सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1111–1120

अ ० १७ ] Digitized by Arya Sama तर जन्म dhennai and eGangotri ९ ५३

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे पक्ष्मगतरोगप्रतिषेधो नाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥

सप्तदशोऽध्यायः । -अथातो दृष्टिगतरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ २ ॥

त्रयः साध्यास्त्रयोऽसाध्या याप्याः षट् च भवन्ति हि । तत्रैकस्य प्रतीकारः कीर्त्तितो धूमदर्शिनः ॥ ३ ॥ g

तोक्तं— “ वृक्षास्तुवरका ये स्युः पश्चिमार्णवभूमिषु । वीचीतरङ्गविक्षेपमारुतोद्धूत. पल्लवाः । तेषां फलानि गृह्णीयात् सुपक्कान्यम्बुदागमे ॥ " इत्यादिना स्मर्तव्यम् । १ चत्वारः = शस्त्र।ग्निक्षार भेषजानि, पदमोपरोधं = पदमकोपम् । २ चकारेण उप-पद्मोत्पाटनं च बोद्धयम् । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रार्गतशालाक्यतन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां षोडशोऽध्यायः । सप्तदशोऽध्यायः । ३ पारिशेष्याद् दृष्टिगतानां रोगाणां प्रतिषेधाध्यायमधिकरोति - अथेति । गत-शब्द श्राश्रयवचनः, आश्रयशब्देन मण्डलमभिप्रेयते, तेन दृष्टिमण्डलरोगप्रतिषेधं व्या-ख्यास्याम इत्यर्थः । ४ साध्याः = धूमदर्शिपित्तविदग्धदृष्टिश्लेष्मविदग्धदृष्टयस्त्रयः, श्रसाध्याः = हस्वजाढ्यनाकुलान्ध्यगम्भीरिकास्त्रयः, याप्याः = अरुणादिविचित्रवर्णान्ताः षट् काचाः । ५ तत्र त्रिषु साध्येषु मध्ये, कोर्तितः = पित्ताभिष्यन्दप्रतिषेधे कथितः । ६ पित्तश्लेष्मदरं = पित्तश्लेष्माभिष्यन्द हरम्, तथा च पित्तविदग्धदृष्टौ पित्ताभिष्यन्ददरं श्लेष्मविदग्धदृष्टौ श्लेष्माभिष्यन्दहरं च विधि कुर्यादित्यर्थः । शस्त्रक्षतादृते = सिरा-व्यधं विनेत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ ५४ 1 सुश्रुतसंहितायां Digitized by Arya Sabse Foundatio Chennai and eGangotri नस्य से काञ्जनाले पपुटपाकैः सतर्पणैः । आद्ये तु त्रैफलं पेयं सर्पिस्त्रैवृतमुत्तरे ॥ ५ ॥ न

पुष्पैर्हरेणुकृष्णह्वापध्याऽऽमलकसंयुतैः । सर्पिर्मधुयुतै चूर्णैर्वेणुड्यामवस्थितैः ॥ ९ ॥ -अञ्जयेद् द्वावपि भिषक् पित्तश्लेष्मविभावितौ ' १०

११ जम्बूद्भवं पुष्पं तद्रसेन हरेणुकाम् ॥ १० ॥

१ पित्तविदग्धदृष्टो पित्ताभिष्यन्दहरं नस्यादि, इलष्मविदग्धदृष्टौ श्लष्माभिष्य-न्दहरं नस्यादि बोध्यम् । २ सामान्यं वैशेषिकं च स्नेहोपक्रमं दर्शयति-- आद्य इति । श्रद्ये = पित्तविदग्धदृष्टिसंज्ञके, त्रैफलं सर्पिः = त्रिफलाकाथ कल्कसिद्धं घृतम्, एवं त्रैवृतं तैल्वकं च बोद्धयम् । उत्तरे - श्लेष्मविदग्वदृष्टिसंज्ञके । ३ केवलम् = असिद्धम्, त्रिफलाऽऽदिभिरसंस्कृतमिति यावत् । ४ पित्तविदग्धदृष्टौ चतुरोऽञ्जनयोगान्निर्दिशति - गैरिकमिति । तत्र अर्धश्लोक-समापनॆन एकेन श्लोकेन प्रथमद्वितीययोगौ बोद्धयौ । एतत्प्रथमद्वितीययोग तमञ्जनं मधुनैव प्रयोक्तव्यम् । वृन्तं कपित्थान्मधुनेति पादिकस्तृतीययोगः । स्वयङ्गुप्ताफलानि चेति पादिकश्चतुर्थयोगः । अत्र चकारान्मधुनैति समुच्चीयते । ५ उभयो: - पित्त-कफविदग्धदृशोः । ६ पित्तकफविदग्ध दृष्टौ पुष्पाञ्जनमाख्याति — कुब्जकेति । ७ कुब्जकः - सेव तीपुष्पप्रभेदः । ‘ चम्पकात् पुष्पशतकादशोकं पुष्पमुत्तमम् । श्रशोकात् पुष्पसाहस्रात् सेवतीपुष्पमुत्तमम् । सेवती पुष्पसादस्रात् कुब्जकं पुष्पमुत्तमम् ॥ ' इति नारसिंहपुरा-णम् । ७ नलिनं किञ्चिद्रक्तं कमलम्, उत्पलं = नीलोत्पलम् । ८ इरेणुः = रेप्तका, निर्गुण्डीबीजमित्यर्थः । ' हरेणू रेणुका कौन्ती कपिला भस्मगन्धिनी ' इत्यमरः । कृष्णाह्वा = पिप्पली । ९ वेणुनाडयामवस्थापनं शक्तिवृद्धये । १० पित्तश्लेष्मविभा-वितौ = पित्तश्लेष्मविदग्धदृष्टिको । ११ दिनरात्र्यन्धयोरन्जनद्वयं वक्ति- आम्रेति । तद्रसेन = श्रामजम्बूपुष्परसेन, CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १७ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri उत्तरतन्त्रम् ।

गुडिकानमेतद्वा दिनरात्र्यन्धयार्हितम् । २ रसाञ्जनेरस क्षौद्र तालीशस्वर्णगैरिकम् ॥ १२ ॥

गोशकृद्रससंयुक्तं पित्तोपहतदृष्टये । ९ ५५ शोतं सौवीरकं वाऽपि पिष्ट्राऽथ रसभावितम् ॥ १३ ॥

" कालानुसारिवां कृष्णां नागरं मधुकं तथा । “ इरेणुकां — इरेणुकाचूर्णं रसचतुथांश पिष्ट्वा, अथवा क्षौद्राज्यसंयुक्तं माक्षिकसर्पिर्युतं इरेणुका चूर्णे पिष्ट्वाऽअनं प्रयोज्यम् । १ नलिनम् = ईषद्रक्तं पद्मम्, उत्पलं = नीलोत्पलम्, किअल्कः = नलिनोत्पलयोः केसरः । २ दिवान्ध्ये वैशेषिकं चूर्णाअ-नमुपदिशति - रसाञ्जनेति । रसाज्जनं = ' रसौत ' इति ख्यातम्, रसः = • जातीपत्र-रसः । रसशब्देनेह छागयकृद्रसमेव / ग्राहयन्ति साद्गुण्यमभिसमोच्येति सुश्रुतार्थस-दीपनम् । स्वर्णगैरिकं = पीतवर्णेगैरिकम् । ३ पित्तोपइतदृष्टये = पित्तविदग्भट्ट-ष्टये इत्यर्थः । ४ श्रन्यच्चूर्णाञ्जनं निर्दिशति - शीतमिति । शोतं रसाञ्जनम्, सौवीरकं सौ-वीराजनं वा पिष्ट्वा चूर्णीकृत्य रसभावितं चतुष्पदमृगपक्षिमांसरसभावितं तत् कूर्म -पित्तेन रौहितेन पित्तेन वा सप्ताहं भावयेदित्यर्थः । ५ पित्तशान्तये = पित्तविदग्ध-दृष्टिदोषशान्तये । ६ दिवान्ध्ये कल्काब्जनं ब्रवीति - काश्मरीति । काश्मरी-पुष्पं = गम्भारीपुष्पम् । ७ अत्र पित्तविदग्वदृष्टौ । ८ नक्तान्ध्ये वर्त्यन्जनमभिधत्ते-स्रोतोजमिति । स्रोतोजं = रसाज्जनम्, कृष्ण = पिप्पलीम् | ९ ' निशा निशी -थिनी रात्रि स्त्रियामा क्षणदा क्षपा ' इत्यमरः । १० नक्तान्ध्ये वर्त्यब्जनं वक्ति - कालेति । कालानुसारिवा = तगरम्, कृष्णा = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ ५६ Digitized by Arya Sar सुश्रुत संहिताया rnal and eGangotri [ अ ० १७ तालीशपत्रं क्षेणदे गाङ्गेयश्न यकृद्रसे ॥ १७ ॥

तथा यकृच्छागभवं हुताशने विपाच्य सम्यङ्खगधासमन्वितम् । प्रयोजितं " पूर्ववदाश्वसंशयं जयेत्क्षपाऽऽन्ध्यं सकृदञ्जनान्नृणाम् ३५ पिप्पली । १ क्षणदै = इरिद्राद्वयम् गाङ्गेयं = मुस्तकम्, यकृद्रसे = छागादिकालखण्डरसे । २ सफेनाः = समुद्रफेनयुक्ताः । ३ नक्तान्ध्ये रसान्जनत्रितयमुपदिशति - गोमू-त्रेति । गोमूत्रादीनां चतुर्णा ' समाहारः गोमूत्रपित्तमदिराय कृदूधात्रीरसे क्षुद्रान्जनं रसक्रियाञ्जनं पचेदिति प्रथमो योगः । यकृतो रसेन श्रन्यदिति द्वितीयः । त्रैफलेऽपि-वेति तृतीयः । · ४ अर्णवमलः = समुद्रफेनः । ५ वेणुगहरे = वंशनलिकाभ्यन्तरे । ६ कोशे == पात्रे, ' कोशोऽस्त्री कुड्मले पात्रे दिव्ये खङ्गपिधानके । जातिको शेऽर्थ सङ्घा उ पेश्यां शब्दादिसङ्ग्रहे ॥ ” इति मेदिनी । ७ कफविदग्धदृष्टयपरपर्याये नक्तान्ध्येऽन्यदञ्जनं निर्दिशति - हरेण्विति । हरे-णुः - रेणुका, निर्गुण्डीबीजमिति यावत् । मगधाजास्थिमज्जा = पिप्पलीविदुषबीजम् । ८ इलेष्मोपहतदृष्टये === कफविदग्धदृष्टये । ९ श्रग्निना विपाच्येति सम्बन्धः । पुटपाक-विधिनेति शेषः । १० तद्यकृद् निषेवितं भक्षितम्, पिप्पली पुनरञ्जनविधिना । ११ पू-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १७ ] Digitized by Arya on Chennai and eGangotri ९ ५७

पयोविमिश्रं पवनोद्भवे हितं वदन्ति पञ्चाङ्गुलतैलमेव तु । भवेद् घृतं त्रैफलमेव शोधनं विशेषतः शोणितपित्तरोगयोः ॥२ ९॥_

III र्ववत् अर्थाद् यकृतः भक्षणं, पिप्पल्या श्रञ्जनम् । १ शूल्ये = लोहशलाकया पक्वे । शूलशब्दात् तत्र संस्कृतमित्यर्थे ' शूलो खाद्यत् ' इति यत् । तत्पाकप्रकारो यथा - " का-लखण्डानि मांसानि प्रथितानि शलाकया । घृतं सलवणं दत्त्वा निघूमे दहने पचेत् । तत्तु शूल्यमिति प्रोक्तं पाककर्मविचक्षणैः ॥ ” इति । २ पित्तविदग्धदृष्ट्यपरपर्याये दिवान्ध्येऽञ्जनमभिदधाति - नदीजेति । नदीजं = सैन्धवम्, शिम्बी = हरितमुद्गः, अन्जनं - सौवीराजनम् । ३ सचन्दना = रक्तच • न्दनयुक्ता, अञ्जनं = चूर्याञ्जनम् । ४ श्रथ साध्यानां चिकित्सितमुक्त्वा याप्यानां चिकित्सितं ब्रवीति — भवन्तीति । उपेक्ष्यमाणा इति शेषः । “ तिमिरं काचतां याति काचोऽप्यान्ध्यमुपेक्षया । नैत्रराष्वतो घोरं तिमिरं साधयेद् द्रुतम् ॥ ” इति वाग्भटः । तेषु = प्रथमद्वितीयपटलप्राप्तेषु तिमिरावस्थेषु काचेषु । ५ विरेचनाङ्गोपहितेन = विरेचनद्रव्यसिद्धेन । ६ सर्वतिमिराणां सामान्यं शोधनमुक्त्वा विशेषशोधनमभिदधन् श्रादौ वावतिमि. रचिकित्सामाख्याति — पय इति । पञ्चाङ्गुलतेलम् = एरण्डतैलम् । ७ त्रैफलं = त्रि-फलाक्काथ कल्क संस्कृतम् । ८ त्रिवृद्विरेकः = त्रिवृता सिद्धसर्पिषा विरेचनम् । ९ त त्कृतं = त्रिवृता संस्कृतमित्यर्थः । १० वाततिमिरे संशोधनमभिधाय सामान्यं संशम-नमाचष्टे - पुराणेति । ११ मेषविषाणनामभिः = मेषशृङ्गीफलैः । १२ विशेष संशम. नमभिदधाति -सदेति । सदा = नित्यगे श्रावस्थिके च काले । घृतयुतत्रिफलायोगोऽ. CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar gup

वाध तिमील ९ ५८ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० १७

यमनुक्ते रक्तजेऽपि बोद्धयः, “ रक्तगे पित्तवत् । सिद्धिः " इत्याद्युक्त्या द्वयोस्तुल्यचिकि · रसादर्शनात् । १ श्लेष्मतिमिरे नस्यमभिधत्ते - गवामिति । २ नावनं = नस्यम् । ३ म. धुरैर्विपाचितं = काकोल्यादिक्काथकल्क विपक्वम् । ४ स्थिरादौ = विदारिगन्धादौ, अ.. तैलं वातव्याधिचिकित्सिते द्रष्टव्थम् । ५ केवलवातजे तिमिरे नस्यमुपदिशति ----सहेति । सद्दा = मुद्गपर्णी, वरी = शतावरी, नामैकदेशे नाममात्रग्रहणात् । त्रिभिः सर्पिर्वसामज्जभिर्वृतं त्रिवृतं तैलमीरितं महावातव्याधिचिकित्सिते इत्यर्थः । -६ वातजतिमिरे नस्यमभिधाय पुटपाकमाचष्टे - सेति । क्रव्यभुक् = गृध्रादिः, एणः = कृष्णसारः, पुटाह्वयः = पुटपाकः । अस्य विधिः क्रियाकल्पे वक्ष्यमाणः । ७ वा. तजतिमिरेऽञ्जनं वक्ति — वसेति । उरगः = कृष्णसर्पः, ताम्रचूड: = कुक्कुट:, ' कृक-वाकुस्ताम्रचूडः कुक्कुटश्चरणायुधः ' इत्यमरः । वातजतिमिरे वसोपयोगेन क्लेदशो-थादीनां प्रादुर्भावे प्रत्यञ्जनमभिधत्ते - प्रत्यञ्जनमिति । श्रअनस्य अनु प्रयुज्यते यत्तत् प्रत्यञ्जनम् । स्रोतसि समुत्थितं = स्रोतोञ्जनम्, क्रमाद् रसादिषु त्रिषु भावितं प्रयोज्यम् । रसः = छागादिमांसरसः । भावना सप्ताहमेव, " सप्ताहं भावनाविधिः ” इत्युक्तेः । वातजरागितिमिरचिकित्सितमाख्याति - स्थितमिति । दशाहत्रयं मासमेकं रसादिभिस्त्रिभिर्भावितमेतदअनं स्रोतोअनं कुशसम्प्रवेष्टिते कृष्णो रगास्ये कृष्णसर्पमुखे संस्थाप्य पश्चाद् मालतीकोरकैः जातीकुसुमैः सैन्धवेन समभागेन युतं तिमिरे रागिणि वातकाचेऽञ्जनं कार्यम् । ९ वाशब्देन वातकाचे अअनस्य योगान्तरं बोध्यम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १७ ] उत्तरतन्त्रम् । Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ९ ५ ९

समागधो माक्षिक सैन्धवाढ्यः सजाङ्गलः स्यात् पुटपार्क एव च । १ पित्तज तिमिरचिकित्सितमभिदधाति - हविरिति । २ तेषु मधुरौषधेषु यः सजाङ्गलो जाङ्गलमांसयुक्तः पुटाह्वयः पुटपाकः स पित्ततिमिरे स्नेहार्थं हितः, मधुरौषध-मांसवसामज्जकृतस्य स्नेहत्वेन विवक्षितखात् । ३ पित्तजतिमिरे रसक्रियान्जनमभिधाय प्रत्यञ्जनमभिधत्ते - समाञ्जनमिति । समाञ्जनं = तुल्यसौवीरान्जनम्, कनकाकरोद्भवं = तुत्थकम् उशन्ति = इच्छन्ति, प्रत्यन्जनमिति शेषः । ४ तत्रैव परं प्रत्यञ्जनं निर्दिशति - भिल्लोटेति । भिल्लो. टको हिमवदासन्नभूमिजः ककुभानुकारिफलो वृक्षविशेष इति डल्हणः । गन्धा एलादि-गणोक्ताः, तत्सेक सेचितं तुत्थकमत्र पित्तजतिमिरे प्रत्यज्जने हितमित्यर्थः । ५ रागिपि-तजतिमिरे चिकित्सितं वक्ति - सेति । मेषशृङ्गो नन्दीवृक्षः, अब्जनं सौवीरान्ज नम्, एतद्वितयभागेन सम्मितं तुल्यभागं जलोद्भवं स्रोतोञ्जनं काचमलं व्यपोहति । ६ पैत्तिके काचे रसक्रियान्जनं ब्रवीति - पलाशेति । रोहित: = ' गुलनार ' इति ख्यातः । मदिराग्रं मदिराया उपरितनोऽच्छोंऽशस्तेन मिश्रिता रसक्रिया कार्येत्यर्थः । ' काचमलं व्यपोहति ' इति पूर्वेणाकृष्य अन्वीयते । ७ तिलतैले पचेदित्यर्थः, इलेष्म. णि तैलस्य विहितत्वात्, यदनिर्दिष्टं बुद्धिमता तदूह्यम् ' इत्यनुशासनाच्च । ८ कफजतिमिरे नस्यमभिधाय धूममभिदधाति - विडङ्गेति 1 । किणिही = श्रपा • मार्गः, धूमं प्रयोजयेत् पानायेति शेषः । पित्तज तिमिरे धूमस्य निषेधेऽपि कफजे निषे. धाभावः । ९ कफजतिमिरेऽक्षिपूरणमाख्याति - वनस्पतीति । वनस्पतयः अश्वत्था-दिक्षीरवृक्षाः, तत्कृत चतुर्गुणे क्वाथे विपाचितं हरिद्रानलदकल्क चतुर्भागं घृतं तर्पणे श्राश्च्योतने हितम् । नलदमुशीरम् । १० पुटपाकोऽयं कफतिमिरे एव ज्ञातव्यः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ ६० सुश्रुतसंहितायां-[ अ ० १७. हार Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri मनःशिलान्यूषणशङ्खमाक्षिकैः ससिन्धुकासीसरसाञ्जनैः क्रियाः ॥४३ ॥

क्रियाश्चं सर्वाः, क्षतजोद्भवे हितः क्रमः परिम्लायिनि चापि पित्तहृत् क्रमो हितः स्यन्दहरः प्रयोजितः समीक्ष्य दोषेषु यथास्वमेव च ॥४६ ॥

दोषोदये नैव च विप्लुतिङ्गते द्रव्याणि नस्यादिषु योजयेद् बुधः कल्पेऽञ्जनविस्तरः शुभः प्रवक्ष्यतेऽन्यस्तमपीह योजयेत् ॥४७ ॥

१ तथा = रसक्रियान्जनविधयेत्यर्थः । २ सर्वजकाचचिकित्सितमभिधत्ते - यदिति । ३ शृते = क्वाथीकृते । ४ निशाचराणां गृध्रादीनां निर्हृतमञ्जनि नलकास्थित स्थित मूत्रवर्गादिसेचितमेतदञ्जनं नलकमुखं पिधाय अस्थिरे वहति सलिले स्तम्भाद्युपरि बध्वा मासपर्यन्तं निक्षिपेत् । ५ मेषस्य = मेषश्शृङ्गयाः । ६ सान्निपातिकरागितिमिरचिकित्सित माह - क्रिया-श्श्चेति । क्रियाः = अक्षितर्पणपुटपाकादिकाः सर्वाः पित्तकफकाचोक्ताः । क्षतजोद्भवे रक्तजे परिम्लायिनि च पित्तहृत् क्रमः पित्ततिमिरापद्दनस्य तर्पणादिक्रमो हित इति सम्बन्धः । ७ तिमिरेष्वभिष्यन्दचिकित्सामतिदिशति - क्रम इति । दोषेषु = रोगेषु, षट्सु काचाख्येषु रोगेष्विति यावत्, " दोषा श्रपि रोगशब्दं लभन्ते " इत्युक्तेः । यथास्वं = यथादोषम्, अर्थाद् वाततिमिरे वाताभिष्यन्दक्रमः, एवं पित्तादितिमिरे पित्ताभिष्यन्दा-दिक्रमो हितः । ८ वातादितिमिरेषु वाताभिष्यन्दादिक्रमः कदा कार्य इत्युपदिशति-दोषेति । दोषोदये दोषाभिवृद्धिमात्रे, विप्लुतिं गते सकल दृष्टिमण्डल विस्तृति प्राप्ते, द्रव्याणि वाताभिष्यन्दाद्युक्तघृतादीनि नस्यादिषु नैव योजयेत । एतेन लङ्घनविरेच-नादिना दिनत्रयमुल्लङ्घय ततो वाताभिष्यन्दाद्युक्तनस्यादीनि वातादितिमिरेषु योज-येदित्यायातम् । ९ कल्पे - वक्ष्यमाणे क्रियाकल्प ध्याये, तम् = प्रञ्जनविस्तरम् । १० तिमिरे आहारविधि दर्शयति- घृतमिति । ११ सुघोरात् = दारुणात् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Wer " अ ० १७ ] Digitized by Arya Salaa त तलम dhennai and eGangotri ९ ६१

पटोलकर्कोटककारवेल्लवार्त्ता कुतर्कारिकरीरजानि । शाकानि शिघ्रार्त्तर्गंलानि चैव हितानि दृष्टेघृतसाधितानि ॥ ५१ ॥ त

विवर्जयेत्सिरामोक्षं तिमिरे रागमागते । कौसीम यन्त्रेणोत्पीडितो दोषो निहन्यादाशु दर्शनम् ॥ ५२ ॥ करे ।

अरागि तिमिरं साध्यमाद्यं पटलमाश्रितम् । साध्या साध्यता कृच्छ्रं द्वितीये रागिस्यात् तृतीये याप्यमुच्यते ॥ ५३ ॥

रागप्राप्तेष्वपि हितास्तिमिरेषु तथा क्रियाः । विशेषक , यापनार्थं यथोद्दिष्टाः सेव्याश्चापि जलौकसः ॥ ५४ ॥

श्लैष्मि के लिङ्गनाशे तु कर्म वक्ष्यामि सिद्धये । दुम्बुबिन्दुमुक्ताकृतिः स्थिरः ॥ ५५ ॥ gove

स्निग्धस्विन्नस्य तस्याथ काले नात्युष्णशीतले । १ १२ यन्त्रितस्योपविष्टस्य स्वां " नासाम्पश्यतः समम् ॥ ५७ ॥

मतिमान् शुक्लभागौ द्वौ " कृष्णान्मुक्त्वा ह्यपाङ्गतः । १३ १ शतावरीमूलश्वत पयसा सिद्धः शतावरीपायसः । २ प्रभूतं प्रचुरं सर्पिः घृतं यस्मिन् यवदने स प्रभूतसर्पिः । ३ सुनिषण्णकं = ' चौपतिया ' इति ख्यातम् । ४ चिल्ली = क्षेत्रवास्तुकः, मूलकपोतिका = ' छोटी मूली ' इति ख्याता । ५ तर्कारी = जाही ' - नि ' यार ' इति ख्याता । ६ श्रार्तगल: = नीली झिण्टी । ७ रागप्राप्ते तिमिरे सिरामोक्षे निषेधति - विवर्जयेदिति । ८ दर्शनं = दृष्टिमित्यर्थः । ९ अनौषधसाध्ये इलैष्मिके लिङ्गनाशे शस्त्रकर्मविधिमभिदधाति - इलैष्मिक इति । कर्म = शस्त्रकर्म | १० घर्माम्बुबिन्दुः = प्रस्वेदबिन्दुः । श्राकृतिशब्दस्य अर्धे -न्द्वादिभिः प्रत्येकं सम्बन्धः । स्थिरः = कठोरः । ११ तदेव शस्त्रकर्माह - स्निग्धेति । १२ कृष्णमण्डलं मध्ये स्थापयितुमिदमुच्यते स्वां नासां समं पश्यत इति । १३ कृष्णात् ६१ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar 001

९ ६२ Khus सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० १७ उन्मील्य नयने सम्यक् सिराजालविवर्जिते ॥ ५८ ॥

treet शलाकाग्रेण तु ततो निर्लिखेद् दृष्टिमण्डलम् । mo 134 11 अप्रेशन विध्यंतो योऽन्यपार्श्वेऽक्ष्णस्तं रुद्ध्वा नासिकापुटम् ॥ ६३ ॥

तदासौ लिखिता सम्यग् ज्ञेया या चापि निर्व्यथा कृष्णतारकान्तान्मुक्त्वा, अपाङ्गतः भ्रूपुच्छान्तप्रदेशसमीपे विध्येत् । कृष्णमण्डलादर्धाङ्गु. लम्, अपाङ्गाच्चाङ्गुलचतुर्भागं त्यक्त्वा विध्येदिति वाग्भटः । तद्यथा - " कृष्णादर्धा-ङ्गुलं मुक्त्वा तदर्घार्धमपाङ्गतः " इति । १ विद्रमिव छिद्रं तस्मिन्, न तु साक्षात्तत्र छिद्रमस्ति । २ वाग्भटेऽपि— “ तर्जनीमध्यमाङ्गुष्टैः शलाकां निश्चलं घृताम् । दैवच्छिद्रं नयेत्पा-वदूर्ध्वमामन्थयन्निव ॥ सव्यं दक्षिणहस्तेन नेत्रं सव्येन चेतरत् । विध्येत सुविद्धे शब्दः स्यादरुक् चाम्बुलवस्रुतिः ॥ ” इति । ३ सव्यं वामनयनं, सव्येन वामकरेण, इतरत् दक्षिणनयनं, दक्षिणेन दक्षिणकरेणेत्यर्थः । ४ सम्यग् विद्धे नेत्रे पश्चात्कर्म निर्दि-शति — संसिच्येति । ५ श्रनिलनाशनैर्भङ्गैः = वातनाशनैरण्डादिपल्लवैः, स्वेद-येदिति पूर्वेणान्वयः । ६ श्लेष्मसंइतिविश्लेषाय निलिखेदित्यर्थः । ७ शलाकाग्रेण निर्लेखनाद् विश्लिष्टइलेष्मणो निर्हरणोपायं दर्शयति - विध्यत इति । विध्यतः अक्ष्णोऽन्यपार्श्वे यो नासिकापुरस्तं नासिकापुटं रुद्ध्वा दृष्टिमण्डलगः कफः उच्छिङ्घनेन ऊर्ध्वश्वासग्रहणेन नस्येनेनि यावद् हर्तव्योऽपसार्यः । ८ सम्यग् लिखितलक्षणमभिदधाति - निरभ्र इति । निरभ्र: = मेघरहितः, धर्मोशुः = सूर्यः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar