सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1091–1100

अ ० ११ ] उत्तरतन्त्रम् । ९ ३३ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

पिष्टाञ्जनार्थे कफजेषु धीमान्वन्तर्विदध्यान्नयनामयेषु । S रोगे ' बलासग्रथितेऽञ्जनज्ञैः कर्त्तव्यमेतत् सुविशुद्धकाये ॥ १० ॥

फले " बृहत्या मगधोद्भवानां निधाय कल्कं फलपाककाले । १ त्रीण्यूषणानि = त्रिकटुकम् । २ अमरकाष्ठं = देवदारु । ३ प्रकीर्यात् = पूर्ति करजत् । पुष्पं चेति चकारेण फलं च बोध्यम्, ४ आलं = हरितालम् । ५ नय-नामयेषु = नेत्ररोगेषु । एवमेतत्पर्यन्तं सिन्धूत्थपथ्योषणवर्हिष्ठ जाती कुसुम प्रकीर्य फर-साञ्जनादीनि सप्तवर्त्यञ्जनान्युक्तानि । ६ बलासग्रथिते क्षारान्जनयोगमभिदधाति - रोग इति । ७ सिराव्यधविरेच. नादिभिः सुविशुद्धः कायो यस्य स तस्मिन् सुविशुद्धकाये । ८ श्रनुपीतान् = भावि-तान्, सप्ताहं भावना । ९ अर्जकः = वर्वरिकाकारो लघुमञ्जरोकः सूक्ष्मपत्रो निर्गन्धः श्वेत कुठेरकः । १० नीलयवादिभस्म प्रस्थप्रमाणम् उष्णोदके आढकप्रमाणे मेल-यित्वा यावत् क्षारोदकं तीक्ष्णं पिच्छिलं रक्तं च स्यात्, तावत् पुनः पुनः संस्राव्य तद् भस्मापहाय तत्र क्षारोद के सैन्धवतुत्थरोचनमावापं क्षारोदकाद् द्वात्रिंशद्भागं दत्त्वा पक्त्वा च लोहशलाकयाऽअनं कुर्यादित्यर्थः । ' लोइनाडया ' इत्यत्र ' लोदना-ड्याम् ' इति पाठान्तरम् । ११ पिष्टकरोगेऽञ्जनमभिदधाति - महौषधमिति । शुक्लं मरिचं = शोभाञ्जन. वीजम् । १२ अञ्जनान्तरं निर्दिशति - फले इति । फलपाककाले बृहत्या कण्टकार्याः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ ३४ -सुश्रुतसंहितायां Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ११ स्रोतोजयुक्तं च तदुद्धृतं स्यात्तद्वत्तु पिष्टे, विधिरेष चापि ॥ १४ ॥

12 सुराप्रपिष्टत्विदमञ्जनं हि कण्ड्वां च शोफे च हितं वदन्ति स्यभ्दाधिमन्थक्रममाचरेच्च सर्वेषु चैतेषु सदाऽप्रमत्तः ॥ १८ ॥

( विशेषतो नावनमेव कार्ये संसर्जनं चापि यथोपदिष्टम् । ) इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे कफाभिष्यन्दप्रतिषेधो नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥

फलमादाय बीजं निष्कास्य तत्र स्रोतोजः सौवीराजनं तेन युक्तं मगधोद्भवानां करकं पिप्पलोकक्कं पूरयेत् । तत्कल्कं सप्तरात्रात्परमुद्धृतं तद्वद् महौषधवत् पिष्टकेऽञ्जनार्थं हितकरं स्यादित्यर्थः । १ कण्टकारिफलविधानमन्यस्मिन्नपि फलेऽतिदिशति - विधिरिति । २ इन्द्र-सुरा = इन्द्रवारुणी । ३ प्रक्लिन्नवर्त्मनि योगाअनमाख्याति - कासीसेति । जात्याः कोरकमिति सम्बन्धः । जातीकलिकेति तदर्थः । ४ नेत्रकण्डूचिकित्सामाह - नादे. यमिति । नद्यां भवं नादेयं सैन्धवम्, मरिचं शुक्लं = शोभाअनबीजम्, नेपाल • जाता = मनःशिला । ५ सिन्धुप्रसूत = सैन्धवमित्यर्थः । ६ पूर्वोक्तेषु रोगेषु विशेष-चिकित्सामभिधाय सामान्यचिकित्सामाचष्टे - स्यन्देति । ७ एतेषु = बलास • प्रथितपिष्टक प्रक्लिन्नवर्त्माख्यरोगेषु । चकारादन्येष्वपि श्लेष्मजनेत्ररोगेष्वतिदेशः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रार्गत शालाक्यतन्त्रे सुधाऽऽरूपटिप्पन्या-मेदो s यायः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १२ उत्तरतन्त्रम् । Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

द्वादशोऽध्यायः । १ वातादिदोषकृतानभिष्यन्दानभिधाय पारिशेष्याद् रक्ताभिष्यन्दप्रतिषेधमधि-करोति — अथेति । २ रक्तजमिति विशेषणं मन्थं स्यन्दमित्यत्र अन्वेति, सिराहर्षं. सिरोत्पातयो रक्तजमात्रत्वेन प्रतिपादनात् । ३ कौम्भेन = एकादशोत्तरशत वर्षोषितेन, " कौम्भं तु शतवत्सरम् " इत्याचार्योक्त्या शतवर्षोषितेन वा । " एकादशशतं चैव वत्सरानुषितं घृतम् । रक्षोघ्नं कुम्भसर्पिः स्यात् " इति द्रवद्रव्यविध्यध्यायोक्तं स्मर्तं-व्यम् । ४ उदारैः = अधिकैः, रसैः = मांसर तैः, स्निग्धानित्यर्थः । ५ वैरेचनिकसिद्धेन - त्रिवृतादिद्रव्यसिद्धेन शिरोविरेचनद्रव्यसिद्धेन वेत्यर्थः । ६ अभ्यन्जनम् = प्रव्जनम् । ७ कटङ्कटेरी - दारुहरिद्रा, कालीयकम् = ' अगर ' इति ख्यातम् । ८ घौतघृतप्रदिग्धैः = शतधौत घृतमि रित्यर्थः । ९ श्रविभृशम् = श्रत्य -धिकम् । १० नियच्छति = निवारयति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ ३६ सुश्रुतसंहितायां--[ अ ० १२ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

चन्दनं कुमुदं पत्रं शिलाजतु सकुङ्कुमम् अयस्ताम्ररजस्तुत्थं निम्बनिर्यासमञ्जनम् ॥ १३!!

मधुना " तार्क्ष्यजं वाऽपि कासीसं वा ससैन्धवम् । १ श्रम्बर संवृतं = पोट्टलिकाकारवस्त्रबद्धम् । २ न्यस्तम् = श्राप्नुतम् । ३ श्री. पण = ' गम्भार ' इति ख्याता । ४ बिम्बीलोटो भिल्लोटो हिमाद्रिजो वृक्ष इति निबन्धसङ्ग्रहव्याख्याकारः । ५ मधुना = पुष्परसेन । ६ पत्रं = ' तेजपात ' ' इति ख्यातम् । ७ अञ्जनं = रसाब्जनम् । लेखनादिकर्मभेदेन वर्तिप्रमाणमुक्तं तन्त्रा-न्तरे— “ हरेणुमात्रा वर्तिः स्याल्लेखनस्य प्रमाणतः । प्रसादनस्य चाध्यर्ध्य द्विगुणा रोपणस्य तु ॥ ” इति । ८ प्राग् रक्ताभिष्यन्दरक्ताधिमन्थसिरोत्पात सिराहर्षाणां सामान्य चिकित्सां प्रति-पाद्य सिरोत्पाते विशेषचिकित्सामाख्याति - स्यादिति । श्रब्जनं = रसाञ्जनम् । ९ नैपाली = मनःशिला । १० सिराहर्षे विशेषचिकित्सितमाचष्टे - सिरेति । अत्र चत्वार्यञ्जनानि निर्दिष्टानि । फाणितं ' राब ' इति ख्यातम्, " इक्षो रसस्तु यः पक्कः किञ्चिद् गाढो बहुद्रवः । स एवेक्षुविकारेषु ख्यातः फाणित संज्ञया ॥ ” इति तल्लक्षणम् । ११ तार्यजं = रसाञ्जनम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १२ ] उत्तरतन्त्रम् । Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri वेत्राम्लेस्तन्यसंयुक्तं फाणितन्तु ससैन्धवम् ॥ १८ ॥

बीजपूरककोलाम्लदाडिमाम्लैश्च युक्तितः । ९ ३७ एकशो वा द्विशो वाऽपि योर्जितं वा त्रिभिस्त्रिभिः ॥ २१ ॥

कासीसं मधुना वाऽपि योज्यमन्त्राञ्जने सदा । १० लोर्हचूर्णानि सर्वाणि धातवो लवणानि च ॥ २४ ॥

अवसादन १ वेत्राम्लम् = प्रम्लवेतसम् । २ रक्तार्जुनचिकित्सामभिदधाति - पैत्तमिति । पैत्तं विधि = पित्ताभिष्यन्दोक्तविधानम् । ३ अम्लैः = अम्लवर्गोंक्तदाडिमादिभिः । -४ कट्वङ्गः = श्योनाकः । ५ बीजपूरकं = मातुलुङ्गफलम् । ६ पूर्वोक्तैः सितादि-दाडिमाम्लपर्यन्तैयस्तैः समस्तैर्वा युक्तितो दोषबलाद्यपेक्षया योजितं प्रयुक्तमाश्च्योतनं हितकरमिति समुदितार्थः । ७ विशिष्टो दुर्वृक्षोऽस्त्यस्येति विदुमः प्रवालः ' द्यद्रुभ्यां मः ' इति मप्रत्ययः । शङ्खः = कम्बुः । ' भूतादिमिन्द्रियादिं च द्विधाऽहङ्कारमीश्वरः । बिभर्ति शङ्खरूपेण ' शार्ङ्गरूपेण च स्थितम् ॥ ' इति विष्णुपुराणम् । प्रसङ्गाद् श्रीदेवीभागवतायुक्तं शङ्खो-त्पत्यादिकमुच्यते — ' प्रस्थिभिः शङ्खचूडस्य शङ्खजातिर्बभूव ह । नानाप्रकाररूपेण शश्वत् पूता सुरार्चने ॥ प्रशस्तं शङ्खतोयं च देवानां प्रीतिदं परम् | तीर्थतोयस्वरूपं च पवित्रं शम्भुना विना ॥ शङ्खशब्दो भवेद्यत्र तत्र लक्ष्मीः सुसंस्थिरा । स स्नातः सर्व-तीर्थेषु यः स्नातः शङ्खवारिणा ॥ शङ्खो हरेरधिष्ठानं यतः शङ्खस्ततो हरिः । तत्रैव वसते लक्ष्मीर्दूरीभूतममङ्गलम् ॥ स्त्रीणां च शङ्खध्वनिभिः शूद्राणां च विशेषतः । भीता रुष्टा याति लक्ष्मीः स्थलमन्यत् स्थलात्ततः ॥ ” इति । = कतकः = पयः प्रसादी, ' निर्मली ' इति भाषायाम् । ९ अर्जुनरोगे लेखाञ्जनमाख्याति - लोहेति । १० घातवः– “ सुवर्णैरूप्यताम्राणि ' गज CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ ३८ चिकता ८ सुश्रुतसंहितायां -[ अ ० १२ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

सम्पादितस्य विधिना कृत्स्नेन स्यन्देघातिना । त अनाच्छुक्रमणं कुशलो भिषक् ॥ २७ ॥

शङ्खकोलास्थि कतकद्राक्षामधुकमाक्षिकैः । हरितालं मनःशिला । गैरिकाञ्जनकासीसती सलोहाः सहिङ्गुलाः । गन्धको कमि त्याद्या धातवो गिरिसम्भवाः ॥ ” इति । लवणानि = लवणवर्गोत्तानि सैन्धवादीनि पञ्च । १ रत्नानि - ' वज्र ' गारुत्मतं पुष्पं रागो माणिक्यमेव च । इन्द्रनीलञ्च गोमेदस्तथा वैदूर्यमित्यपि । मौक्तिकं विद्रुमश्चेति रत्नान्युक्तानि वै नव ॥ ' इति । दन्ताः गजा दीनां दन्ता इत्यर्थः । शृङ्गाणि = गवादीनां विषाणानि, अवसादनः = मिश्रकाध्या • योक्तः कासीसादिगण इत्यर्थः । २ कटुकत्रयं = त्रिकटुकम् । ३ लेख्याञ्जनयोग्यातुरं निर्दिशति - पुढेति । पुटपाक एवावसानं यस्य स तथोक्तेन पुटपाकान्तेनेत्यर्थः । ४ स्यन्दघातिना = श्रभिष्यन्दघात शीलेन, विधिनैश्यस्य विशेषणम् । स च विधिस्तन्त्रान्तरे - " ततः प्रदेहान् परिषेचनानि नत्यानि धूमाश्च यथास्वमेव । आइच्योतनाभ्यञ्जनतर्पणानि तथैव कार्याः पुटपाकयोगाः ॥ इति । ५ श्रपहरेत् = चिकित्स्येत् । ६ श्रवणशुक्रचिकित्सितमभिवाय सत्रयचिकित्सितं वति - उत्तानमिति । उत्तानम् = एकपटलगतम्, श्रवगाढं = द्वित्र्यादिपटलगतम्, कर्कशं = कठिनं, सव्रणं पूर्वोक्तेन विधिना लेखयेदित्यर्थः । ७ जारितं ताम्रं ताम्र-रजः, शिला = मनःशिला । अर्थात् सैन्धवाद् द्विगुणं मरिचं, चतुर्गुणा मनःशिला, श्रष्टगुणः शङ्खः,

अ ० १२ ] Digitized by Arya Sama तरतन्त्रम् chen Foundation Chennai and eGangotri ९ ३ ९ क्षौद्रदैन्तार्णवमल शिरीषकुसुमैरपि ॥ ३१ ॥

मधूकसारं मधुना योजयेच्चाञ्जने सदा । बिभीतकास्थिमज्जा वा सक्षौद्रः शुक्रनाशनः ॥ ३३ ॥ -शङ्खशुक्तिमधुद्राक्षामधुकं कतकानि च ।

द्वित्वग्गते सशुले वा वातघ्नं तर्पणं हितम ॥ ३४ ॥ —

बहुगोऽञ्जनमेतत्स्याच्छुक्रवैवर्ण्यनाशनम् । वैवर्यनांश अर्जकां पार्श्वतो विद्वां सूच्या विस्राव्य चोदकम् ॥ ३६ ॥

II ' सशोफश्चाप्यशोपश्च द्वौ पाकौ यौ प्रकीर्त्तितौ । iigm Vigm षोडशगुणं ताम्ररज इति । १ दन्तः = गोदन्तः, श्रणवमलं = समुद्रफेनम् । २ क्षाराअनं = श्लेष्माभिष्यन्दे " नीलान् यवान् गव्यपयोऽनुपीतान् " इत्याद्युक्तम् । ३ मधुकं = ष्टमधु । ४ द्वित्वग्गते = द्विपटलाश्रिते शुक्रे । ५ वंशजः = बंशाङ्कुर इत्यर्थः । श्ररुष्करः = भल्लातकः । ६ तिलनालदीपितानां वंशजादीनां भस्म करभास्थिचूर्णसमं प्रत्यद्दमाकृष्य षड्गुणोदकेऽष्टगुणोदके वा निःक्काथयेत् । ततः पादशेषं बहुवारं विस्राव्य स्वस्थेन तेनोदकेन सप्ताहं करभास्थिचूर्णं भावयित्वाऽऽतपे शोषयेत् । ततस्तच्चूर्णं पुनः सन्चूर्णं मध्वक्तशलाकाऽऽदिना शुकदेशमात्रं घर्षयित्वा त्रिफलोदकेन नयनं प्रक्षाल-येत् । ७ एतेन शुक्रस्य वैवर्ण्य शुक्लतां विनाश्य कृष्णतां समुत्पादयतीत्यर्थः; न तु शुकं नाशयतीति भावः । असाध्यस्य अजकाजातस्य चिकित्सामुपदिशति – अजकामिति । श्रज • काजातमित्यर्थः । तन्त्रान्तरे विशेषः - " सर्वथाऽनुपशान्तां तु दहेत् स्वर्णशलाकया । अजकां पार्श्वतो विद्ध्वा ततो रन्धं समाचरेत् ॥ ” इति । ९ अस्य अजकाजातस्य, चतुण्डम्, उपगतमुच्चतां प्राप्तमित्यर्थः । १० नैत्रपाकचिकित्सितमभिदधाति— -सशोफ इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ ४० Digitized by Arya Samaj सुश्रुतसंहितायांand eGangotri [ अ ० १२ स्नेहम्वेदोपपन्नस्य तत्र विद्ध्वा सिरां भिषक् ॥ ३८ ॥

घृतं कांस्यमलोपेतं स्तन्यं वाऽपि ससैन्धवम् । मधूकसारं मधुना तुल्यांशं गैरिकेण वा ॥ ४१ ॥.

सर्पिः सैन्धवताम्राणि योषित्स्तन्ययुतानि वा ।

१ अपाङ्गयामपिनासिक्यां लालाट्यां वा सिरामित्यर्थः । २ पूर्वोक्तयोः सशो. फाशोफयोरन्जनं दर्शयति- सर्वत इति । सर्वतश्चापि शुद्धस्य = अन्तःपरिमार्ज-नबहिःपरिमार्जनाभ्यां शुद्धस्येत्यर्थः । ३ मैरेयो नाम सुराऽऽसवयोः प्रत्येकनिष्पा-दितयोरेकीकृत्य पुनः सन्धानान्मैरेयः । दध्युत्तरकं = दधिसरः । ४ मधूकता -रः = यष्टिमधुसत्त्वम् । ५ रसक्रियामाख्याति - दाडिमेति । फाणितीभूतः काथो र सक्रियोच्यते । आरेवतः === आरग्वधः, अश्मन्तकः === अम्लोटकः ६ श्रश्च्योतनं निर्दिशति - मासमिति । अत्र मांसमिति पाठान्तरम् । ७ श्रब-लाक्षीरसंयुतं = स्त्रीदुग्धयुक्तम् । ८ शृङ्गवेरम् = आर्द्रकम्, कृष्णबीजं = पिप्प-लीबीजम्, कीटशत्रोः = विडङ्गस्येत्यर्थः । ९ निर्विशङ्कं = निःशङ्कमित्यर्थः । १० प्यालसे चिकित्सामभिदधाति - पूयेति । अत्र शोणितमोक्षण स्नेहस्वेद-पूर्वकमवसेयम् । उपनाद्दनं = प्रलेपो बन्धनं वेत्यर्थः । तच्च यथादोषहरव्रणशोधनचक्षुः ष्यद्रव्यैरेव बोध्यम् । ११ विधिः - अन्तःशुद्धिकरं बहिःशुद्धिकरं च सकलं विधानमि--CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १२ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri उत्तरतन्त्रम् । ९ ४१

त्यर्थः । १ पुयालसे कासीसादिरसक्रियाऽब्जनमभिधत्ते - कासीसेति । सिन्धुप्रभ • : = = सैन्धवलवणः । २ एभिः = कासीसादिभिः । ताम्रायसचूर्णयुक्तैः चौद्रान्वितै-रेभिरिति सम्बन्धः । ३ प्रक्लिन्नवर्त्म चिकित्सामाचष्टे - स्नेहादिभिरिति । स्नेश-दिभिः = स्नेहसिराव्यधविरेक शिरोविरे कास्थापनैरित्यर्थः । ४ तत्र सेकाइच्योतनद्रव्याणि दर्शयति - मुस्तेति । मधुकः = यष्टिमधु, सिद्धा · र्थः = सर्षपः । ५ क्षुण्णाभिः = श्रन्तरीक्षास्वप्सु अन्यस्मिन् वा न्यस्ताभिः, अब्जन-माक्षिकमित्यत्र अञ्जनं रसान्जनम् । ६ रसक्रियाऽजनमुपदिशति - पत्रमिति । क्रिर्या = रसक्रियामित्यर्थः । ७ ताम्रकपालपक्क == तामूकटाह परिपक्कान् । अर्थात् पा-केन तावच्छोषयेद् यावत् वर्तिकरणयोग्या न भवेत् । ८ खरमञ्जरेः = अपामार्गस्य । अत्र पुनः पुनरभिहितवाशब्देन पृथक् पृथग् रसक्रियायोगो बोद्धव्यः । ९ श्रधुना तीक्ष्णाव्जनेन दुर्बलस्य नेत्रस्य प्रत्यन्जनमाह - पिष्ट्वेति । छग-ल्याः = श्रजायाः, पयसा = क्षीरेण, कांसस्य मलं वा, तान्तवेन = कार्पासवस्त्रेण, सद दग्ध्वेत्यर्थः । १० प्रक्लिन्नवर्त्मनि चूर्णाअनं निर्दिशति - समुद्रति । लवणोत्तमं =: सैन्धवम्, शुक्लं मरिचं शोभान्जन बीजम् । ११ योगाः = कफहरा योगा इत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ ४२ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहितायां-[ अ ० १३ सकज्जलं ताम्रेघटे च घृष्टं सर्पिर्युतं तुत्थकमञ्जनं च ॥ ५३ ॥

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे रक्ताभिष्यन्दप्रतिषेधो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥

an स्क्रेपिंग

( आप्तैर्दृढं गृहीतस्य वेश्मन्युत्तानशायिनः ॥ )

१ तामघटे = तामूपात्रे, तुत्थकमअनमित्यत्र अञ्जनं रसाञ्जनमित्यर्थः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतशालाक्यतन्त्रे सुधाऽख्यटिप्पन्यां द्वादशोऽध्यायः । त्रयोदशोऽध्यायः । P २ “ छेद्यास्तेषु दशैकश्च नव लेख्याः प्रकीर्तिताः ” इति वचनेन प्राक् प्रतिपादना हणां छेद्यरोगाणां प्रतीकारक्रमं हित्वा लेख्याजनप्रसङ्गाद् छेद्यादिरोगेष्वपि प्रथमाव स्थायां लेखनोपयोगाच्च प्राक् लेख्यरोगप्रतिषेधमधिकरोति — अथेति । तत्रादौ ३ वर्त्मलेखनविधिमभिधत्ते- नवेति । “ अर्शोऽन्वितं भवति वर्त्म तु यत्तथाऽर्शः ’ ” इत्यादिना प्राक् चिकित्सितप्रविभागविज्ञानीये नव लेख्यरोगा श्रभिहिताः । स्नि.. ४ ग्धवान्तविरक्तस्येत्यत्र स्नेहानन्तरं स्वेदोऽपि कार्यः । ५ निर्भुज्य = उत्तानीकृत्य । ६ प्लोतान्तराभ्यां वस्त्रान्तरिताभ्यामङ्गुल्यङ्गुष्ठाभ्यां यथा न चलति न कन्पते, वा न स्रंस्रते नाधः पतति, तथा वर्त्म यत्नतो निर्भुग्नमुत्तानं कुर्यादित्यर्थः । श्रष्टाङ्गहृदये CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar