सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1161–1170

30. अ ० २४ ] Digitized by Arya Separation Chennai and eGangotri १००३

यत्र स प्रतिश्यायः । तथा च चरकः - " घ्रागमूले स्थितः श्लेष्मा रुधिरं पित्तमेव च । मारुताध्मातशिरसः इयायते मारुतं प्रति । प्रतिश्यायस्ततो घोरो जायते देहकर्षणः ॥ ” इति । २ प्रतिश्यायस्य निदानं द्विविधं - सधोजनकम्, अपरं चयादिक्रमेण कालान्तर-जनकम्, तत्र प्राक् सद्योजनकनिदानमाह - नारीति । नारीष्वतिशयेन प्रवृत्तिर्नारी-प्रसङ्गः, शिरोऽभितप्यते येन स शिरोऽभितापो धूमादिः, रजो धूलिः, नासाप्रविष्टं हेतुः । २ चयादिकमनिदानमुपदिशति - चयङ्गता इति । चयं गताःस्वे स्वे स्थाने सचयं प्राप्ताः, चयादिक्रमो यथा - निदानात् सञ्चयः, सञ्चयात् प्रकोप, प्रको-25 पात् प्रसरः, प्रसरात् स्थानसंश्रयः, सश्रयाद् व्यक्तिः, ततो भेद इति । ३ विविधेः प्रकोपणैः = बलवद्विग्रह दिवास्वप्नादिभिरित्यर्थः । ४ प्रतिश्यायस्य पूर्वरूपं निर्दिशति - शिरोगुरुत्वमिति । क्षवथो: = छिक्कायाः, अङ्गमर्दो वेदनाविशेषः, परिहृष्टरोमता = ऊद्धषित रोमाञ्चः । ५ अपरे पृथग्विधा उप-द्रवाः घ्राणधूमायनमन्थादयो विदेदोक्ताः । तथा च तद्वाक्यम् - - ' " पूर्वरूपाणि दृश्यन्ते प्रतिश्याये भविष्यति । घ्राणधूमायनं मन्थः क्षवथुस्तालुदारणम् । कण्ठध्वंसो मुखस्रावः शिरसः पूरणं तथा ॥ ” इति । प्रतिश्यायपुरस्सराः = प्रतिश्यायपूर्वरूपाणि । ६ वातजप्रतिश्यायस्य लक्षणमभिधत्ते - आनद्धेति । श्रनद्धा = श्रवबद्धा, पिहिता = सपिधानेव । ७ निस्तोदः = सूचीष्यधनवदूष्यथा, शङ्खयोः = भ्रूपुच्छान्त-योरित्यर्थः उष्ण इति । सपीतकः = ईष-। पित्तप्रतिश्यायलक्षणमाख्याति -पीतः । ९ अतिपाण्डुः = घूसरः । १० मानवः सधूमं वह्निमिव सहसाऽकस्माद् वम-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१००४ Digitized by Arya Samaj सुश्रुतसंहितायां pation Chennai and eGangotri [ अ ० २४

तीति सम्बन्धः । १ इलेष्मजप्रतिश्यायलक्षणं वक्ति - कफ इति । कफकृते प्रतिश्याये प्राणाच्छुक्लः शीतः कफो मुहुर्वारं वारं स्रवेदित्यर्थः । २ शुक्लावभासः = श्वेतवपुः, शूनाक्षः = उच्छूननयनः । ३ सान्निपातिकप्रतिश्यायस्य लक्षणं ब्रवीति - भूत्वेति । अकस्मात् = कारखं विनैवेत्यर्थः । ४ सर्वंजे प्रतिश्याये सर्वेषां वातजादीनां प्रतिश्यायानां पीनसानां लिङ्गानि भवन्तीति योजना । अत्र यद्यपि दोषत्रयलिङ्गानि नोक्तानि तथाऽपि सर्व-प्रभवत्वाज्ज्ञेयानि । असाध्योऽयं सान्निपातिक प्रतिश्यायः । तदुक्तं विदेहे - " नृणां दुष्ट-प्रतिश्यायस्त्वसाध्यः सर्वजः स्मृतः ” इति । ५ रक्तजप्रतिश्यायलक्षणमभिदधाति - रक्तज इति । ६ उरोधातस्तन्त्रान्तर-पठितः, तेन प्रकर्षेण पीडितः । तथथा – “ उरःक्षतमुरः स्तम्भः पूतिकर्णकफोरसः । सकासः सज्वरो ज्ञेय उरोघातः सपीनसः ॥ ” इति । ७ मूर्च्छन्ति = पतन्ति, अणवः क्रिमयः = सूक्ष्माः क्रिमयः । ८ कृमिमूर्धविकारेण = कृमिजशिरोरोगेगेत्यर्थः । तस्य लक्षणं— “ निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रम् " इत्यादिना वच्यमाणम् । ९ दुष्टप्रतिश्यायलक्षणमुद्दिशति - प्रक्लिद्यतीति । १० श्रानह्यते = विबध्यते,. वित्रियते = अविबद्धा भवति । क्लेदशोषविबन्धाविवृतत्वानि नेककालं भवन्ति, किन्तु CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३४ ] Digitized by Arya तर Chennai and eGangotri १००५

यदा यदा यद्यद्दोषाधिक्यं भवति, तदा तदा तत्तद्दोषकृतः स स बोद्धव्य इति न ' विरोधः । १ कृच्छसाघनमसाध्यञ्च । २ प्रतिश्यायोपद्रवान्निर्दिशति - सर्व इति । अप्रतिकारिणः प्रतिक्रियामकुर्वतो - नरस्य सर्वे एव प्रतिश्यायाः कालेन कालान्तरेण रोगजनना भवन्ति, तथा ते एव प्रतिश्यायाः क्रमेण दुष्टपीनसा जायन्ते इति योज्यम् । ३ वृद्धाः प्रतिश्यायाः बाधिय दीनुपद्रवान् कुर्वन्तीत्यर्थः । ४ अथ प्रतिश्यायानां सामान्यं चिकित्सितमुपदिशति-नवमिति । नवं = सामम्, श्रपास्य परिहृत्येत्यर्थः । सर्वेषां प्रतिश्यायानां वाता-स्मकत्वाद् नवं प्रतिश्यायं परित्यज्य सर्वत्र सर्पिःपानमुपदिशति । ५ कालोपपन्नैः = कालयोग्यैरित्यर्थः । : -६ नवप्रतिश्याये पाचनमाह - अपच्येति । श्रहिमं भोज्यम् = उष्णं भोजनम् । ७ पयसा क्षीरेण इक्षुविकारयोगैर्गुडादिभिर्निषेव्यमाणमार्द्रकं सम्पाचयेति सम्बन्धः । = पंकप्रतिश्यायस्य निर्हरणमाख्याति - पक्वमिति । घनंसान्द्रम् । ९ पक्क तिश्याये सेव्यानि वर्णयति - निवातेति । चेष्टनं = क्रीडनम् । १० विजया = हरीतकीत्यर्थः । ११ प्रतिश्याये वर्ज्यानि निर्दिशति - शीतेति । शीताम्बु = शीतल-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१००६ by Arya Samaj सुश्रुतसंहिता nangotri छङ्गसादज्वर गौरवार्त्तमरोचकारत्यतिसारयुक्तम् । [ अ ० २४ विलङ्घनैः पाचनदीपनीयैरुपाचरेत् पीनसिनं यथावत् ॥ २३ ॥

द्रवैर्वातकफोपसृष्टं प्रच्छदयेत् पीनसिनं वयःस्थम् ।

द्राक्षामधूलिकागोजी श्रीपर्णी मधुकैस्तथा । I I युज्यन्ते कवलाश्चात्र ' ' विरेको मधुरैरपि ॥ २८ ॥।

१ श्ववत्वक्त्रिफलाश्यामातिल्व कैर्मधुकेन च । जलम्, योषित् = स्त्री, शिशिरावगाह: - शिशिरत स्नानम्, बेगावरोधः = दीनां सन्धारणमित्यर्थः । • मलमूत्रा • १ सोपद्रवस्य पक्वप्रतिश्यायस्यावस्थिकं चिकित्सितं वक्ति - छर्दीति 1 । अरतिः = अनवस्थितचित्तत्वम्, ‘ स्वाभीष्टवस्त्वलाभेन चेतसो याऽनवस्थिति: । अरतिः सा इति । २ पक्वप्रतिश्याये वमनावस्थां दर्शयति- बह्निति । वयःस्थं तरुणम्, प्रच्छर्दयेत् । ३ प्राग्लक्षणेषु = शिरोगुरुत्वादिषु गलतालुवेदनासु च सर्वेषु पूर्वरूपेषु । ४ वातिक प्रतिश्यायचिकित्सामाख्याति - वातिक इति । यथाक्रमं = स्नेहपानक्रमेणेत्यर्थः । ५ प्रथमेन गणेन = विदारिगन्धादिगणेन । ६ श्रदितेरितम् = श्रदिंतचिकित्सितोक्तम् । ७ पैत्तिकरक्तोत्थप्रतिश्यायचिकित्सामाचष्टे - पित्तेति । मधुरकैः मधुरवर्गाभि हितैः काकोल्य । दिभिरित्यर्थः । ९ प्रदेद्दान् प्रलेपान् । ८ श्रीः = ' गुगुल ' इति । प्रथते । सर्जरसः = ‘ राल ' इति लोके । पत्तङ्गं = रक्तचन्दनम् । १० मधूलिका = ' गुडूची,. गोजी = गोजिह्वा, श्रीपण = गम्भारी, मधुकः = यष्टीमधु । ११ अत्र = पित्तरक्तकृतयोः प्रतिश्याययोः । मधुरैः = काकोल्यादिभिरित्यर्थः । १२ पित्तरक्तोत्थयोः प्रतिश्याययोर्नस्यार्थं तैलमुपदिशति - धवेति । घवत्वक् == CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २४ ] Digitized by Arya Sun Chennai and eGangotri श्रीपर्णीरजनीमिश्रैः क्षीरे दशगुणे पचेत् ॥ २ ९ ॥

२००७ घववल्कलम्, श्यामा श्याममूला त्रिवृत, तिल्वकः = लोध्रः । १ घवत्वगादिकर कै-स्तैलचतुर्थीशैर्दशगुणे क्षीरे चतुर्गुणं जलमपि दत्वा तैलं पचेदित्यर्थः । २ कालोप पन्नं = नस्यकालयोग्यम्, अनयोः = रक्तपित्तोत्थयोः प्रतिश्याययोः । ३ श्लेष्मजप्रतिश्यायचिकित्सितं प्रतिपादयति - कफज इति । ४ यवाग्वा = कृसरया, वमनौषधमिश्रया वामयेत्, कफघ्नं क्रमम् = अन्नसंसर्जनाख्यम्, आचरेत् । ५ सत्रिकण्टकं = गोक्षुरकसहितम् । ६ सदाभद्रा - गम्भारी, हाराणचन्द्रस्तु - सदा-भद्रामित्यत्र ' सहां भद्राम् ' इति पाठं मत्वा सहा मुद्गपर्णी, भद्रा रास्ना, इति व्या. ख्याति कटभी, दारु = देवदारु, निकुम्भा = । ७ सरला = त्रिवृत्, किणिही दन्तीत्यर्थः । ८ सान्निपातिक प्रतिश्यायचिकित्सितमाख्याति — सर्पषीति । कटुतिक्तद्रव्यसिद्धानि । ९ श्रत्र = सान्निपातिकप्रतिश्याये । कटुतिक्तानि = १० सान्निपातिक CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१००८ by Arya Samaj F सुश्रुतसंहितायां Gangotri

पुष्पैर्विमिश्रं जलजैर्वातघ्नैरौषधैरपि । [ अ ० २४ हिमे क्षीरावशिष्टेऽस्मिन् घृतमुत्पाद्य यत्नतः ॥ ३ ९ ॥

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे प्रतिश्यायप्रतिषेधो नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ॥ २४ ॥

प्रतिश्याये मुस्तादियोगं दर्शयति - मुस्तेति । तेजोवती = चविका । १ एभिर्मुस्ता • दिभिः कल्कीकृतैर्विपाचितं तैलं मूर्धविरेके शिरोविरेचने दितमित्यर्थः । २ सर्वप्रतिश्याये दशक्षीरं घृतमभिदधाति - क्षीरमिति । क्षीरं जाङ्गलैर्मृगपक्षि-भिरेणलावादिभिरष्टगुणम्, “ द्रव्यादष्टगुणं क्षीरं क्षीरात्तोयं चतुर्गुणम् ” इति यथध्य · स्ति, तथाऽप्यत्र क्षीरादर्थं जलं, जलजैः पुष्पैनीलोत्पलादिभिः, वातघ्नैः विदारीगन्धा-दिभिर्विमिश्रं कृत्वा, क्षीरावशिष्टे घृतमुत्पाद्य तद्दुग्धं सथित्वा सर्वगन्धा एलादिपरि-पठिताः, सिताः शर्कराः, श्रनन्ता उत्पलसारिवा, चन्दनं रक्तचन्दम्, आवाप्य प्रक्षि-ध्य, तदुद्घृतं क्षीरमथनादुत्पन्नं घृतं भूयो विपचेत् । ३ व्यपोहति = श्रपहरति । ४ रक्तप्रतिश्याये क्रिमिघ्नविधिमभिधत्ते - समूत्रेति । समूत्रपित्ता: = गोमूत्रपि-तयुक्ताः । ५ कृमिघ्नानि भेबजानि = सुरसादीनीत्यर्थः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतशालाक्यतन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां चतुर्विंशोऽध्यायः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २५ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri १०० ९ उत्तरतन्त्र ation

शिरोगलं यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमथो हिमञ्च । पञ्चविंशतितमोऽध्यायः । २ शिरः संश्रितान् श्रवणादिगतरोगानभिधाय ऊजत्रुगत पारिशेष्यादाश्रयभूत-शिरोरोगविज्ञानीयमधिकरोति - अथेति 1 । शिरोरोगा एकादश । २ तत्रादौ शिरोरो-गाणां नामानि निर्दिशति - शिर इति 1 । शिरो रुजति मर्त्यानामित्यत्र शिरोरोगास्तु जायन्ते इति पाठान्तरम् । वातपित्तकफैरित्युक्तेस्त्रित्वबोधेऽपि पुनस्त्रिभिरिति पदं सर्वेषां शिरोरोगाणां सन्निप तजत्वख्यापनार्थम् । वातादिभेदश्चौरकय्यात् । तदुक्तम्— " सर्व एव शिरोरोगाः सन्निपातसमुत्थिताः । श्ररकटय [ दोषलिङ्गैस्ते कीर्तितास्वद्विदा दशः ॥ ” इति । ३ क्षयेण = रसादिक्षयेणेत्यर्थः । ४ वातिकशिरोरोगलक्षणमाख्याति - यस्येति । श्रनिमित्तम् = अतर्कित विप्रकृष्ट-निमित्तम्, निशि चातिमात्रं - रात्रौ शीतेन वायोराविक्यादत्यन्तं व्यथा भवति, वायोः शीतयोनित्वादिति तात्पर्यम् । ५_ बन्धः = वस्त्रादिभिर्बन्धनम्, उपतापः-स्वेदनम् । शिरोऽभितापः = शिरः पीडेत्यर्थः । ६ पैत्तिकशिरोरोगलक्षणमभिधत्ते— यस्योष्णमिति । अङ्गारचितं = ज्वलदङ्गाराच्छन्नमिवेत्यर्थः । धूप्येत = धूमपूर्णमिव भवेत्, शिरश्च श्रक्षि च नासा चेति शिरोऽक्षिनासम् । प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावः । ७ श्लेष्मजशिरोरोगलक्षणमभिदधाति - शिरोगलमिति । कफोपदिग्धम् = अन्तः— कफोपलिप्तम्, गुरु = भारयुतम्, प्रतिष्टब्धं = बद्धमित्र, हिमं = हिमस्पर्शम् । ६४ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१०१० सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० २५ शूर्नाक्षिकूटं वदनञ्च यस्य शिरोऽभितापः स कफप्रकोपात् ॥ ७ ॥

१ शूनाक्षिकूटं = शोथयुतनेत्रगोलकम् । २ सान्निपातिकशिरोरोगलक्षणं वक्ति-शिर इति । सर्वाणि लिङ्गानि = अनन्तरोक्तानि वातजादिलक्षणानि । “ वाताच्छूलं भ्रमः कम्पः पित्ताद्द्दाहो मदस्तृषा । कफाद् गुरुत्वं तन्द्रा च शिरोरोगे त्रिदोषजे ॥ ” इति चरकः । ३ रक्तजशिरोरोगलक्षणमुपदिशति - रक्तेति । स्पर्शासत्वमिति पैत्तिकशिरो. रोगाधिकं लक्षणं बोध्यम् । ४ क्षयजशिरोरोगस्य लक्षणमुद्दिशति - वसेति । वसा देहस्नेहस्योपलक्षणम्, तेन मेदोमज्जशुक्रमस्तिष्काण्यपि गृह्यन्ते । ५ कष्टः कष्ट. साध्य इत्यर्थः । उग्ररुजः = तीव्रवेदनः । ६ संस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यैः कफक्षयः, नागरादितीव्रधूमेन वसामस्तिष्कादिक्षयः, सिरामोक्षादिभिरसृक्क्षयः । श्रत एव एतैः संस्वेदनादिभिः क्षयजस्य वृद्धिः । विदेहेऽपि - " भ्रमति तुद्यते शून्यं शिरो विभ्रान्त. नेत्रता । मूर्च्छा गात्रावसादश्च शिरोरोगे क्षयात्मके ॥ ” इति । " स्त्रीप्रसङ्गादभिघा-तादथवा देहकर्मणा । क्षिप्रं सञ्जायते कृच्छ्रः शिरोरोगः क्षयात्मकः । वातपित्तात्मकं लिङ्गं व्यामिश्रं तत्र लक्षयेत् ॥ ” इति चक्षुष्यः । - ७ क्रिमिजशिरोरोगलक्षणमाह - निस्तुद्यत इति । निस्तुद्यते = व्यथ्यते, सम्भ · क्ष्यमाणं = क्रिमिभिर्दश्यमानमित्यर्थः । स्फुटतीव = शीर्यत इत्र, स्फुरतीवेति पाठे मनाक् चलतीवेत्यर्थो बोध्यः ८ चकारेण क्रिमिनिर्गमोऽपि बोधयः । तदुक्तं चरके-" क्रिमिरोगातुरं विद्यात् क्रिमीणां दर्शनेन च " इति । ९ सूर्यावर्तलक्षणं प्रतिपादयति - सूर्योदयमिति । सूर्योदयं प्रति लक्षीकृत्य या रुक श्रक्षिभुवं समुपैतीति सम्बन्धः । प्रक्षिणी च भ्रुवौ चेत्यक्षिभ्रुवम् । प्राण्यङ्ग • त्वादेकवद्भावः । सूर्योदये प्रातर्मन्दं मन्दं यथा स्यात्तथा रुजां समुपैति, अंशुमता च सूर्येण सह गाढं यथा भवति तथा वर्धते । अर्थात् - यथा सूर्यो वर्धते तथा वेदना CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २५ ] Sanon Chennai a Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri २०११

पक्षाद् दशाहादथवाऽप्यकस्मात्तस्यार्द्धभेदं त्रियाद्वयवस्येत् । प्रवृद्धा भवति, सूर्यस्यापवृत्तौ सायाह्ने विनिवर्तते शाम्यतीति । अत्र निमि: -- " सूर्य सो-मात्मकौ नित्यं स्वहेतू पित्तमारुतौ । कुर्वते वेदनां तीव्रां दिनात् पूर्वाह्न एव तु ॥ श्रा दिव्यतेजसा युक्ते निवृत्तेऽपि च भास्करे । स्रोतसां विवृतश्वाच्च ततः श्लेष्माऽधिगच्छ-ति ॥ उद्गतो मातरिश्वा च स्वमार्गे प्रतिपद्यते । तस्मान्मध्यदिनादूध वेदनाऽत्र प्रशा-म्यति ॥ " इति । १ सर्वात्मकं = सन्निपातजम् । विदेहे सूर्यावर्तविपर्ययोऽपि पठयते । तद्यथा— “ तत्र वातानुगं पित्तं चितं शिरसि तिष्ठति । मध्याह्ने तेजसाऽर्कस्य तद्विवृद्धं शिरोरुजम् ॥ करोति पैत्तिकीं घोरां संशाम्यति दिनक्षये । अस्तं गते प्रभाहीने सूर्ये वायुर्विवर्धते ॥ पित्तं शान्तिमवाप्नोति ततः शाम्यति वेदना । एष पित्तानिलकृतः सूर्यावर्तविपर्ययः ॥ ” इति । अयमत्र सूर्यावर्त एवान्तर्भावनीयः, चातुर्थिके चातुर्थिकविपर्ययवदिति श्रीकण्ठः । २ अनन्तवातलक्षणमभिदधाति - दोषास्त्विति । दुष्टा दोषास्त्रय एव मन्यां ग्रीवासिराद्वयं सम्पीड्य घाटासु ग्रीवापश्चाद्भागेषु सुतोत्रां रुजां कुर्वन्ति, योऽक्षिवि शङ्खदेशे च आशु स्थितिमारब्धत्वं विशेषतः करोति तथा यो गण्डस्य कपोलस्य पार्श्वे एकदेशे कम्पं हनुग्रहादिकं च करोति, तं दोषत्रयोत्थं शिरसो विकारमनन्तवातमुदा-हरन्तीति योजना | ३ अर्धावभेदलक्षणं ब्रवीति - यस्येति । उत्तमाङ्गार्थ = शिरोऽर्धम्, ' उत्तमाङ्गं शिरः शीर्षं मूर्धा ना मस्तकोऽस्त्रियाम् ' इत्यमरः । ४ त्रितयादित्यत्र द्वितयादिति पाठः । अत्र विदेहः - " शिरसोऽन्यतरे पार्श्वे कुपितो मारुतो यदा । श्लेष्मणा रुध्यते जन्तोस्तोदस्फुटनदालनैः ॥ शूलावदारणैर्गाढमर्थं तदवरुध्यते । नयनं चावदीर्येत सोऽ.. र्घ भेदः कफानिलात् ॥ तथा त्र्यहात् स पश्चाहात् पक्षान्मासाच्च देहिनाम् । ” इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१०१२ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० २६ • शङ्खाश्रितो वायुरुदीर्णवेगः कृतानुयात्रः कफपित्तरक्तैः ॥ १६ ॥

· इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे शिरोरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥

मुद्गान कुलत्थान्माषांश्च खादेच्च निशि केवलान् । १ शङ्खकलक्षणमभिदधाति - शङ्खेति । कफपित्तरक्तैः कृताऽनुयात्रा येन स कृतानुयात्रो वायुरिति सम्बन्धः । २ शङ्खयोः = भ्रूपुच्छान्तयोरित्यर्थः । ३ उद्गत-- मृत्युकल्पम् = उपस्थितमृत्युसदृशम् । अस्य व्याधेस्त्रिरात्राभ्यन्तरे विकल्पितासाध्य-त्वम्, त्रिरात्रात्परमसाध्यत्वम् । तथा च विदेह: - " चीयते तु सदा पित्तं शङ्खयोरनि-लाचितम् । निरुणद्धि ततो मर्म परिपूरितमुल्बणम् ॥ ततः शङ्खौ प्ररुज्येते दह्येत इव वह्निना । सूचीभिरिव तुद्येते निकृत्येत इवासिना ॥ शङ्खको नाम शिरसि व्याधिरेष: सुदारुणः । तृष्णामूर्च्छाज्वरकरस्त्रिरात्रात्परमन्तकृत् ॥ कुशलेन तूपक्रान्तस्त्रिरात्रादेव जीवति । " इति । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतशालाक्यतन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां पञ्चविंशोऽध्यायः । षड्विंशतितमोऽध्यायः । ४ पूर्वाध्याये शिरोरोगविज्ञानमभिधाय तच्चिकित्सां प्रतिपादितुं शिरोरोगप्रतिषेध-अधिकरोति — अथेति । प्रतिषेधः - चिकित्सितमित्यर्थः । ५ वातिकशिरोरोग चि. " कित्सां दर्शयति - वातेति । वातव्याधिविधिः स्नेहस्वेदाभ्यङ्गपरिषेकादिबाह्यः, स्नेह-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar