सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1151–1160

अ ० २१ ] Digitized by Arya Samaj असत enai and eGangotri ९९ ३

' चूक ' इति ख्यातेन । १ श्रन्यतमेन - एकतमेन । २ अम्लेषु = अम्लवर्गोक्तेषु द्रव्ये. षु, बातध्ने गणे = वातसंशमने भद्रदार्वादिगणे । ३ पित्तजकर्णशूले सामान्य चिकित्सामाचष्टे - एता इति । एताः = = पूर्वोक्ता दी. पिकादयः, पित्तघ्नैः = पित्तहरद्रव्यैः, पित्तसंयुते = पित्तजकर्णशूले इत्यर्थः । ४ पि-त्तजकर्णशूले विशेष चिकित्सितमभिधत्ते - काकोल्यादाविति । काकोल्यादौ = काको-व्यादिकल्के, दशगुणं क्षीरमत्रेति दशाक्षीरं हविघृतं सिद्धं तिक्तं तिक्तद्रव्यसिद्धं घृतं हितमित्यर्थः । ५ क्षीरवृक्षाणां न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षपारिषाणां, प्रवालेषु अभिनव -पल्लवेषु । ६ सरैः = विरेचनद्रव्यैः । ७ श्लेष्मजकर्णशूले चिकित्सां दर्शयति- इङ्गुदीति । ख्याता । ८ स्वेदाः = तापोष्मस्वेदाः स्वेदावचारणीयोक्ताः । साश्वेतसुरसा " इत्यादिना द्रव्यसङ्ग्रहणीयाध्यायोक्तगणे । भिस्तीक्ष्णमूर्ध विरेकाः, पिप्पल्यादिभिस्तीच्णकवला इत्यर्थः । ६३ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar इङ्गुदी = ‘ गोंदी ' इति ९ सुरसादौ = " सुर • १० अपामार्गबीजादि •

सुश्रुतसंहितायां-९९ ४ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri अ ० २१ ]

कर्णप्रचालनं कार्य्यं चूर्णैरेषाञ्च पूरणम् । १ बाधिर्ये कतिपययोगानाह - विशेषेणेति । २ बिल्वानि = बिल्वफलानि, पिष्ट्वा = कल्कीकृत्य, जलचतुर्गुणे श्रजाक्षीरचतुर्गुणे बिल्वफलकल्केन तैलं विपाचये. दित्यर्थः । ३ कल्कीकृतैः सितामधुकादिभिश्चतुर्गुणे श्राजे पयसि सिद्धबिल्घमूलकाये उष्णमेव तैलं मथित्वा शीतीभूतमुद्धृतमवतारितं पुनरपि बिल्वाम्बुनो गाढमतिशयो यत्र तैले तद् बिल्वाम्बुगाढं दशक्षीरं दशगुणक्षीरे सितामधुकचन्दनैः कल्कीभूतैस्तत् पचेत्, तत्तैलं बाधिर्ये कर्णपूरणम् । ४ विधिः “ नवं प्रतिश्यायमपास्य सर्वमुपाचरेत्सर्पिष एव पानैः " इत्यादिनाऽ-भिहितविधानम् । ५ कर्णस्राव- पूतिकर्ण - क्रिमिकर्णकेषु समानं कर्म एव निर्दिशति — शिर इति । ६ प्रमार्जनं = पिचुकूचिकया कर्णस्य प्रोन्नम्, धावनं = प्रक्षालनम् । ७ राजवृ: क्षादिरारग्वधादिः सुरसादिश्च द्रव्यसङ्ग्रहणीयाध्याये द्रष्टव्यः । ८ समानं कर्माभिधाय कर्णस्रावे कतिपयकर्णपूरणयोगानाइ – कर्णेति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २१ ] Digitized by Arya SamChennai and eGangotri क्वाथं पञ्चकषायं तु कपित्थर सयोजितम् ॥ ४२ ॥

पचेत्तैलं तदास्रीवमवगृह्णाति पूरणात् । " ' घृष्ट ' रसाञ्जनं नार्याः क्षीरेण मधुसंयुतम् ॥ ४ ९ ॥

९९ ५ १ " तिन्दुकान्यभया रोधं समङ्गाऽऽमलकम् " इत्यनन्तरोक्तं पञ्चकष्ायम् । २ सजै-त्वक् = पीतशालवक् । ३ सशैवलं = दुर्वायुक्तम्, महावृक्षः = स्तुही, प्रसवः = नवपल्लवः । ४ कुलीरः - ' काकड़ासिंगी ' इति ख्यातः, क्षौद्रः = माक्षिकम्, मण्डूर्क = ब्राह्मीभेदः, ब्राह्मीतः सूक्ष्मपत्रा ' बरमी ' इत्युदंघुष्यते । कुलीरादिकं कल्कद्रव्यम् । ५ श्रम्बष्ठा = पाठा, धातकी = ' धाय ' इति ख्याता, शिला = मनःशिला, पर्णी = शालपर्णी । हाराणचन्द्रस्तु - शिलपणिभिरित्यत्र शीतपणिभिरिति पाठं मत्वा श्रर्कपुष्पीति व्याख्याति । ६ अत्र प्रियङ्ग्वादीनां कल्कैः कपित्थपल्लवरसेन चतुर्गुणेन सिद्धं तिल-तैलं तदास्रावं कर्णानावम् श्रवगृह्णाति श्रपइरतीत्यर्थः । ७ पूतिकर्णस्य योगद्वयेन विशेषचिकित्सां वक्ति - घृष्टमिति । सिन्धुः = सैन्धवम्, धूमरजः गृहधूमरजः! ९ कृमिघ्नीविधि क्रिमिप्रतिषेधे वक्ष्यति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां ९९ ६ Digitized by Arya Sama Foundation Chennai and eGangotri [ अ ०२१

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे कर्णगतरोगप्रतिषेधो नामैकविशोऽध्यायः ॥ २१ ॥

१ वार्ताकुधूमः = परिपक्वशुष्कवार्ताकुधूमः, पानै कर्णधूपनै च हित इत्यर्थः । २ क्रिमिकृतदौगंन्ध्यचिकित्सामाख्याति - कृमिघ्नमिति । कृमिघ्नं = विडङ्गचूर्णम् । ३ कर्णविट्कं = कर्णगूथम् । ४ वैरेचनिकधूम इत्यर्थः । ५ क्रियां = नस्यादिकर्म, प्राप्तां = युक्तां शिरःशूलादिहरामित्यर्थः । ६ पित्तविसर्पवच्छीतालेपन परिषेकादिकं भैषज्यं कुर्यादित्यर्थः । ७ कर्णगतकोटादिचिकित्सामाह - कर्णेति । करः— “ पतङ्गाः शतपद्यश्च कर्णस्रोतः प्रविश्य हि । कर्णप्रविष्टको डादिलक्षणमाह माधव-श्ररति व्याकुलत्वं च भृशं कुर्वन्ति वेदनाम् ॥ कर्णो निस्तुद्यते तस्य तथा फरफरायते । कीटे चरति रुक् तीव्रा निष्यन्दे मन्दषेदना ॥ ” इति । ८ शृङ्गेण श्राचूष्य श्रपइरेदित्यर्थः । ९ शेषाणां = चतुर्विधा · CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २२ ] Digitized by Arya Samahennai and eGangotri द्वाविंशतितमोऽध्यायः । ९९ ७ अथातो नासागतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्याम्यामः ॥ १ ॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ २ ॥

चत्वार्यर्शांसि चत्वारः शोफाः सप्तार्बुदानि च ।

नामर्शसां, सप्तविधानामबुँदानां चतुर्विधानां शोफानां च; विकाराणां = कर्णरोगाणाम्, प्राक् = अर्थ आदिचिकित्सिते, ईरितं = कथितमित्यर्थः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतशालाक्यतन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्या-मेकविंशोऽध्यायः । द्वाविंशतितमोऽध्यायः । १ ] गतशब्द आश्रितपर्यायः, तेन नासाऽऽश्रितरोगविज्ञानमधिकृत्य कृतोऽध्यायो नासागतरोगविज्ञानीयस्तम् । २ तत्रादौ नासिकागतरोगाणां नामानि निर्दिशति-अपीनस इति । अपीनसपीनसौ द्वावपि शब्दौ । पूतिनस्यं पूतिनासेति नामभेदः । ३ दोषागन्तुजभेदेन पूयशोणितं द्विविधम् । ४ क्षवथुरपि द्विविधः - दोषजः, श्राग-न्तुजश्च । ५ दश एकश्च परिमाणमेषां गदानामिति; दशैकाः । ६ अपीनसाद्ये का-दशरोगाः, चत्वार्यशांसि, चत्वारः शोफाः, सप्तार्बुदानि पञ्च प्रतिश्यायाः, सर्वं मिलित्वा एकत्रिंशन्मता नासारोगा इत्यर्थः । ७ अपीनसलक्षणं ब्रवीति — मनह्यत इति । श्रानह्यते = वातशोषितकफेन श्राव-ध्यते, श्रवरुध्यत इति यावत् । विधूप्यते = पित्ताद् धूमायत इव प्रक्लिद्यते = कफाद् श्राद्रीभवति । ८ गन्धरसान् = गन्धान् रसांश्चेत्यर्थः । नासिकाया श्राबद्धत्वेन सुर-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

९९ ८ • सुश्रुतसंहितायां -Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० २२

भ्यसुरभीन् गन्धान्, नासाऽऽरम्भकदोषेण रसनाया श्रपि दुष्टेर्मधुरादीन् रसान्न देत्तीति तात्पर्यम् । व्यवस्येत = जानीयादित्यर्थः । १. अनिलश्लेष्मभवं वातकफ-जम् । तन्त्रान्तरेऽस्य लक्षणम् - " मस्तुलुङ्गोचितः श्लेष्मा यदा पित्ताद् विदह्यते । तदाऽसृक् पिच्छिलं नासा बहुसिंहाणकं स्रवेत् । सकण्डूदाहपाकं च तं तु विद्यादपी-नसम् ॥ ” इति । प्रतिश्याय समानलिङ्ग = कफवातजप्रतिश्याय तुल्यलक्षणम् । २ पूतिनस्यलक्षणमभिदधाति - दोषैरिति 1 । विदग्धैः पित्तश्लेष्मणोः सरक्तयो -रूष्मणा विरुद्धलवणाम्लरसपाकेन पूतिभावमापन्नैर्दोषैः कफपित्तशोणितैर्गलतालुमूले संवासितः आत्मविकृतिगन्धेन मिश्रीकृतः पूतिः दुर्गन्धीभूतः समीरणो यस्य मुखनासि-काभ्यां निरेति निर्गच्छति तं पूतिनासं रोगं प्रवदन्ति । श्रत्र विदेहः - " कफपित्तम •

ततः प्रस्यन्दते घ्राणात् सरक्तं पूतिपीतकम् । पूतिनस्यं तु तं विद्याद् श्रागकण्डू-ज्वरप्रदम् ॥ ” इति । ३ नासापाकलक्षणं वक्ति- घ्राणेति । यस्मिन् विकारे घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि व्रणान् कुर्यात्, बलवान् पाकश्च भवेत्, त नासिकापाकं व्यवस्येत् जानीयात्, यत्र विकारे विक्लेदकोथौ विवले:: आर्द्रता, कोथः पूतिभावः, दृष्टौ भवेतामित्यर्थः । ४ चतुर्विधं वातपित्तकफसन्निपातात्मकम्, द्वौ प्रभवौ यकृत्प्लीहानौ यस्य तं द्विप्र · भवम्, द्विमार्गम् = अधरोत्तरमार्गंद्वितयम् । ५ दोषागन्तुजपूयरक्तलक्षणं दर्शयति-दोषैरिति । विदग्धैः = पित्तरक्ताधिकत्वाद् विरुद्धां परिणति प्राप्तैः, ललाटाभिघातेन वा पाकं प्राप्तैः, तैः = प्रहारपीडनादिभिरित्यर्थः । ६ दोषजक्षवथुलक्षणमुपदिशति - घ्राणेति । घ्राणश्रिते मर्मणि शृङ्गाटके, तदुक्तं CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

डा ० २२ ] Digitized by Arya Sa तरतन्त्रम् chennai and eGangotri ९९९

प्रत्येकमर्मनिर्देशशारीरे - " घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वा सन्तर्पणीनां सिराणां मध्ये सिरासन्नि-पातः शृङ्गाटकानि " इति । १ श्रागन्तुजक्षवथुलक्षणमाद - तीक्ष्णेति । तीक्ष्णोप-योगात् = राजिकादितीक्ष्णद्रव्यभक्षणात्, प्रतिजिघ्रतः = भृशमाघ्रायतः, कटून् भावान् = कटूनि द्रव्याणि, अर्कनिरीक्षणात = सूर्यदर्शनात्, नासारन्ध्रेण श्रर्ककिरणस्य यथाकथ-चित् संस्पर्शेण कफविलयनादिति तात्पर्यम् । २ तरुणास्थ्नि मर्मणि शृङ्गाटके, उद्घा टिते = ऊर्ध्वं चालिते, अन्यः = श्रागन्तुजः । ३ अंशथुलक्षणमाचष्टे - प्रभ्रश्यत इति । यश्च सान्द्रादिलक्षणः कफो नासिकयैव प्रभ्रश्यते श्रत्यर्थमधः पतति । ४ दीप्तलक्षणमुद्दिशति - प्राण इति । ६६ दाह-समन्विते घ्राणे धूम इव वायुर्निश्वासो भृशं विनिःसरेत् निर्याति । विदेहे अस्य लक्ष. - " धूमायते यदा नासा चलत्कृष्यति दीप्यते । निश्चरेत्तम उच्छ्वासस्तं व्यार्थि दीप्तमादिशेत् ॥ ” इति । ५ प्रदीप्ते व प्रज्वलितेव । ६ नासाप्रतीनाइलक्षणमा · ख्याति - कफेति । ७ वृणोतीब = श्राच्छादयतीव । णम् - ' ८ नासास्रावलक्षणमभिदवाति - अजस्रमिति । अत्र रोगे स्रावः शृङ्गाटकाख्य · स्रोतसि प्रविलायितात कफाद् बोध्यः । तथा च विदेहः – “ स्रोतः शृङ्गाटके श्लेष्मा चितः क्लेदित ऊष्मणा । विशेषात् स्यन्दते रात्रौ नासास्रावं तु तं विदुः ॥ ” इति । ९ नासाशोषलक्षणमभिधत्ते — घ्राणेनेति । विदेहेऽपि — “ पित्तवातौ यदा घ्राणे कफ-रक्ते विशोषयेत् । तदा स्यादुच्छ्वसेन्नासा तस्य शुष्कं विधीयते । भृशशुष्काव चूर्णेन नासाशोषं तु तं विदुः ॥ ” इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१००० सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० २३

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे नासागतरोगविज्ञानीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥

" पूर्वोद्दिष्टे पूतिनस्ये च जन्तो: स्नेहस्वेदौ छर्दनं स्रंसनञ्च । १ उक्तानामर्श श्रादीनां सामान्येन लक्षणमतिदिशति - दोषरिति । त्रिभिर्दोषैः पृथक् त्रीण्यशांसि, सन्निपातेन एकम् एवं चरखार्यशांसि, तथैव शोफान् चतुरो ब्रूयात् । २ नाशागतशोफान् नासाऽर्बुदलक्षणेन पृथक् प्रदर्शनार्थं वक्ति - स्रोत " इति । कोशवत् = अन्तःपुरणवस्तुवत्, तादृशमन्तः पूरणकरं वस्तु शोथस्य नास्ताति डल्इणः । ३ शोफानामिव विज्ञानं येषां ते शोफविज्ञानाः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतशालाक्यतन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां द्वाविंशोऽध्यायः । त्रयोविंशतितमोऽध्यायः । ४ “ रोगमादौ परीक्षेत ततोऽनन्तरमौषधम् " इत्युक्तेः पूर्वाध्याये लक्षणादिकम-भिधाय श्रधुना तच्चिकित्सां निरूपयितुं नासागतरोगप्रतिषेघ मधिकरोति — अथेति । ५ तत्रादौ श्रपीनसपूतिनस्ययोश्चि किरिसतमाख्याति - पूर्वोद्दिष्टे इति । पूर्वोद्दिष्टे = -CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २३ ] उत्तरतन्त्रम् । Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri १००१ युक्तं भक्तं तीक्ष्णमल्पं लघु स्यादुष्णं तोयं धूमपानञ्च M ॥३ ॥

हृत्वा रक्तं क्षीरवृक्षत्वचश्च साज्याः सेका योजनीयाश्च लेपाः । वक्ष्याम्यूर्ध्वं रक्तपित्तोपशान्ति, नाडीवत्स्यात्पूयरक्ते चिकित्सा ।

नासानाहे " स्नेहपानं प्रधानं स्निग्धा धूमा मूर्द्धवस्तिश्च नित्यम् । अपीनसे, छर्दनं = वमनम्, स्रंसनं = विरेचनम् । १ काले = धूमपानकाले, धूमपानं कारयेदित्यर्थः । तच्च स्नैहिकं वैरेचनिकं वा दोषबलं विचार्य प्रयोज्यम् । वयो २ रखपीडद्रव्याणि दर्शयति— हिविति । वत्सकाख्यं = कुटजः, शिवाटी = श्वेतपुन-र्नवा, बीजं - बीजकः । ३ उग्रा = वचा, तीक्ष्णगन्धा = शोभाञ्जनः । ४ श्रपीनस-पूतिनस्ययोर्नस्य हेतोरित्यर्थः । ५ नासापाकचिकित्सामभिदधाति - नासेति । बाह्यं = लेपाभ्यङ्गपरिषेकादि, श्रा-भ्यन्तरम् = आहारस्नेहपानविरेकादि । ६ हृत्वा रक्तं ' जलौकोभिः ' इति शेषः । क्षीरवृक्षत्वचः = न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थादिपञ्चक्षीरवृश्चवल्कलानि, साज्याः = सघृताः । ७ ऊर्ध्वं रक्तपित्तप्रतिषेधे, रक्तपित्तोपशान्ति = " नासाप्रवृत्ते जलमाशु देयं सशर्करें नासिकया पयो वा ” इत्यादिरक्तपित्तचिकित्सामित्यर्थः । पूयरक्ते नाडीव्रणतुल्या चिकित्सा स्यात् । सा विसर्पनाढीस्तनरोगचिकित्सिते द्रष्टव्या । 5 रक्ते सामान्यं चिकित्सितमभिधाय विशेष चिकित्सितमभिधत्ते - वान्त इति । अवपीड्य दीयत इत्यवपीडस्तम् । ९ क्षवथुभ्रं शवो श्चिकित्सामाद - क्षेप्य-मिति । प्रधमनं नस्यमित्यर्थः । मूर्धवैरेचनीयैः = शिरोविरेचनद्रव्यैः । १० अन्यत् = शिरोबस्ति मस्तिष्कादिकम् । ११ दीप्तरोगचिकित्सामुद्दिशति - दीप्त इति 1 । पैत्तिकं संविधानं = पैत्तिकं कर्म, सर्वे = बाह्याभ्यन्तरम् । १२ नासानाहचिकित्सामभिदधाति - नासेति । मूर्धंबस्तिश्चेति चकाराच्छाख-1 CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१००२ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० २४ बलातैलं सर्वथैवोपयोज्यं वातव्याधावन्यदुक्तञ्च यद्यत् ॥ ९ ॥

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे नासागतरोगप्रतिषेधो नाम त्रयोविशोऽध्यायः ॥ २३ ॥

णोपनाहादीनां समुच्चयः । १ | बलातैलं मूढगर्भचिकित्सितोक्तम्, सर्वथैव = पाना-भ्यङ्गानुवासनशिरोबस्तिमस्तिष्कादिभिः सर्वैरेव प्रकारः, अन्यत् = अणुतैलादिकम् । २ नासास्रावचिकित्सां ब्रवीति - नासास्राव इति । शिरोविरेचनद्रव्यनिष्पादितं चूर्णमित्यर्थः । तीक्ष्णोऽत्रपीड: " हिङ्गु व्योषं वत्सकाख्यं शिवाटी " इत्यादिना प्रागि · हैवाध्यायेऽभिहितः । ३ ग्निकः = चित्रकः, श्राजं मांसं भोजने बोध्यम् । ४ नासाशोषचिकित्सां कथयति - नासाशोष इति । क्षीरमथनोत्थं सर्पिः क्षीर-सर्पिः, अणुकल्पेन सिद्धं वातव्याध्युक्तमणुतैलम् । ५ जाङ्गलैरेणादिमांसैः स्नेहः . स्वेदश्चेत्यर्थः । स्नैहिको धूमो मधूच्छिष्टादिभिर्योध्यः । ६ अर्श श्रादीनां नासारो-गाणां चिकित्सां दर्शयति - शेषानिति । शेषान् रोगान् = अर्श: शोफादीन्, सन्नियच्छेत् = प्रतिकुर्यात्, संविधानं = चिकित्सितमित्यर्थः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतशालाक्यतन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां त्रयोविंशोऽध्यायः । चतुर्विंशतितमोऽध्यायः । ७ प्रतिक्षणं श्यायते इति प्रतिश्यायः, श्यैड् गतौ, ' श्याद्वयधासुसंस्क्रती वसा. वह्वलिहश्लिषश्वसश्च ' इति णः । श्रथवा वातं प्रति श्रभिमुखं श्यायो गमनं कफादीनां CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar