सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1131–1140

श्र ० १८ ] Digitized by Arya Samahennai and eGangotri

योगायोगान् स्नेहसेके तर्पणोक्तान् प्रचक्षते । ९ ७३ रोगान् शिरसि सम्भूतान् हत्वाऽतिप्रबलान् गुणान् ॥ ४८ ॥

ऋज्वासीनस्य बध्नीयाद्वस्तिकोशं ततो दृढम् । कस्य धारणकालं वक्ति - सेकस्येति । पुटपाकात् पुटपाकधारणकालात सेकस्य द्विगुणः कालः परः श्रेष्ठतमो मत इत्यर्थः । तत्र लेखनपरिषेकस्य धारणकालो वाक्शत • इयं, स्नेहनस्य वाक्शतचतुष्टयं, रोपणस्य षड्वाक्शतानि । १ पक्षान्तरं दर्शयति – अथवेति । कार्यनिवृत्तेः = प्रकृतिवर्णोपपत्तिनिमेषोन्मे-षादिक्रियापाटवप्रभृतिकार्यसिद्धेः, व्याध्युपशमनादित्यर्थः । २ उभयोः = श्राश्च्यो. तनपरिषेकयोः । अर्थात् कफजे नेत्ररोगे पूर्वाह्णे लेखनावाश्च्योतनसेको, वातजे नेत्र • रोगेऽपराह्णे स्नेहनौ, रक्तपित्तजे मध्याह्ने रोपणौ तौ प्रयोज्यौ । रुजाकालेषु = सामान्य-तथा रोगोत्पत्तिकालेषु, अर्थाद् यस्मिन् काले व्याध्युत्पत्तिस्तस्मिन्नेव काले सेका-इच्योतनौ कार्यों । ३ द्रव्यविशेषकृतस्य सेकस्य योगायोगलक्षणं सङ्क्षिप्य दर्शयति - योगेति । योगः सम्यग्योगः, प्रयोगः सम्यग्योगाभावः, तस्मादयोगशब्देन हीनमिथ्याऽति • योगाः प्राप्ताः, श्रतो नेइ पृथगुक्तिः । तर्पणोक्तान् = सुखस्वप्नावबोधादीन् । ४ शिरो. वस्तिविधानमाह - रोगानिति । शिरसि सम्भूतान् अतिप्रबलान् रोगान् शिरोऽ · भितापप्रभृतीन् इत्वा शिरसो बस्तिर्ये मूर्धतैलिका गुणा उक्ताः " केशानां मार्दवं दैर्घ्यं बहुत्वं स्निग्धकृष्णताम् " इत्यादिनाऽनागताबाधप्रतिषेधनीये तान् गुणान् करो--तीत्यर्थः । ५ यथाव्याध्यशितस्य = व्याध्युचितमाद्दारं भुक्तवतः । ६ ऋज्वासीनस्य यथाव्याधि शृतस्नेहपूर्णे यथा वातिके श्लैष्मिके च तत्तद्व्या-चिह्नरद्रव्यसिद्धेन तैलेन, पैत्तिके पित्तहरद्रव्यसिद्धेन घृतेन पूर्णे बस्तिकोशं गवादीनां मूत्राधारात्मकं कोशाकारमाशय विशेषं दृढं शिरसि बध्नीयादित्यर्थः । संयम्य व्याधितं स्पन्दनादिरहितत्वेन संयतं कृत्वा तर्पणोक्तमक्षितर्पणकथितकालं दशगुणं यथाक्रमं कफपित्तवातजेषु रोगेषु षडष्टदशवाक्सहस्रोपलक्षितं कालं विधानविद् धारयेत् । श्रर्थात् कफे षड्मात्रासहस्राणि, पित्तेऽष्टौ सहस्राणि, वाते दशसहस्राणोति । तदुक्तम्- " स्वस्थे, “ कफे षट् पित्तेऽष्टौ दश वाते तदुत्तमम् ” इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ ७४ सुश्रुतसंहितायां Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ०१८ यथाव्याधिशृतस्नेहपूर्णं संयम्य धारयेत् ॥ ५० ॥

१ अब्जनभेदान् तदावस्थिककालं च निर्दिशति - व्यक्तेति । व्यक्तरूपेषु = श्रमावस्थाऽपगमैन प्रस्फुटस्व लिङ्गेषु, शुद्धकायस्य= = 1 सिराव्यधविरेकनिरूह शिरोविरे-कैर्निर्हृतमलदेहस्य । २ नेत्रे एव = अक्षिगोलकरवङ्मात्रावस्थिते एव, न तु पक्ष्मा-द्याश्रिते । तन्त्रान्तरेऽपि - " प्रथाजनं शुद्धतनोनॅत्रमात्राश्रिते मले । पक्कलिङ्गोऽल्पशोड-थार्तिकण्डूपैच्छिल्यलक्षिते ॥ ” इति । ३ नाममात्रेणोपदिष्टानि लेखनप्रभृतीनि त्रिविधान्यञ्जनानि क्रमशो विवृणोति — तत्रेति । तत्र = प्रञ्जनेषु मध्ये, पच रसान् = पञ्चरसद्रव्याणि श्रायैकरसवर्जितान् = लेखनायोग्यत्वेन मधुररसवर्जितान्, व्यस्तान् = एकैकत्वेन विभक्तान् पञ्चधा = वातपित्तश्लेष्मरक्तसन्निपातभेदेन यथादोषमतन्द्रितः प्रमादरहितो वैद्यो युअघाव । यथा वातेऽम्ललवणौ, पित्ते तिक्तकषायौ, कफे कटुतिक्तकषायाः, रक्ते पित्तवत्तिक्तक • षायौ, सन्निपाते रसद्वयं रसत्रयं वा । तदुक्तं चरके - " रौदयात् कषायो रूक्षाणामु-त्तमः " इत्यादिना । ४ लेखनाअनं यथा दोषस्य स्रावणं करोति, तद्दर्शयति- नेत्रेति । नेत्रवरमनोः सिराः, कोशः, स्रोतांसि, शृङ्गाटकमर्म, तत्र तत्राश्रितं दोषं मुखनासाऽक्षिभिरोजसा बलेन स्रावयेत् । ५ रोपणाञ्जनविधिमभिधत्ते - कषायमिति । सस्नेहं = किञ्चिदघृ-तयुक्तम् । ६ प्रसादनाअनविधानमभिदधाति - मधुरमिति । स्नेहसम्पन्नं = प्रचुरतर--CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १८ ] Digitized by Arya Samajh Chennai and eGangotri ९ ७५२

घृतयुक्तम् । अत एवेदं स्नेहन मित्युपदिश्यते । १ तान्यञ्जनानि गुटिका दिभेदेन त्रेधा विभजते - गुटिकेति । गुटिकाअनं रसक्रियाञ्जनं चूर्णाअनं चेति गुटिकारसचूर्णानि त्रिविधान्यञ्जनानि बोध्यानि । यथापूर्वं बलं तेषाम् " अर्थात् महाबलमध्य बलहीनबल-रोगानुसारेण क्रमशो गुटिकाअनादित्रिविधं श्रेष्ठमिति । २ गुटिकाअनादीनां प्रमाणं वर्णयति - हरेण्विति । हरेणुर्वंतुलकलायः, तत्प्र-माणा मात्रा अस्या इति हरेणुमात्रा । ३ अधिकमर्द्धमत्रेति श्रध्यर्धा सार्द्धंकलाय. प्रमाणा, द्विगुणा = कलायद्वयप्रमाणा । ४ यथावर्तिमिता = यथास्ववर्तिप्रमाणा, यथा लेखनरसक्रियाञ्जनस्य लेखनवतिंवत्, रोपणस्य रोपणवतिंवत्, प्रसादनस्य च प्रसा · दनवत् प्रमाणम् । ५ चूर्णस्य चूर्णाञ्जनस्य मात्रा अनुपूर्वशो लेखनादिक्रमेण द्वित्रि · चतुःशलाका धार्या इत्यर्थः । यथा लेखनचूर्णाञ्जनस्य शलाकाद्वयं, रोपणस्य शलाका-त्रयं, प्रसादनस्य चतस्रः शलाका इति । ६ अञ्जनस्थापनार्हाणि पात्राणि निरूपयति - तेषामिति । तेषां त्रयाणामञ्ज-नानां मध्ये तुल्यगुणानि समानगुणानि भाजनानि पात्राणि विदध्यात् । यथा सौवर्णे मधुरं, राजतेऽम्लं, शार्ङ्गं मेषशृङ्गमये लवणं, ताम्रे लोहमये वा कषायं वैदूर्ये कटुकं, कांस्ये तिक्तं, शीताञ्जनं नलादिमये इति । एवं यथाक्रमं शलाका अपि बोध्याः । ७ अञ्जनशलाकाऽऽकृतिं वक्ति- वक्त्रयोरिति । वक्त्रयोः = प्रान्तयोः, मुकुलाकारा = ईषद्विकाशितमल्लिका दिकलिकाकारा, कलायपरिमण्डला = वर्तुल कलायवद् गोला । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ ७६Digitized by Arya Samaj F सुश्रुतसंहितायां Chennai and eGangotri [ अ ० १८

१ साधुनिग्रहा = सुखग्रहा । २ औदुम्बरी ताम्रमयी, ' उदुम्बरस्तु देहल्यां वृक्ष. भेदे च पण्डके । कुष्ठभेदेऽपि च पुमांस्ताम्रे तु स्यान्नपुंसकम् ॥ ' इति मेदिनी । श्रश्मजा = वैदूर्यादिपाषाणजा, शारीरी = इस्तिदन्तादिमयी, अपिशब्दात सुवर्णादिजाऽपि । तन्त्रा-न्तरे विशेष: - “ श्रायसी रोपणे, ताम्रा लेख्ये, हैमी प्रसादने । शेषा अपि यथादोषं प्रयोज्या रसकोविदैः ॥ ” इति । ३ अञ्जनविधिमभिदधाति— वामेनेति । विनिर्भुज्य = वमपकर्षेण वक्रीकृत्य ४ योगमनतिक्रम्य यथायोगम्, अतियोगो हीनयोगश्च यथा न स्यादिति कृत्वेत्यर्थः । यथायोग्यमिति हाराणचन्द्रसम्मत पाठः । गतागतम् = इतस्ततः सञ्चारम् । ५ वरम-पलेपि = वर्मोपलेपनयोग्यम् । ६. अन्तयोः = कनीनकाऽपाङ्गयोः, नात्यजयात् = अर्थात् क्षतभिया ईषदञ्जयात् । ७ अकाले प्रक्षालनदोषान् दर्शयति - नेति । निर्निश्चयेन सम्यग्योगेन न वा-तोऽश्रुदूषिकादिरूपो दोषो येन तस्मिन् अनिर्वान्तदोषे । ' निर्निश्चयनिषेधयोः ' इति वररुचिः । धावनं = प्रक्षालनम् । ८ प्रतिनिवृत्तः = पुनरावृत्तः । ९ प्रक्षालनार्हमक्षि निरूपयति — गतेति । आदौ गतदोषं पश्चाच्च श्रपेताश्रु यदक्षि तदम्भसा सम्यक् प्रक्षाल्य यथादोषं ततस्तस्यादणः, सार्वविभक्तिकस्तसिल्, तीचणाअनेन कटूभूतनयनस्य यदञ्जनं शीतं, तथा शीतेन जडीभूतनयनस्य तत्तीक्ष्णमञ्जनं तत्प्रत्यञ्जनं कार्यमित्यर्थः । १० अञ्जनानर्हान्निर्दिशति - श्रमेति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १८ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

नेत्रं विरेकातियोगे स्यन्दते १० चातिमात्रशः । ९ ७७ १ संरम्भः = श्वयथुरित्यर्थः । २ अञ्जनवैगुण्ये व्यापदो दर्शयति - निद्रेति । निद्राक्षये = निद्राऽन्ते, क्रियाऽशक्ति = निमेषोन्मेषादिक्रियाणामशक्तिम्, ‘ अञ्जनं करोति ' इति शेषः । ३ अपार्थम् = श्रकिञ्चित्करमित्यर्थः । ४ रागशोकादिकानुप-द्रवानित्यर्थः । ५ लेखनस्य === लेखनान्जनस्य, एष कालः = पूर्वोक्तनिषिद्धकालः । ६ अकालेऽअनकृतानां व्यापदां चिकित्सामाइ - व्यापदश्चेति । एताः पूर्वोक्ता रागरुजादयः समुत्थिता व्यापदो यथास्वं सेकाइच्योतनलेपनैधमकवलैर्नस्यश्च जये-दित्यर्थः । ७ लेखनाञ्जनस्य सम्यग्योगातियोगलक्षणमाख्याति - विशदमिति । विशदं = शुभ्रम्, अनास्रावि = अश्रुस्रावविवर्जितम्, क्रियासु निमेषोन्मेषादिषु पटु, सुनिर्मल = दूषिकारहितत्वेन विमलम् । ८ सम्यक् ज्ञान्ता उपद्रवा यस्मिन्नेत्रे तत् संशान्तोपद्रवम् । ९ लेखनाञ्जनस्यातियोगलक्षणं तत्प्रतीकारं चाभिधत्ते - जिह्न-मिति । जिह्वां = कुटिलम्, दारुणं - दुःखदायकम् । १० स्यन्दते = विस्रावयति । ६२ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां-९ ७८ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ०१८ तत्र सन्तर्पणं कार्यं विधानं चानिलापहम् ॥ ७७ ॥

१ लेखनाञ्जनस्य हीनयोगलक्षणं तत्प्रतीकारं च दर्शयति - अक्षीति । उदग्रतर-दोषवत् = प्रबलतरदोषयुक्तम् । २ प्रसादनाञ्जनस्य सम्यग्योगमाचष्टे – स्नेहेति । स्नेहवर्णबलैरुपेतम्, प्रसन्नं - विकसितम् । ३ निर्वृतं = शान्तोपद्रवेन स्वस्थावस्थम् । ४ प्रसादनाञ्जनस्यातियोगलक्षणं तच्चिकित्सां च निर्दिशति किञ्चिदिति । तर्पणादतिकृतात् किञ्चिद्धीनविकार मक्षि स्यात्, प्रसादनाञ्जने इति शेषः । ५ दोष. हरं == श्लेष्मदोषहरम् । ६ रोपणाअनस्य सम्यग्योगातियोगलक्षणमतिदिशन् चिकि-त्सां च वक्ति — साधारणमिति । एवं प्रसादना अनस्य सम्यग्योगातियोगसमानं साधारणं रोपणस्य रोपणाअनस्य सम्यग्योगातियोगलक्षणमपि ज्ञेयमित्यर्थः । ७ प्रसा दनवत् प्रसादनाञ्जनातियोगवत् " तत्र दोषहरं रूक्षं भेषजं शस्यते मृदु " इति पूर्वोक्तं भेषजं तस्मिन्नतियुक्ते प्रयुक्ते श्रचष्टे । मृदु = मृदुवीर्ये, शीतवीर्यमिति तदर्थः । ८ प्रसादनरोपणयोहींनयोगलक्षणमभिदधाति - स्नेहनमिति 1 = स्नेहनं: प्रसादनाञ्जनम्, अस्य लक्षणं प्रागुक्तम् - " मधुरं स्नेहसम्पन्नमअनं तु प्रसादनम् । दृष्टिदोषप्रसादार्थं स्नेहनार्थे च तद्धितम् ॥ ” इति । हीनयुक्तं = हीनमात्रया प्रयुक्तम्, श्रपार्थकम् = प्रकिञ्चित्करमित्यर्थः । ९ होनातियोगरहितया मात्रयेत्यर्थः । १० पूर्वोक्तेनाञ्जनबीजेन अन्यान्यप्यञ्जनानि कार्याणीत्युपदिशति -पुटपाकेति । अञ्जनेषु उक्तेन लेखनरोपणप्रसादनाख्येन बीजेन बीजभूतेन पुटपाकक्रियाद्यासु पुट-पाकसेका इच्योतनाञ्जनात्मिकासु क्रियासु अनुक्तेष्वब्जनेषु कल्पना लेखनरोपणप्रसादन. CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १८ ] Sally Foundation Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

सारिवादिकषाये च कषाये चोत्पलादिके । ९ ७ ९ निषेचयेत् पृथक् चैनं ध्मातं मातं पुनः पुनः ॥ ८ ९ ॥

कालानुसारिवां चापि " शुचिरावाप्य योगतः । संज्ञका औषधकल्पना एकैव सहस्रशः पूजिता इत्यर्थः । १ चूर्णाम्जनविधिमभिधत्ते-| दृष्टेरिति । दृष्टेः = मसूरदलमात्राया दृष्टेरित्यर्थः । २ श्रञ्जनस्य = - सौवीरान्जनस्य, कथम्भूतस्य - नीलोत्पलसमत्विषः नीलोत्पलतुल्यकान्तेः । यमुनास्रोतसि जातः कुल · त्थाकारः प्रस्तरविशेषः सौवीराञ्जनं बोध्यम् । ३ श्रदुम्बरं = ताम्र रजः, ' उदुम्बरस्तु देहल्यां वृक्षभेदे च पण्डके । कुष्ठभेदेऽपि च पुमांस्ताम्रे तु स्यान्नपुंसकम् ॥ ' इति मेदिनी । शातकुम्भं = सुवर्णरजः, राजतं = रूप्यरजः, समासतः = सङ्क्षेपतः, ताम्रादीनां प्रत्येकमेकैकभागमित्यर्थः । ४ मूषा मृत्कल्पितं पात्रं, यत्र स्वर्णकारा स्वर्णादिधातून् प्रक्षिप्य अग्नौ द्रवीकुर्वन्ति, तत्रा. क्षिप्तं संस्थापितं, जातवेदसि = अग्नौ । ५ गोशकृद्भिः = शुष्कगोपुरीषैः । ६ गवा मिति पदं शकृदादिसर्पिःपर्यंन्तेषु सम्बन्धनीयम् । ७ सर्वगन्धं नाम - '- ' चातुर्जातककर्पूरकक्कोलागुरुकुङ्कुमम् । लवङ्गसहितं चैतत् सर्वगन्धं विनिर्दिशेत् ॥ ' इति । ८ सारिवादिरुत्पलादिश्च गणो द्रव्यसङ्ग्रहणीया • ध्याये द्रष्टव्यः । ९ अन्तरीक्षे जले इति सम्बन्धः । प्लोतबद्धं = वस्त्रबद्धम् । १० वि ० शोष्य = सप्तरात्रादनन्तरं तदञ्जनं शोषयित्वा । ११ शुचिवैद्य इत्यर्थः । योगतः = अल्प-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ ८० Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहितायां -[ अ ० १८ एतच्चूर्णाञ्जनं श्रेष्ठं निहितं भाजने शुभे ॥ ९ १ ॥ दन्तस्फटिकवैदूर्य्यशङ्खशैलास'नोद्भवे ।

पत्रस्यै * भागाश्चत्वारो द्विगुणं सर्वतोऽञ्जनम् । मात्रया, श्रवाप्य = प्रक्षिप्य । १ असनो बोजकस्तद्भवे भाजने । मेषशृङ्गमये । ३ सहस्रपाकवत शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषादिना पूजां कृत्वेत्यर्थः । भूतानां = देवासुरगन्धर्वयक्षरक्षःपितृपिशाचनागानाम् । २ शार्ङ्ग = ४ सर्व-५ भद्रोदयाञ्जनं ब्रवीति - कुष्ठमिति । पत्रं - ' तेजपात ' इति बोद्धयम्, मधुकं = यष्टीमधु । ६ वक्रं = तगरम्, सप्तरत्नानि = पद्मरागमरकत नील वैदूर्यमुक्ताप्रवाल-सुवर्णानि । ७ उत्पलस्य = नीलोत्पलस्य, बृहत्योः = कण्टकारिद्वयस्य, चकारात् पुष्पाणि बोध्यानि । ८ उत्तमं तुत्थं = मयूरग्रोवाख्यम् । ९ सरोचनां = गोरोचन-सहिताम् । १० गृहगोपिकां = गृहगोधिकाम् । ११ न्यसेत् = भाजने प्रक्षिपेत्, अभ्यर्च्य = शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषादिना लाभो सम्पूज्य । १२ भद्रस्य कल्याणस्योदयो यस्मात्तद् भद्रोदयम् । १३ तगराद्यञ्जनमधिकरोति - वक्रमिति । वक्रं = तगरम् । १४ समानैः समांशैन गृहीतैस्तैः समग्रैः सर्वद्रव्यैः समा मनःशिलेत्यर्थः । १५ पत्रस्य चत्वारो भागा आद्य-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० १८ ] Digitized by Arya उक्त रात प tion Chennai and eGangotri ९ ८१ तावैच्च यष्टीमधुकं पूर्व वच्चै तदञ्जनम् ॥ ९९ ॥

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे क्रियाकल्पो नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥

निर्दिष्टद्रव्याद् बोद्धयाः । सर्वतः सर्वस्मात् समुदिताञ्जनचूर्णाद् द्विगुणमञ्जनं सौवीरा-अनम् । १ तावच्च सौवीराअन समपरिमाणं यष्टीमधुकम् । २ मनःशिलाऽऽद्यञ्जनं निर्दिशति- -मन इति 1 । रजन्यौ = हरिद्रादारुहरिद्रे, ऊषणं = मरिचम् । ३ कुक्कु टाण्डदलानि = कुक्कुटाण्डकपालानोत्यर्थः । ४ तुल्यानि = सर्वाणि पूर्वोक्तानि द्रव्या-णि समानानीत्यर्थः । ५ कांस्याद्यञ्जनं प्रतिपादयति - कांस्येति । कांस्यस्य अपमार्जनादव घर्षणादु-त्थिता मसी कांस्यापमार्जनमसी । ६ पथ्याऽऽद्यन्जनमभिदधाति - पथ्येति । मरि-चस्य षोडशभागा यत्र सा मरिचषोडशा, वर्तिरित्यस्य विशेषणम् । ७ शुष्कवर्त्यब्जनेऽवचार्यमाणया नेत्रे क्षतादिकं स्यादिति तद्विधिमुपदिशति -रसेति । रसक्रियाया विधानं नातितनु नातिघनं शलाको पलेपक्षमम् अङ्गुल्युपले पक्ष मं CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९ ८२ Digitized! Digitized by Arya Samaj Fou F. सुश्रुतसंहितायां hai and eGangotri एकोनविंशतितमोऽध्यायः । [ अ ०१ ९ अथातो नयनाभिघातप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ २ ॥

अभ्याहते तु नयने बहुधा नराणां

दृष्टिप्रसादजननं विधिमाशु कुर्य्यात्

तेन रसक्रिया विधानेन यथायोगं नेत्रे क्षतादिकपरिहरणेन पिण्डाञ्जनानि वर्त्यब्जनानि शिलादौ श्रवघृष्टानि पिष्टानि वा कुर्यादित्यर्थः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतशालाक्यतन्त्रे सुधाऽख्यटिप्पन्या-मष्टादशोऽध्यायः । एकोनविंशोऽध्यायः । १ नयनयोरभिघाता दण्डादिना भयशोकादिना वा जनिता वेदनादयस्तेषां प्रति • षेघो नयनाभिघातप्रतिषेधस्तम् । तथा च विदेह: - " तीच्णाञ्जनातिपरिक्लिष्टेषु नेत्रेषु वातातपधूमरजव्यापारकीटमक्षिकाम राकस्पर्शादिभिरभिहतेषु सलिलकोडा जागरणलङ्घ-नाप्लुताभिद्रुतेषु श्रान्तक्लान्तेषु भयार्दितेषु दिवाकराग्निचन्द्रग्रहनक्षत्रक्रमणकर्मविवि धरूपप्रेक्षणाद्यभिइतेषु दुर्बलेषु नेत्रेषु रागदाहतोदशोफपाकघर्षादिवेदनासु ” इति । २ तत्रादौ नयनाभिघाते सामान्यचिकित्सामभिधत्ते - अभ्याहत इति । नराणा बहुधा बहुप्रकारेण अभ्याहते दण्डशस्त्रादिभिः सद्योऽभिहते नयने संरम्भरागाभ्यां तुमु · लासु सङ्कुलासु रुजासु नस्यास्य लेप परिषेचनतर्पणाद्यं कर्म क्षतजपित्तज शूलपथ्यं रक्ता-भिष्यन्ददितं पित्ताभिष्यन्दहितं च तथा स्निग्वादिभिर्दृष्टिप्रसादजननं विधिमाशु कुर्यादित्यर्थः । ३ तथैव पूर्वोक्तप्रकारेण चिकित्सेत् । चिकित्सितमत्रापि सप्ताहाद · CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar