्ररोगाणां साध्यासाध्यविचारं दर्श-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १ ] Digitized by Arya Samaj सिम् Ghennai and eGangotri ८ ९९ अभिष्यन्दोऽधिमन्थोऽम्लाध्युषितं शुक्तिको च या ॥ ३२ ॥

सनिमित्तोऽनिमित्तश्च द्वावसाध्यौ तु बाह्यजौ पटसप्ततिर्विकाराणामेषां सङ्ग्रहकीर्तिता ॥ ४३ ॥

यति - असाध्य इति । १ शुक्तिका = शुक्ल भागगता । २ श्लेष्मजनेत्ररोगाणां साध्या-साध्ये विचारयति — असाध्य इति । ३ श्ले ० मजेषु = कफजेषु त्रयोदश मध्ये | ४ रक्तजनेत्ररोगाणां साध्यासाध्यविचारमाचष्टे - रक्तेति । ५ रक्त जेषु. Sy षोढसु शोणितेषु मध्ये । ६ सान्निपातिक नेत्र रोगाणां साध्यासाध्यविचारं प्रदर्शयति-पूयेति । ७ काचः पक्ष्मणः कोपश्च याप्य इत्यन्वयः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ ०० Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ' सुश्रुतसंहिताया-[ अ ० २

सर्वाश्रयाः सप्तदश दृष्टिजा द्वादशैव तु ।

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे औपद्रविको नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

१ सन्ध्याद्याश्रयभेदेन नेत्ररोगसंख्यानमाख्याति - नवेति । तन्त्रान्तरे— “ द्वादश

वर्त्मन्येको विंशतिश्च पक्ष्मजौ द्वौ प्रकीर्तितौ । नव सन्धिषु सर्वस्मिन् नेत्रे सप्तदशो-दिताः ॥ एवं नेत्रे समस्ताः स्युरष्टसप्ततिरामयाः ॥ ” इति । इति सुश्रुतसंहितायाः उत्तरतन्त्रान्तर्गत बाल क्यतन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां प्रथमोऽध्यायः । द्वितीयोऽध्यायः । २ पूर्वाध्याये ‘ नवसन्ध्याश्रयास्त्रेषु " इत्युक्तं प्रतिगदितुं सन्धिगतरोगविज्ञानीय-- मध्यायमधिकरोति — अथेति । सन्धयस्तु – “ पदमवर्त्मगतः सन्धिवर्त्म शुक्ल गतो. ऽपरः । शुक्लकृष्णगतश्चान्यः कृष्णदृष्टिगतोऽपि च । मतः कनीनकगतः षष्ठश्चापाङ्गसं-श्रितः ॥ ” इति । तत्र सन्धिगतनेत्ररोगाणां नामानि निर्दिशति - पुयालस इति । ३ अन्यत्र क्रिमिग्रन्थिरित्यत्र जन्तुग्रन्थिरिति नामान्तरं दृश्यते । तद्यथा - " पूयालसः - सोपनाहः स्रावाश्चत्वार एव च । पर्वणिकाऽलजी जन्तुग्रन्थिः सन्धौ नबामयाः ॥ ” CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २ ] ९ ०१ Digitized by Arya Sand Foundation Chennai and eGangotri पक्कैः शोफः सन्धिजः संस्रवेद् यः स्वान्द्रं पूयं पूति पूयालसः सः ग्रन्थिर्नाल्पो दृष्टिसन्धावपाकः कण्डूप्रायो नीरुजस्तूपनाहः ॥ ४ ॥

इति । १ पूवालसलक्षणमाख्याति - पक्व इति । श्रयं सन्निपातजन्यः साध्यश्च । सन्धिजः == कनीनकसन्धिजातः । यदाह विदेह: - " शोथक्लेद समाविष्टं तोदभेदसमाकु • लम् । “ पूयालसं तु तं विद्यात् सन्धौ कानोनके नृणाम् ॥ ” इति । २ उपनाहलक्षणं दर्शयति - ग्रन्थिरिति । कफजन्योऽयं साध्यश्च । नाल्पः = महान्, दृष्टिसन्धौ = दृष्टिविवरे जलकोष्ठपटोपरि, श्रपाकः = ईषत्पाकः, नीरुजः = ईषद्वे. दनः; “ वायुः श्लेष्माणमादाय दृष्टिसन्धौ व्यवस्थितः । अरुणं कठिनं ग्रन्थि जनयत्य-ल्पवेदनम् ॥ ” इति विदेहवचनात् । ३ चतुर्णी नेत्रस्रावाणां लक्षणानि वक्ति - गत्येति । एते चत्वारोऽप्यसाध्याः । सन्धीनिति बहुत्वेन सर्व एव सन्धयो गृह्यन्ते । अश्रुमार्गश-ब्देन सिरा बोध्या । तथा च " अश्रुस्रावः सिरा गत्वा नैत्रसन्धिषु तिष्ठति । ततः कनीनकं गत्वा चाश्रु कृत्वा कनीनके । ततः स्रवत्यथोस्रावं यथादोषमवेदनम् ॥ इति विदेइः । केवलेन वातेनासम्भवाद् वातिकस्रावो न भवतीति वोध्यम् । ४ वदन्तीति शेषः । ५ नैकरूपः = सन्निपातजत्वाद् बहुरूप इत्यर्थः । ६ सन्धिमध्यात् = कनीनक-सन्धिमध्यात् । ७ पर्वण्यलज्योर्लक्षणमभिदधाति - ताम्रेति । इयं रक्तजा कफानिलजा च । ८ तस्मिन्नेव = कृष्णशुक्लयोरेव सन्धौ, पूर्वलिङ्गे: - पर्वणीलिङ्गैः । अनयोः स्थानल-क्षणाभ्यामैक्येऽपि पदंणी तन्वी, अलजी स्थूलेति भेदः । तथा च विदेह: - " शुक्लकृष्णा • न्तसन्धौ तु चीयन्तेऽसृक्कफानिलाः । पर्वणीपिडका तैस्तु जायते त्वङ्कुरोपमा । ताम्रा सदाह चोषोष्णपीतकाश्रुसमाकुला । कफपित्ते तु सम्मूच्छर्थ सह रक्तेन मारुतः । शुक्ल-कृष्णान्तसन्धौ तु जनयेद् गोस्तनाकृतिम् । पिडकामलजी तां तु विद्धि तोदाश्रु-सङ्कुलाम् ॥ ” इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ ०२ Digitized by Arya Samaj सुश्रुतसंहितायां-and eGangotri [ अ ० ३

- इति सुश्रुत संहितायामुत्तरतन्त्रे सन्धिगतरोगविज्ञानीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२ ॥

Alin

उत्सङ्गिन्यथ कुम्भीका पोथक्यो वर्त्मशर्करा । १ क्रिमिग्रन्थिलक्षणमभिधत्ते - क्रिमीति । कफजोऽयं साध्यश्च । वत्र्त्मनः पक्ष्मणश्च सन्धिजाता इति सम्बन्ध: । विदेह: - " वरमशुक्लस्य सन्धौ तु ग्रन्थिः पित्तकफात्मकः । ऊष्मणा पच्यते गाढं तत्र मूर्च्छन्ति जन्तवः ॥ सुसूक्ष्मजातचरणा वर्त्मपदमसमाश्रयाः । ततस्ते पूयसंसृष्टाः पतन्ति क्रिमयस्तथा ॥ लक्षणैर्विविधैर्युक्ताः सन्निपातसमुत्थिताः । क्रिमिग्रन्थि तु तं विद्याद्देहिनां नेत्रदूषणम् ॥ ” इति । २ चरन्तः भक्षयन्तः, ' चर गतिभक्षणयोः ' इति धातुः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतशालाक्यतन्त्रे सुधा ss व्य टिप्पन्यां द्वितीयोऽध्यायः । तृतीयोऽध्यायः । ३ ‘ वर्त्मजास्त्वेकविंशतिः " इति क्रमागतत्वादधुना वर्त्मगतरोगविज्ञानीयमधिकरो-ति - अथेति । नयनगोलकावरकं निमेषोन्मेष । श्रयं पटलद्वयं वर्त्म उच्यते । द्वे वर्त्म • नी, " वर्त्मनी नयनच्छदौ ' इति कोशः । ४ तत्र तावद्वर्त्मरोगाणां सम्प्राप्ति वक्ति-पृथगिति। ५ श्रयोपसर्गस्य मध्यार्थकत्वाद् वर्त्मव्यपाश्रया वर्त्ममध्यगता इत्यर्थः । ६ अधिकमूच्छिताः = अतिशयप्रकुपिताः । ७ एकविंशतिवर मंगतरोगाणां नामानि CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar