सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1081–1090

अ ० ७ ] उत्तरतन्त्रम. । Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ९ २३

इत्येते नयनगता मया विकाराः सख्याताः पृथगिह षटू च सप्ततिश्च । एतेषां पृथगि विस्तरेण सर्वं वक्ष्येऽहं तदनु चिकित्सितं यथावत् ॥ ४६ ॥

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे दृष्टिगत-रोगविज्ञानीयो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥

सम्प्रदिष्टौ = कथितो, पदविकाध्याये इत्यर्थः । १ तत्र = तयोर्मध्ये, शिरोऽभितप्यते येन विषकुसुमगन्धवहपवनस्पर्शेनेति शिरोऽभितापस्तस्मात् । श्रभिष्यन्दनिदर्शनैः = श्रभिष्यन्दलक्षणैः । अयमप्यसाध्यः । २ अनिमित्तलिङ्गनाशं दर्शयति - सुरर्षीति । श्रयमप्यसाध्यः । ३ तत्र = श्रनिमित्तसन्ज्ञके, विस्पष्टमिव = पूर्वावस्थातो विशेषेण प्रसन्नभिव, वैदूर्यवर्णा = श्या · वा, प्रकृतिवर्णेत्यर्थः । विमला = विगतकाचादिमला । पूर्वावस्थातः शक्तिमात्रमुपह-न्यते, यतो देवादयो द्दयवयवमदूषयन्त एव शक्तिमात्रमुपघ्नन्तीति तात्पर्यम् । तदुक्तं चरके - “ देवादयोऽष्टौ हि महानुभावा न दूषयन्तः पुरुषस्य देहम् । विशन्त्यदृश्या-स्तरसा यथैव छायाऽऽतौ दर्पण सूर्यकान्तौ ॥ ” इति । ४ अभिघातजलिङ्गनाशलक्ष-णमाख्याति - विदीर्यंत इति । बाइयनिमित्तत्वेन त्रिदोषान्तर्भूतोऽयम् । ५३६ = शालाक्ये इत्यर्थः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतशालाक्यतन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां सप्तमोऽध्यायः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ २४ * सुश्रुतसंहितायां -Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ८

द्वादशाशस्त्रकृत्याश्च याप्याः सप्त भवन्ति हि ।

अर्शोऽन्वितं भवति वर्त्म तु यत्तथाऽर्शः शुष्कं तथाऽर्बुदमथो पिडकाः सिराजाः । जालं सिराजमपि पञ्चविधं तथाऽर्म छेद्या भवन्ति सह पर्वणिकामयेन ॥ ६ ॥

उसे ङ्गिनी बहलकर्दमवर्त्मनी च श्यावश्ञ्च यच्च पठितं त्विह बद्धव । क्लिष्टञ्च पोथकियुतं खलु यच्च वर्त्म कुम्भीकिनी च सह शर्करया च लेख्याः ॥ ७ ॥

अष्टमोऽध्यायः । १ छेद्यत्वादिना साध्यासाध्यत्वादिना च चिकित्सार्थः प्रविभागः प्रकर्षेण त्रिभ जनं, तस्य विज्ञानमवबोधो विद्यते यस्मिन्नध्याये तं चिकित्सितप्रविभागविज्ञानीयम् । २ हेतुपूर्वरूपोपशयसम्प्राप्तिभिर्लक्षणैरित्यर्थः । ३ नेत्ररोगाणां साध्यासाध्य वि. चारमाचष्टे – छेद्या इति । ४ चकाराद् द्वौ बाह्यजावशस्त्रकृत्याविति बोद्धयम् । ५ असाध्या रोगा वर्जयितव्या इत्यर्थः । ६ तानेव छेद्यान् रोगान् नामभिनिंदि-शति - अर्श इति । ७ पञ्चविधमर्म = प्रस्तार्यर्म - शुष्कार्म - रक्तार्म - प्रधिमांसाम-स्नाखर्म इति । ८• लेख्यान् रोगान् नामभिर्दर्शयन्नाह - उत्सङ्गिनीति | बद्दलकर्दमवत्र्त्मनी = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ०८ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri उत्तरतन्त्रम् । श्लेष्मोपनाहलगणौ च बिसञ्च भेद्या ग्रन्थिश्च यः कृमिकृतोऽञ्जननामिका च । ओदौ सिरा निगदितास्तु ययोः प्रयोगे पाकौ च यौ नयनयोः पवनोऽन्यतश्च ॥ ८ ॥

पूयालसानिलविपर्य्ययमन्थसंज्ञाः

अक्लिन्नवर्त्माहुतभुग्ध्वजं दर्शिशुक्ति-प्रक्लिन्नवर्त्मसु तथैव बलाससंज्ञे । आगन्तुनाऽऽमययुगेन च दूषितायां दृष्टौ न शस्त्रपतनं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥। १० ॥ सम्पश्यतः पडपि येऽभिहितास्तु काचा-स्ते पक्ष्मकोपसहितास्तु भवन्ति याप्याः । चत्वार एव पवनप्रभवास्त्व साध्या द्वौ पित्त कफनिमित्तज एक एव ॥ ९ २५ बहलव कदलवर्त्म चेत्यर्थः । १ भेद्यान् रोगानाख्याति - श्लेष्मेति । बिसं = बिसव । २ व्यध्यान् रोगानभिदधाति - आदाविति । ययोः प्रयोगे आदौ सिरा निगदितास्तौ सिरोत्पातसिराहर्षावित्यर्थः । मयनयोः पाकौ च यौ सशोफपाकः श्रशोफ-पाकश्चेत्यर्थः । पवनोऽन्यतः = अन्यतोवातः । ३ मन्थसंज्ञाः = चत्वारोऽधिमन्धाः, स-नन्दाः = चत्वारोऽभिष्यन्दाः । ४ अशस्त्रकृत्यान् नेत्ररोगानभिधत्ते - शुष्केति । अम्लाख्यः = अम्लाध्युषितः, शुक्रमव्रणमेव । ५ हुतभुग्ध्वजदर्शी = धूमदश । ६ शस्त्रपतनं = शस्त्रपातनमित्यर्थः । ७ याध्यान् रोगान् वक्ति - संपश्यत इति । षडपि वातपित्तकफरक्तसन्निपात-जपरिम्लायि संज्ञका ये काचाः पदमकोपसहिता श्रभिहितास्ते संपश्यतः पुरुषस्य याप्या भवन्तीति योजना | ८ श्रसाध्यान् रोगान्निर्दिशति - चत्वार इति । चत्वारः पव-नप्रभवा हत।धिमन्धनिमिषगम्भीरिकावातहतवरर्मसंज्ञकाः, द्वौ पित्तजी हस्वजाड्यज-लस्राव, कफनिमित्तज एक एव, कफखावाख्यः । श्रष्टाकाश्चत्वारो रुधिरजा रक्तस्रा • बाजकाजातशोणितार्शः सव्रणशुक्र संज्ञकाः, तावन्तश्चत्वारः त्रिदोषजाः पूयास्रावनकु • CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ २६ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहितायां-अष्टार्द्धका रुधिरजाश्च गदास्त्रिदोषा-स्तावन्त एव गदितावपि बाह्यजौ द्वौ ॥ ११ ॥

[ अ ० ९. इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे चिकित्सित-प्रविभागविज्ञानीयो नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥

am

सम्पादयेद्वस्तिभिस्तु सम्यक् स्नेहविरेचितौ । लान्ध्याक्षिपाकात्यालजीसंज्ञकाः, बाह्यजौ श्रागन्तुजौ । " सनिमित्तोऽनिमित्तश्च द्वावसायौ तु बाह्यजौ ” इत्युक्तम् । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतशालाक्यतन्त्रे सुधाऽख्यटिप्पन्या-मष्टमोऽध्यायः । नवमोऽध्यायः । १ नयनरोगाणामभिष्यन्दमूलत्वादुद्देशक्रमं हित्वा दोषकमापेक्षया प्रथमं तावद् वाताभिष्यन्दप्रतिषेधमधिकरोति - अथात इति । अत्रादिशब्दो लुप्तो निर्दिष्टस्तेन वाताभिष्यन्दादिप्रतिषेधं व्याख्यास्याम इत्यर्थः । प्रतिषेधश्चिकित्सितम् । २ अभि-ष्यन्दाधिमन्थयोः सामान्यचिकित्सामाह - पुराणेति । पुराणसपिंषा = वर्षोषितघृते · नैत्यर्थः । तदुक्तम् — “ वर्षादूव भवेदाज्यं पुराणं तत् त्रिदोषनुत् ” इति । ३ यथा-न्यायं = यथाशास्त्रम् । तन्त्रान्तरे विशेषः – “ स्वेदः प्रलेपस्तिक्तान्नं धूमो दिनचतु-ष्टयम् । लङ्घनं चाक्षिरोगाणामामानां पाचनानि षट् ॥ श्रञ्जनं सर्पिषः पानं कषायं गुरुभोजनम् । नैत्ररोगेषु सामेषु स्नानं च परिवर्जयेत् ॥ ” इति | विदेहेऽपि – “ प्रागे-वाक्ष्यामये भक्तं त्रिरात्रमगुरु स्मृतम् । उपवासख्यहं वा स्यान्नक्तं वाऽप्यशनं हितम् ॥ ततश्चतुर्थे दिवसे व्याधौ सञ्जातलक्षणे । यथोक्तास्तु क्रियाः कार्या नस्यसेकाअनादिकाः ॥ ” -इति । सिरा उपनासिका लालाट्या आापाड्या वा तस्या मोक्षणं तेन । ४ स्नेहब-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ९ ] Digitized by Arya Samaj Eoundation Chennai and eGangotri ९ २७ ' उत्तरतन्त्रम तर्पणैः पुटपाकैश्च धूमैराश्च्योतनैस्तथा ॥ ४ ॥

.११ स्तिभिर्निरूहैर्वेत्यर्थः । १ श्रश्च्योतनं = पूरणम् । २ वाताभिष्यन्दाधिमन्ययोविंशेष चिकित्सामाचष्टे - वातघ्नेतिः । ३ तपीता. म्बरधारणैः = चतुःस्नेह सिक्त कवलिकाऽऽकारवस्त्रधारणैरित्यर्थः । ४ फलरसान्वितैः-दाडिमामलकरससंयुतैः । ५ शतावरी शृङ्गवेरादिद्रव्य संस्कृतैरित्यर्थः । तयोः = अभि-ष्यन्दाधिमन्थयोः । ६ केवलम् = श्रसंस्कृतम् । ७ प्रथमेन गणेन = विदारिगन्धा-दिगणेन । ८ तर्पणद्रव्याणि दर्शयति - स्नैहिक इति । स्नैहिकः पुटपाकः क्रियाकल्पे निवेदयिष्यते । ९ स्थिरा = शालपर्णी, मधुरः = मधुरवर्गः । १० आइच्योतनद्रव्याणि निर्दिशति - सैन्धवेति । उदीच्यः = ' नागरमोथा ' । इति ख्यातः । ११ अर्धमुदकं यस्मिन् पयसि तदर्थोदकम् । सैन्धवादिद्रव्यप्रमाणं क्षीराद • | ष्टमांशम् । १२ होबेरं = बालकम्, वक्रं = तगरम् । श्रष्टाङ्गहृदये - " होवे रवक्रशार्ङ्गष्टो-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ २८ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहितायां -[ अ ० ९

द्विगुणं पिष्टमद्भिस्तु गुटिकाञ्जनमिष्यते । -स्नेहाञ्जनं हितं चात्र वक्ष्यते तद्यथाविधि ॥ १६ ॥

दुम्बरत्वत्तु साधितम् । साम्भसा पयसाऽऽजेन शूलाश्च्योतनमुत्तमम् ॥ ” इति । १ पथ्य = हरीतकीम् । २ यथोत्तरमिति श्रग्रिमपादादिस्थद्विगुणमित्यनेन सम्ब • ध्यते। ३ वक्ष्यते क्रियाकपे इति शेषः । ४ विधानेन = पूर्वोक्तवाताभिष्यन्दवि • धिनेत्यर्थः ॥। ५ अन्यतोवातमारुतपर्ययोः सामान्यां प्रतिक्रियामुक्त्वा विशेष चिकित्सामाख्याति-पूर्वेति । भक्तस्य अन्नस्य पूर्वं पूर्वभक्तं, भोजनात् प्रागित्यर्थः । ६ वृक्षादनी - ' श्रा काशबेल ' इति ख्याता । ७ कर्कटः कुलीरस्तद्रसे । ८ पत्तूर: = शालिञ्चश । कवि. शेषः, श्रार्तगलः = ‘ कालीकटसरैया ' इति लोके, अग्निकः = अजमोदा । ९ वाशब्दः पक्षान्तरं बोधयति । पत्तूरादीनां कषाये क्षीरे च साधितं घृतम्, अथ सझीरें मेषशृ · ङ्गौक्काथे साधितं, वा वीरतरेण वीरणमूनेन साधितं सर्पिरित्यर्थः । १० शुष्कपाकचिकित्सामाचष्टे – सैन्धवमिति । सैन्धवादिद्रव्य त्रयकल्कं घृतेन सम्मिश्रय मातुलुङ्गरसे पिष्ट्वा संशोष्य स्तन्योदकाभ्यां द्रवोकृत्य अञ्जनं कार्यमिति सा · CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १० ] Digitized by Arya St स्तन्य Chennai and eGangotri

वसा वाऽऽनूपजलजा सैन्धवेन समायुता । ९ २ ९ मिश्रित चिच्छुष्कपाके तदञ्जनम् ॥ २४ ॥

इति सुश्रुत संहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे वाताभिष्यन्दप्रतिषेधो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥

रम् । १ शालाक्यतन्त्रोक्तेन अणुतेलेन, न तु वातव्याध्युपदिष्टेनेति भावः । २ ' ई-घत्सैन्धवेनेत्यर्थः । ३ नागरोन्मिश्रिता = शुण्ठीयुक्ता, ' बसा ' इति पूर्वेण सम्बन्धः । ४ सर्ववातजनेत्ररोगेषु वाताभिष्यन्दचिकित्सामतिदिशति - पवनेति । दृष्टिनाशनाः -तिमिरकाचादय इत्यर्थः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतशालाक्यतन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां नवमोऽध्यायः । दशमोऽध्यायः । ५ अथ दोषक्रमागतं पित्ताभिष्यन्दप्रतिषेधमधिकरोति - अथात इति । अत्रापि श्रादिशब्दो लुप्तनिर्दिष्टः, एवमग्रिमेष्वपि श्रध्यायेषु श्रादिशब्दो लुप्तनिर्दिष्टये द्रष्टव्यः । ६ पित्ताभिष्यन्दचिकित्सतमारभ्यते -- पित्तेति । पित्तस्यन्दे = पित्ताभिष्यन्दे । ७ स्रं-सनं = विरेचनम् । सेकाले पनस्यानानि पित्तहराण्येव कार्याणि । विधानं = " क-५ ९ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ ३०Digitized by Arya Samaj F सुश्रुतसंहिताय and esangotri hennai [ अ ० १०

योज्यो वर्गो व्यस्त एषोऽन्यथा वा

सेरु । शृङ्गाटकपद्मगुन्द्रा " " हीवेरलामज्जक चन्दनानि ” इति विसर्पादिचिकित्सितो-तविधिः । १ तत्र पित्ताभिष्यन्दयौगिकद्रव्याणि दर्शयति - गुन्द्रामिति । गुन्द्रा = एरका, निर्ग्रन्थितृणविंशेषः, ‘ एरका गुन्द्रमूला च शिम्बी गुन्द्रा शरीति च ' इति नामान्तराणि । शैवलं = दूर्वा, शैलभेदः = पाषाणभेदः, अभ्रं = ' नागरमोथा ' इति लोके । २ चन्द-नं = रक्तचन्दनम्, " " रात्रिः = हरिद्रा, अनन्ता = उत्पलसारिवा । ३ व्यस्तः - अस. मस्तः, अन्यथा = समस्त ', नस्येऽष्टार्थ संख्ये - शिरोविरेचनप्रतिमर्षाव पीढप्रधमन संज्ञके नस्यचतुष्टये इत्यर्थः । ४ क्षीरमथनोत्थसर्पिः क्षीरसर्पिः । अत्र नस्यपदमाइच्योत-नसेकाञ्जनादीनामुपलक्षणम् । ५ पालाशं पलाशपुष्पोद्भवं, शोणितं स्वरतं, शोणित-सारूण्य दिति भावः । शल्लकी गजभक्ष्यो लताभेदः । श्रस्या गुणा: - " शल्लकी तुवरा शीता पित्तश्लेष्मातिसारजित् । रक्तपित्तत्रणहरी पुष्टिकृत् समुदीरिता । " इति । ६ रसक्रिया = घनीभूतकाथः, फाणिताकृतिरिति यावत् । " गृहीत्वा क्वाथकल्पेन क्वाथं पूतं पुनः पुनः । क्वाथयेत् फाणिताकारमेषा प्रोक्ता रसकिया ॥ ” इति तल्लक्षणम् । पालिन्दी | = श्यामा त्रिवृत् । ७ कृमिघ्नः = ' वायविडङ्ग ' इति, बीज: = ' विजय सार ' इति ख्यातः । ८ स्तन्यपिष्टैः = दुग्धपिष्टैरित्यर्थः । ९ रसः = रसक्रिया । १० शा. CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १० ] Digitized by Arya Sara aor Chennai and eGangotri ९ ३१

ऍषोऽम्लाख्येऽनुक्रमश्चापि शुक्तौ कार्यः सर्वः स्यात्सिरामोक्षवः १३ /

युज्यत्सर्पिर्धूमदर्शी नरस्तु शेषं कुर्य्याद्रक्तपित्ते विधानम् । तकुम्भं = सुवर्णम् । १ वर्णकस्य = ' वरना ' इति ख्यातस्य तोयोन्मिश्रे = वालकमि · श्रिते । अत्र नारीक्षोरे पिष्टं रीघ्रादिव चाऽन्तं प्रथममञ्जनम्, नारीक्षीरे पिष्टा वर्णकत्व द्वितीयम्, अवशिष्टं तृतीयमञ्जनं बोध्यम् । २ श्रनन्तरोक्तं यष्टिमधुकादिद्रव्यं भृशतरं चूर्णितं क्षौमवस्त्रवद्धं नारीस्तन्यप्लुतमाश्च्योतने पथ्यं हितकरमित्यर्थः । ३ काश्मरी गम्भारी, ‘ गम्भार ' इति ख्याता । ४ अथ अम्लाध्युषितशुक्त्योः सामान्य चिकित्सितमभिधत्ते - एष इति । एषः = पूर्वोक्तः, अनुक्रमः = चिकित्सितम् । ५ शस्त्रकृत्येषु पठितत्वात् सिरा मोक्षवर्जनमिति भावः । ६ अम्लाध्युषितस्य विशेषचिकित्सां दर्शयति - सर्पिरिति । त्रैफलं तैल्वकं वा सर्पिः संशोधनार्थ, केवलं पुराणसर्पिः संशमनार्थं च बोध्यम् । ७ ] शुक्ति. काया विशेषचिकित्सामाह - दोष इति । शुक्तिकायामधस्ताद् दोषे अपास्ते निर्हृते, विरेचनैनेति शेषः । शीतैर्द्रव्यैराशु श्रव्जनं कार्यम् । यानि शीतद्रव्याणि तानि निर्दिशति - वैदूर्यमिति । वैदूर्यलक्षणम् — ' एकं वेणुपलाश कोमलरुचा मायूर. कण्ठस्विषा मार्जारेक्षणपिङ्गलच्छविजुषा ज्ञेयं त्रिधा छायया । यद् गात्रं गुरुतां दधाति नितरां स्निग्धं तु दोषोज्झितं वैदूर्य विशदं वदन्ति सुधियः स्वच्छं च तच्छो-श्मनम् ॥ ' इति । वैदूर्यपरीक्षणं यथा - " घृष्टं यदात्मना स्वच्छं स्वच्छायां निकषा -नि! स्फुटं प्रदर्शयेदेतद्वैदूर्ये जात्यमुच्यते ॥ ” इति । एवमन्येषामपि लक्षणं परीक्षणा-दिकं चान्यतोऽवसेयम् । ९ धूमदर्शिनश्चिकित्सामाख्याति — युज्यादिति । सर्पिः पित्तहरद्रव्यसंसिद्धं CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ ३२० igitized by Arya Samaj Fou सुश्रुतसंहितायां Langotri [ अ ० ११ यच्चैवान्यत् पित्तहृच्चापि सर्वं यद्वीसर्पे पैत्तिके वैविधानम् ॥ १६ ॥

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे पित्ताभिष्यन्दप्रतिषेधो नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥

बोध्यम् । रक्तपित्ते विधानं - रक्ताभिष्यन्दे पित्ताभिव्यन्दे च यच्चिकित्सित बिधान-मुक्तं तदित्यर्थः । शेषं सुगमम् । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतशालाक्यतन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां दशमोऽध्यायः । एकादशोऽध्यायः । १ दोषक्रमप्राप्तं श्लेष्माभिष्यन्दप्रतिषेधमधिकरोति - अथेति । अत्रापि आदिशब्दो लुप्तनिर्दिष्टः । २ श्लेष्मजाभिष्यन्दाधिमन्थयोश्चिकित्सां दर्शयति —– स्यन्देति । ३ तिक्तघृतं कुष्ठचिकित्सिते महातिक्त घृतानन्तरमुक्तम् । ४ स्वेदद्रव्याणि निर्दिश ति — कुटन्नटेति । कुटन्नटं = तगरम्, श्योनाक इत्यन्ये । श्रास्फोटः = श्वेतार्कः, फणि-ज्झकः = तीक्ष्णगन्धः, ‘ मरुवक ' इति लोके । पत्तूरः = शालिञ्च शाकविशेषः । ५ बहिं ॰ षं = ह्रीवेरम् । ६ सप्तवत्यञ्जनानि वक्ति - सिन्धूत्थेति । सिन्धूत्थं = सैन्धवम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar