सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1171–1180

अ ० २६ ] Digitized by Arya Sa न्तरतमग्र qhennai and eGangotri १०१३ कैटूष्णांश्च ससापष्कानुष्णं चानु पयः पिबेत् ॥ ४ ॥

' तीरेक्षुरसधान्याम्लमस्तु क्षौद्र सिताजलैः " । पानानुवासनाद्याभ्यन्तर इत्यर्थः । १ कटूष्णान् = कटूष्णद्रव्यसिद्धान् । २ तस्कल्कं = मुद्गादिद्रव्यकल्कम् । ३ तत्सिद्धैः = भद्रदार्वादिवातहरद्रव्यसिद्धैः । ४ ' तिलतण्डुल सम्मिश्रः कृशरः सोऽभिधीयते ' इति कृशरपदेन बोध्यम् । ५ व. रुणादिर्द्रव्यसङ्ग्रहणीपाध्यायोक्तगणः, क्षुण्णे = कुट्टिते । ६ तस्मिन् वरुणादिगणे क्षीरे च विपक्कं सशर्करं सर्पिः पेयमित्यर्थः । ७ स्नैहिको धूमः स्नेहफल सारेत्या-दिना धूमादि चिकित्सिते प्रोक्तः । त्रैवृतं सर्पिर्महावातव्याधिचिकित्सिते, बला-९ रसैः = मांसरसैरित्यर्थः । सुसंस्कृतैः तैलं च मूढगर्भचिकित्सिते प्रोक्तम् । वातद्दरद्रव्यसिद्धेः । १० पित्तरक्तज शिरोरोगयोस्तुल्यचिकित्सितस्वात् सङ्क्षेपेणोभयोरेकं चिकित्सितमु पदिशति - पितेति । ११ मधुरकादिद्रव्य कृतशिरोले पैरित्यर्थः । १२ सिताजलं == CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१०१४ by Arya Samaj Fo कुतसंहितायां dangotri [ अ ० २६ नलैवञ्जुलकह्लारचन्दनोत्पलपद्मकैः ॥ १३ ॥

शर्करोदकम् । १ शिरोपद्रव्याणि निर्दिशति - नलेति । वन्जुल: - जलवेतसः, कह्लारं = रक्तकमलम्, चन्दनं == रक्तचन्दनम्, उत्पलं = नीलोत्पलम्, पद्मकं = पद्म-काष्ठम् । २ शैवलं = दूर्वा, यष्ट्याह्नं = यष्टीमधु, श्रम्भोरुहं = पन्नम् । ३ वैसर्षैः = विसर्पचिकित्सितोक्ते रुशीरला मज्ज कचन्दनस्रोतोजमुक्तामणिगैरिकैः । ४ काकोल्यादि-मधुरवर्गैरित्यर्थः । नस्यमपि मधुरवर्गसावितं बोध्यम् । ५ पथ्यैः = हितकरैः । ६ क्षीरमथनोत्थं सर्पिः क्षीरसर्पिः । ७ आस्थापनोपयोगिद्रव्याणि दर्शयति - उत्पलादीति । उत्पलादिर्द्रव्यसङ्ग्रह-णीयाध्यायोक्तः । ८ स्नेहने = स्नेहनबस्तौ । ९ अन्यदपि = पानप्रलेपनस्यादिकं रक्तपित्तघ्नमित्यर्थः । १० कफजशिरोरोगचिकित्सितमभिधत्ते - कफेति । कफोत्थितं शिरोरोगं कफनिवारणैः शिरोविरेकैस्तीक्ष्णैवंमनैः गण्डूषधारणैश्च जयेदित्यर्थः । ११ मे. ' षशृङ्गस्य = ' मेढ़ासिँगो ' इति ख्यातस्य । १२ आभ्यामेव = इङ्गुदीमेषशृङ्गीत्वग्भ्यामेव CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २३ ] Digitized by Arya सुप्तवं त on Chennai and eGangotri १०१५

भोजनानि ४३ कृमिघ्नानि पानानि विविधानि च । १ शार्ङ्गष्टा = महाकरञ्जः, देवकाष्ठं = देवदारु, सरोहिषै: रोहिष तृणविशेषस-हितैः । २ यवषष्टिकयोश्चान्नं व्योषेन त्रिकटुकेन, क्षारेण यत्रक्षारेण समायुतं पटोल-मुद्गकौलत्थैः रसैर्मात्रावद् भोजयेदित्यर्थः । ३ त्रिदोषज शिरोरोगचिकित्सां निर्दिशति - शिरोरोग इति । पूर्वोक्तवातादिज-शिरोरोगहरो विधिस्त्रिदोषघ्नः । ४ क्षयजशिरोरोगचिकित्सामाख्याति - क्षयज इति । ५ वातघ्नानि भद्रदार्वादीनिमधुराणि काकोल्यादीनि तैर्वातध्नमधुरैः । ६ क्रिमि-जशिरोरोगे चिकित्सामभिदधाति - कृमिभिरिति । ७ मूच्छन्ति = लोलुपत्वेन चञ्चला भवन्तीत्यर्थः । ८ यतस्ततः = नासा स्रोतः प्रभृतिभिः । ९ विडङ्गमरिचा-पामार्गशिग्रुबीजप्रभृतिभिर्मूर्धविरेचनैरित्यर्थः । १० कांस्यनीली = कांस्यमलः । ११ कृ-मिध्नैः = विडङ्गादिभिः । १२ घूमपान विधिनेति शेषः । १३ कृमिघ्नानि = कृमिप्रति-` षेधोक्तानि धान्याम्लादीनीत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१०१Sigitized by Arya Samaj Fo Foll सुतसंहिताय angotri 8 [ अ ० २६ सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादिभेषजम् ॥ ३० ॥

मधुमस्त कसं याघृतपू च भोजनम् । १ सूर्यावर्तकचिकित्सामाचष्टे - सूर्यावर्त इति । आदिशब्दात् प्रलेप -- परिषेक-कवलग्रह - शिरोबर त्यादयो ग्राह्याः । येषां मते सूर्यावर्तविपर्ययसंज्ञकः शिरोरोगः, तत्रापि इयमेव चिकित्सा ज्ञातत्र्या । २ अर्धावभेदक चिकित्सितमुद्दिशति - तथेति । तथा == तेनैव प्रकारेण यथा सूर्यावर्तके नस्यादिभेषजमाहारादिकमुक्तं तत्सर्वं विधेय-मित्यर्थः । यच्च श्रन्यत् स्नेहसिराव्यधावपीडादिकं प्राप्तं युक्तं भवेत् तदपि कर्तव्यम् । ३ अनयोः = सूर्यावर्तार्द्धभेदकयोः । ४ मागधिका = पिप्पली । ५ तेषामवपीडानाम् अन्ते मधुरसान्वितं काकोल्यादिगणक कसाचितं सर्पिर्नस्ये हितमित्यर्थः । ६ द्वयोः = सूर्यावर्तार्द्धावभेदकयोः । ७ अनन्तवातचिकित्सितमभिध-त्ते — अनन्तेति । मधुमस्तका खजुका इति डल्हणः । संयावः लप्सिका, तरल-क्षणं तु- “ संयावस्तु घृत क्षीरगुढगोधूमपाकजम् ” इति, घृतपूरः = ' घेवर ' इति ख्यातः । “ मर्द्दितां समितां क्षीरनारिकेलघृतादिभिः । श्रवमथ्य घृते पक्को घृतपूरोऽयमुच्यते ॥ ' ' इति तल्लक्षणम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २६ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri उत्तरतन्त्रम् " १०१७ क्षीरसर्पिः प्रशंसन्ति नस्ये पाने च शङ्खके ॥ ३८ ॥

जाङ्गलानां रसैः स्निग्धैराहारश्चात्र शस्यते । शतावरीं तिलान् कृष्णान् मधुकं नीलमुत्पलम् ॥। ३ ९ ॥ –

संहितायामभिहिताः सप्तषष्टिर्मुखामयाः । एतावन्तो यथास्थूलमुत्तमाङ्गगता गदाः । १ शङ्खकचिकित्सितमाख्याति - क्षीरेति । L 2111क्यू की परे क्षीरमथनोत्थं सर्पिः क्षीरसर्पिः । २ शङ्खकशिरोरोगे लेपं वक्ति - शतावरीमिति । शतावर्यादिद्रव्यं क्षीरे पिष्ट्वा लेपः कार्यः रास्ना, पालिन्दी = श्यामालता, अम्लपेषितां = काञ्जिकपेषि-। ३ महासुगन्धा = ताम् । ४ अत्र = शङ्ख के । ५ सूर्यावर्तनिवारणः = अनन्तरोक्तः " शिरीषमूलकफले-रखपीढोऽनयोद्दितः ” इत्याधवपीड इत्यर्थः । ६ शिरोरोगाणां सामान्यं चिकित्सितं ब्रवीति - कृमिक्षयेति । बुद्धिमान् वैद्यः कृमिक्षयकृतौ शिरोरोगौ हित्वा त्यक्त्वा शिरोरोगेषु अन्येषु शिरोरोगेषु मधुतेलसमा • युक्तैः संशोधनसंशमनीयाध्यायोक्तः शिरोविरेचनद्रव्यैः शिरांस्यतिविरेचयेत् । ततः पश्चात् सर्षपतैलेन नस्यं प्रयोजयेदिति सम्बन्धः । ७ ' कृमिक्षयकृतौ हित्वा ' इति इद्दाप्यावर्तते । ८ शालाक्यतन्त्रमुपसंहरति - षडिति । कजाः कर्णरोगाः, दशा-ष्टादश अष्टाविंशतिः । ९ सूक्ष्मेण तु असंख्येया भेदाः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१०१८ by Arya Samaj Fou श्रुतसंहितायां gori [ अ ० २७ अस्मिन् शास्त्रे निगदिताः सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः ॥ ४६ ॥

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे शिरोरोगप्रतिषेधोनाम षडूविशोऽध्यायः ॥ २६ ॥

पूतना शीतनामा च तथैव मुखमण्डिका । १ अस्मिन् शालाक्ये शास्त्रे, निगदिताः कथिताः, मया धन्वन्तरिणेति शेषः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतशालाक्यतन्त्रे सुधा ss व्यटिप्प षड्विंशोऽध्यायः । शालाक्यतन्त्रं सम्पूर्णम् । सप्तविंशतितमोऽध्यायः । ( अथ कौमारभृत्यतन्त्रम् । ) २ शालाक्यतन्त्रमभिधाय कौमारमन्त्रमधिकरोति — अथेति । " कौमारभृत्यं नाम कुमारभरणधात्रीक्षीरदोषसंशोधनार्थं दुष्टस्तन्यग्रह समुत्थानां च व्याधीनामुपशमनार्थम् ” इति वेदोत्पत्तावभिहितम् । नवग्रहाकृतिपदस्यादौ बालशब्दो लुप्तनिर्दिष्टः, तेन बालानां संवत्सरपराणां नवग्रहा अप्रसिद्धाः स्कन्दप्रभृतयः, तेषामाकृति: कार्यभूतं लिङ्ग ं , तस्या विज्ञानमधिकृत्य कृतोऽध्यायो नवग्रहाकृतिविज्ञानीयस्तम् । श्रबालानामष्टौ देवप्रभृ ॰ तयो ग्रहा भूतविद्यायां षष्टितमेऽमानुषोपसर्गप्रतिषेधाध्याये वदयन्ते । ३ विज्ञानं = विशिष्टज्ञानम्, साधनं = चिकित्सितमित्यर्थः । ४ नवग्रहाणां नामानि निर्दिशति - स्कन्देति । भगवता शिवेन स्कन्दस्य विनो · दार्थं सृष्टः स्कन्दग्रहः, न पुनः कार्तिकेयः स्कन्दोऽत्रेति बोध्यम् । ५ श्रध्ययनसम्प्रदा-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samai Foundation Chennai and eGangotri उत्तरतन्त्रम् " " १०५ ९ नवमो नैगमेषश्च यः पितृहसंज्ञितः ॥ ५ ॥

शुनाक्षः क्षतजसगन्धिकः स्तनद्विड़ वक्रास्यो हतचलितैकपक्ष्मनेत्रः । उद्विग्नः सुलुलितं चक्षुरल्परोदी स्कन्दार्त्ता भवति च गाढमुष्टिर्वर्चाः ८ निःसंज्ञो भवति पुनर्भवेत्ससंज्ञः संरब्धः करचरणैश्च नृत्यतीव । वि ० सूत्रे सृजति विनद्य जृम्भमाणः फेनञ्च प्रसृजति तत्सखाभिपन्नः १० " स्रस्ताङ्गो " भयचकितो विहङ्गगन्धिः II संस्रावित्र परिपीडितः समन्तात् । नोये उपक्रमे “ पूतनायास्तथाऽन्धाया मण्डिका शतिपूतना " इति व्युत्क्रमेण निरदि-क्षत् । १ बालस्य अन्यग्रहेभ्यो रक्षकत्वात् पितेव ग्रह इति पितृग्रहः, सा एव सब्ज्ञा साता यस्य स पितृग्रहसन्तिः । २ ग्रहाणां बालावेशे हेतुमाह - धात्रीति । यात्री उपमाता, पोषयित्रीति यावत्; माता जननी, तयोर्घात्रीमात्रोः प्राग् गर्भि-णीव्याकरणे प्रदिष्टोऽपचार उपदिष्टाकृत्य विधिस्तस्मात् प्राक्पदिष्टापचारात् । बालानां प्राक्तनकर्मवशाद् धात्री माता चापचारं करोति, येन तत्कृतापचाराद् बालाः फलभो-तारो भवन्ति । ३ कुमारशब्दस्योपलक्षणत्वात् कुमारिका अपि हिंस्युरित्यर्थः । ४ देहं विश-न्तो ग्रहाः कस्मान्नोपलभ्यन्तइत्याह-: - ऐश्वर्येति । ऐश्वयंस्थाः = अणुताद्यष्टविधप्रभावे स्थिताः । यत ऐश्वर्यस्था विश्वरूपास्ते, नातो देहं विशन्तो मानुषैर्द्रष्टुं शक्या इति योजना | ५ श्रप्तं वाक्यम् = श्राप्तोच्चरितं वाक्यमित्यर्थः । आप्तस्तु यथार्थवक्ता । ६ स्कन्दग्रहार्तलक्षणमभिदधाति — शूनाक्ष इति । शूनाक्षः- - शोधयुक्तनयन:, क्षतजसगन्धिकः = रुधिरसमानगन्धिकः, स्तनद्विट् = स्तनद्वेषी, वक्रास्यः = वक्रमुखः, इतं चलितं चैकपचम नेत्रे यस्य स इतचलितैकपदमनेत्रः । ७ सुलुलितचक्षुः = ईष. म्मिलितनयनः । गाढेमुष्टिवर्चसी यस्य स गाढमुष्टिवर्चाः । ९ स्कन्दापस्मा-रावलक्षणं दर्शयति - निःसन्ज्ञ इति । निःसन्ज्ञ: - निर्गत सम्यग्ज्ञान इत्यर्थः । १० तस्य स्कन्दस्य सखा तत्सखः स्कन्दापस्मारः, तेनाभिपन्नो जुष्ट इति तस्सखाभिपन्नः । ११ शकुनिग्रहार्तलक्षणमाख्याति - स्रस्ताङ्ग इति । स्रस्वाङ्गः = शिथिलशरीरः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१०२ by Arya Samaj Four श्रुतसंहितायां स्फोटैश्व प्रचिततनुः सदाहपाकै-eGangotri [ अ ० २७ र्विज्ञेयो भवति शिशुः क्षैत: शकुन्या ॥ १० ॥

रक्तोस्यो हरितमलोऽतिपाण्डु देहः श्यावो वा ज्वरमुखपाकवेदनाऽऽर्त्तः । रेवत्या व्यथिततनुश्च कर्णनासं मृद्गति ध्रुवमभिपीडितः कुमारः ॥ ११ ॥

स्रस्तौङ्गः स्वपिति सुखं दिवा न रात्रौ विभिन्नं सृजति च काकतुल्यगन्धिः । ass हृषिततनूरुहः कुमार स्तृष्णालुर्भवति च पूतनागृहीतः ॥ १२ ॥

यो द्वेष्टि स्तनमतिसारका ७ हिकाछर्दीभिज्वरस हिताभिरर्धमानः । दुर्वर्णैः सततमधःशयोऽम्लंगन्धिस्तं ब्रूयुर्भिपज इहान्धपूतनार्त्तम् ।१३ । उद्विग्नो भृशमतिवेपते प्ररुद्यात् संलीनः स्वपिति च यश्य चान्त्रकूजः । विस्राङ्गो भृशमतिसार्य्यते च यस्तं जानीयाद्विषगिह शीतपूतनार्तम् ॥ १४ ॥

म्लानङ्गः सुरुचिरपाणिपादवक्त्रो बह्वाशी कलुषसिरावृतोदरो यः । १ क्षतः = आर्त इत्यर्थः । २ रेवतीग्रहार्तलक्षणं ब्रवीति — रक्तास्य इति । रक्ता स्यः = रक्तवर्णंमुखः, हरितमलः = हरितवर्णविण्मूत्रः, ज्ञरमुखपाकवेदनार्तः ज्वरातों मुखपाकवेदनार्तश्चेत्यर्थः । ३ पूतनाग्रहार्तलक्षणमभिधत्ते - स्रस्ताङ्ग इति । ४ हृषिततनूरुहः = उद्धषिं • तरोमाञ्चः, तृष्णालुः == पिपासाशील इत्यर्थः । ५ अन्धपूतनार्तलक्षणमुपदिशति— इति । ६ अम्लगन्धिः = काञ्जिकाद्यग्लद्रव्यगन्धिः । ७ शीतपूतनार्तस्य लक्ष. मुद्दिशति - उद्विग्न । इति । प्रतिवेपते = अतिकम्पते, संलीनः = शयनीयैकभागे सम्यग्लीन इत्यर्थः । ८ मुखमण्डिकाग्रहार्तस्य लक्षणमाख्याति - म्लानाङ्ग इति । म्लानाङ्गः = मलि • नशरीरः, सुरुचिरपाणिपादवक्त्रः = सुन्दरकरचरणमुखः, कलुषसिराभिरावृतमुदरं यस्य CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २७ ] Digitized by Ary सुतरसन् Chennai and eGangotri १०२१ सोद्वेगो भवति च मूत्रतुल्यगन्धिः स ज्ञेयः शिशुरिह वक्त्रमण्डिकौऽऽर्त्तः ॥ १ ९ ॥ ये: फेनं वमति विनम्यते च मध्ये

नमः " स्कन्दाय देवाय ग्रहाधिपतये नमः । सतथोक्तः । १ सुखमण्डिकार्त इत्यर्थः । २ नैगमेष ग्रहार्तस्य लक्षणं वक्ति - य इति । यः = बालः, मध्ये = मध्याङ्गे विनम्यते, सोद्वेगं = सत्रासं विलपति, ऊर्ध्वमीक्ष-* माणः === ऊर्ध्वमवलोकयन् । ३ प्रततं = निरन्तरम्, वसासगन्धिः - वसासमगन्धिः । ४ श्रसाध्यग्रद्दार्तलक्षणं दर्शयति - प्रस्तब्ध इति । प्रस्तब्धः = प्रकर्षेण स्त · -ब्धाङ्गः, आविशन् = श्रावेशं प्राप्नुवन् । ५ साध्य ग्रहार्तलक्षणं निर्दिशति - विप-रीतमिति । विपरीतं = पूर्वोक्त | साध्य प्रस्तब्धादिलक्षणप्रतिकूलमित्यर्थः । अचिरा-दिंतं = स्वल्पकालपीडितम् । ६ साध्यग्रहार्तलक्षणमाह – गृह इति । पुराणइविषा = पुराणघृतेन, शुचौ = शुचिदेशे, शुचिः = वैद्य इत्यर्थः । ७ तेषां = सर्षपाणाम्, कारयेत् = प्रज्ज्वालयेत् । ८ हव्यवाहनम् = श्रग्निमित्यर्थः । ९ ‘ चातुर्जातककर्पूरकक्कोलागुरुकुङ्कुमम् । लवङ्गसहितं चैव सर्वगन्ध ं विनिर्दिशेत् ॥ ' इति सर्वगन्धद्रव्याणि, यवधान्यतिलादीन्योषधीबीजानि, ' श्रोषध्यः फलपाकान्ताः ’ • इत्यमरः । यवादीनां मानमुक्तं याज्ञिकैः - ' यवार्धं तण्डुलाः प्रोक्तास्तण्डुला तिलाः स्मृताः । तिलार्धं शर्कराः प्रोक्ता आज्यं भागचतुष्टयम् ॥ ' इति । १० तत्र यं मन्त्र--मुच्चरेत्तं निर्दिशति – नम इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar -16

१०२ by Arya Samaj Folddand सुश्रुतसंहितायां Chennai and eGangotri [ अ ० २८

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे नवग्रहाकृतिविज्ञानीयो नाम ( प्रथमोऽध्यायः, आदितः ) सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥

सोमवल्लीमिन्द्रवल्लीं शमीं बिल्वस्य कण्टकान् । १ द्रुतं - शीघ्रमित्यर्थः । ' द्रुतं शीघ्रविलीनयो: ' इति हेमचन्द्रः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतकौमारतन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां सप्तविंशोऽध्यायः । अष्टाविंशतितमोऽध्यायः । २ नवग्रहाकृतिविज्ञानीयानन्तरं ' साधनं चाप्यनन्तरम् ' इति प्राक् प्रतिज्ञातत्वा · दुपक्रमागतं प्रथमं स्कन्दग्रहप्रतिषेधमधिकरोति - अथेति । ३ उपसृष्टानां = जुष्टा • नाम् । ४ तेषां = भद्रदार्वादिवातघ्नद्रुमाणाम् । ५ सुरामण्डः = सुराया उपरितनो-ऽच्छो भागः, कैडर्यः = महानिम्बः, श्रवापः = प्रक्षेपः । ६ मधुरेषु द्रुमेषु = मधूक-राजादनप्रभृतिषु वृक्षेषु । ७ काकादनी = गुआ । ८ सोमवल्ली = गुडूची, इन्द्र. CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar