सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1181–1190

अ ० २८ ] Chennai: Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri मृगादन्याश्च मूलानि प्रथितान्येव धारयेत् ॥ ७ ॥

१०२३

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे स्कन्दप्रतिषेधो नाम ( द्वितीयोऽध्यायः, आदितः ) अष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥

वल्ली = गोलोमी, ' सफेद दूब ' इति ख्याता । १ मृगादन्याः = इन्द्रवारुण्याः । २ बलिं निर्दिशति - रक्तानीति । ३ ' नमः स्कन्दाय देवाय ग्रहाधिपतये नमः ' इति पूर्वोक्तमन्त्रेण बलिनिवेद्य इत्यर्थः । ४ कुर्यात्, किं? नवैः शालियवैः पुरं मण्डलमित्यर्थः । ५ गायत्र्यभिमन्त्रिताभिरद्भिश्च स्नानमिति सम्बन्धनीयम् । एतेन

मित्यर्थः । वपुषामित्यत्र अन्वेति । ९ ग्रहाणां स्कन्दग्रहप्रभृतीनां सेनायाः पतिः ग्रहसेनापतिर्देवसेनापतिः । १० इरतीति द्दरः, देवसेनारिपूणां दैत्यानां इरो देवसेनारिपुहरः । ११ देवदेवस्य = महादेवस्य । १२ ‘ शर्मशातसुखानि च इत्यमरः । १३ क्रौनामानं पर्वतं सूदयति CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१०२४ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः । [ अ ० २ ९ अथातः स्कन्दापस्मारप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ २ ॥

अनन्तां कुक्कुट बिम्ब मर्कटीचापि धारयेत् । निहन्तीति क्रौञ्चसूदनः । ' स्कन्देन युद्धवा सुचिरं चित्रमायी सुमायिना । सशैलस्तस्य दैत्यस्य ख्यातश्चित्रेण कर्मणा । केतुतामगमत् तस्य नाम्ना क्रौञ्चः स उच्यते ॥ ' इति मृगेन्द्र संहिता । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गत कौमारतन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्या-मष्टाविंशोऽध्यायः । एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः । १ स्कन्दप्रतिषेधानन्तरं क्रमप्राप्तं स्कन्दापस्मार प्रतिषेधमधिकरोति - अथेति । अपगतः स्मारो यस्मादित्यपस्मारः, स्कन्दापस्मारः स्कन्दसखः, तस्य प्रतिषेधं चिकि · रिसतं स्कन्दापस्मारप्रतिषेधम् । २ गोलोमी = श्वेतदूर्वा, वचेत्यन्ये । सुरसादिर्द्रव्य-सङ्ग्रहणीयाध्यायोक्तो गणः । ३ क्षीरवृक्षकषाये न्यग्रोधोदुम्बरादिपञ्चककषाये चतुर्गुणे, पयसा चतुर्गुणेन दुग्धेन सह काकल्पादौ गणे कल्कीकृते स्नेह चतुर्थीशे घृतं विपक्तव्यम्, तच्च पानोयं पातव्यमित्यर्थः । ४ वचाहिङ्गुभ्यां युक्तं मिलितमुत्सादनमुद्वर्तनं स्कन्दग्रहे हितं भवतीत्यर्थः । ५ अन • न्ता = उत्पलसारिवा, विशल्येत्यन्ये । कुक्कुटी = कुक्कुटी शरीरवत् कुसुमचित्रा वल्ली स्फटि-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३० ] Digitized by Arya Sama ra Chennai and eGangotri पक्कापक्कानि मांसानि प्रसन्ना रुधिरं पयः ॥ ७ ॥

भूतोदनो निवेद्यश्च स्कन्दापस्मार १०२५ चतुष्पथे च कर्त्तव्यं स्नानमस्य यतात्मना ॥ ८ ॥

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे स्कन्दापस्मारप्रतिषेधो नाम ( तृतीयोऽध्यायः, आदितः ) एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ २ ९ ॥

करचितकुक्कुटाण्डतुल्यकन्देति डल्हणः । शाल्मलीत्यन्ये । मर्कटी = कपिकच्छुः, अपा · मार्ग इत्यपरे । धारयेत् शरीरे इति शेषः । १ प्रसन्ना = सुरा । २ श्रवटे = गर्ते इत्यर्थः । ३ यतात्मना संयतचित्तेन चतुष्पथे अस्य बालस्य स्नानं कर्तव्यं कारयितव्यमित्यर्थः । ४ बालस्य रक्षामन्त्रं निर्दिशति - स्कन्देति । स्कन्दस्य कार्तिकेयस्य दयितः प्रिय: ' दयितं वल्लभं प्रियम् ' इत्यमरः । सखा मित्रं यो विकृताननो विकरालमुखः स्कन्दापस्मारसंज्ञो विशाखसंज्ञः, अस्तीति शेषः । विशाखसंज्ञ इति स्कन्दापस्मारस्य नामान्तरम् । सः शिशोः शिवोऽस्तु कल्याणकृद् भवत्वित्यर्थः । ' श्वः श्रेयसं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गलं शुभम् ' इत्यमरः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गत कौमारतन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्या-मेकोनत्रिंशोऽध्यायः । त्रिंशत्तमोऽध्यायः । ५ क्रमप्राप्तं शकुनीप्रतिषेधमधिकरोति - अथात इति । ६ शकुन्यभिपरी-' तस्य - शकुनीग्रहव्याप्तस्य बालस्येत्यर्थः । ७ परिषेचनै निष्काथः कार्य इति सम्ब-६५ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१०२६ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ०, ३०

स्कन्दापस्मारशमनं “ घृतं चापीह पूजितम् । १० कुर्य्याच विविधां पूजां शकुन्याः " कुसुमैः शुभैः ॥ ९ ॥

न्धः । १ कषायाः न्यग्रोधादयः, मधुराणि काकोल्यादीनि तैः कषायमधुरैः । न्यग्रो. धादिपञ्चानां कषायः, काकोल्यादीनां कल्कश्च ग्राह्यः । २ मधुकं यष्टीमधु, उशीर = ' खस ' इति ख्यातम्, हीवेर: = ' हाऊत्रेर ' इति, सारिवा = ' श्रनन्तमूल ' इति, उत्पलं == नीलोत्पलम्, पद्मकं - पद्मकाष्ठम् । ३ प्रदिहेत् = प्रलिम्पेत् । ४ व्रणेषु = शकुनीग्रसितबालव्रणेषु, उक्तानि चूर्णानि द्वित्रणीयोक्तानि मिश्रको. क्तानि च शोधनरोपणानि चूर्णानि विविधानि पथ्यानि = प्रणितोपासनीयोक्तानि शालि मुद्दाडिम सैन्धवादीनि । ५ धूपनानि = “ सर्षपाः सर्पनिर्मोको बचा काका-दनी घृतम् ” इति स्कन्दग्रहोक्तानि । ६ मृगैर्वारुः = इन्द्रवारुणी, नागदन्तीदन्ती-भेदः, निदिग्धिका = कण्टकारिका । ७ सहदेवा = पीतपुष्पा बला, बृहतो = स्थूलफला कण्टकारिका । ८ करन्जेषु = नक्तमालमूलेष्वित्यर्थः । नियतात्मना = उपवासादिशु-चिना, तदुक्तम्– “ सोपवासः शुचिनक्तं सशस्त्रो निर्हरेद् बलिम् ” इति । ९ निष्कुटे = गृहोपवने, ' गृहारामास्तु निष्कुट ।: ' इत्यमरः । यथाविधि = नवैः शालियवैर्निर्मिते मण्डले गायत्र्यभिमन्त्रिताभिरद्भिः स्कन्दग्र होक्तविधानेन स्नानमि-त्यर्थः । १० “ दैवदारुणि रास्नायां मधुरेषु द्रुमेषु च ” इत्यादिषु सिद्धं घृतमित्यर्थः । चापीति चकारेण “ सोमवल्लीमिन्द्रवल्लीं शमीं बिल्वस्य कण्टकान् । मृगादन्याश्च मूलानि ग्रथितान्येव धारयेत् ॥ ” इति समुच्चीयते । ११ कुसुमैः = जातीपुष्प-नीलोत्पलादिपुष्पैरित्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३१ ] Digitized by Arya Saal Chennai and eGangotri १०२७

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे शकुनीप्रतिषेधो नाम ( चतुर्थोऽध्यायः, आदितः ) त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥

१ बालरक्षामन्त्रमुद्दिशति - अन्तरीक्षेति । श्रन्तरीक्षे श्राकाशे चरतीति अन्त-रोक्षचरा । २ श्रत्र ' अधोमुखी ' इति पाठान्तरम् । तीक्ष्णतुण्डा तीक्ष्णं तुण्डं मुखं यस्याः सा । ३ पिङ्गे पिङ्गलवर्णेऽक्षिणी यस्याः सा पिङ्गाक्षी । ४ शङ्कुवत् कर्णौ यस्याः सा शङ्कुकर्णी ' । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गत कौमारतन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां त्रिंशत्तमोऽध्यायः । एकत्रिशत्तमोऽध्यायः । ५ क्रमागतत्वाच्छकुनीप्रतिषेधानन्तरं रेवतीप्रतिषेधमधिकरोति - अथात इति । ६ अश्वगन्धा = ‘ असगन्ध ' इति ख्याता । शृङ्गी = कर्कटशृङ्गी 1 । ७ सहे = मुद्गपर्णी माषपण च । ८ सर्जरसः = सालरसः, ' राल ' इति ख्यातः । ९ पलङ्कषायां = गोक्षुरके, नलदे = जटामांस्याम्, गिरिः = गिरिकर्णिके, कदम्बकः = ' कदम्ब ' इति ख्यातः । गिरिकदम्बो महाकदम्ब इत्यन्ये । १० अश्वकर्णः = सालभेदः । ककुभः = श्रर्जुनः, तिन्दुक्की = ‘ तेन्दू ' इति ख्याता । ११ पानीयं = पातव्यमित्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१०२८ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ३१

उपासते यां सततं देव्यो विविधभूषणः ।

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे रेवतीप्रतिषेधो नाम ( पञ्चमोऽध्यायः, आदितः ) एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥

१ प्रदेइः = प्रलेपः, सर्वगन्धेन संसृष्टः सार्वगन्धिकः । “ चातुर्जातककर्पूरकक्को-लागुरुकुङ्कुमम् । लवङ्गसद्दितं चैव सर्वगन्धं विनिर्दिशेत् ॥ ” इति । २ यवफलः = वंशः । ३ वरुणारिष्टकमयं वरुणनिम्बकाष्ठघटितं तथा सैन्दुकं सिन्धुवारकाष्टघटितं रुचकं माल्यं धारयेदिति सम्बन्धः । रुचको बीजपूरे च निष्के दन्तकपोतयोः । न द्वयोः सज्जिकाक्षारेऽप्यश्वाभरणमाल्ययोः । सौवर्चलेऽपि मङ्गल्यद्रव्येऽपि कटकेऽपि च ॥ ' इति मेदिनी । ४ पुत्रञ्जीव: ' जीयापोता ' इति ख्यातस्तरकाष्ठकृतं पौत्रजीविकं रुचकं वेत्यर्थः । ५ सुमनसः = पुष्पाणि । ६ गोतीर्थे = गोशालायाम् । ७ सङ्गमे = नदीद्वयसङ्गमने, कुर्यात् = कारयेदित्यर्थः । = बालस्य रक्षामन्त्रमुद्दिशति - नानेति । धरतीति धरा, नानावस्त्राणां घरेति नानावस्त्रधरा । ९ विविधभूषणा देव्यः अन्या देव्यः सततं यां रेवतीम् उपासते सेवन्ते इति योज्यम् । १० प्रसीदतु = प्रसन्ना भवश्वित्यर्थः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतकौमारतन्त्रे सुधाऽख्यटिप्पन्या-मेकत्रिंशोऽध्यायः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३२ ] Digitized by Arya व्यस्त र सम् hennai and eGangotri

वचा वयःस्था गोलोमी हरितालं मनःशिला कुष्ठं सर्जरसश्चैव तैलार्थे वर्ग इष्यते ॥ ४ ॥

काकार्दनीं चित्रफलां विम्बीं गुञ्जाञ्च धारयेत् ।

द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः । १०२ ९ १ रेवतीप्रतिषेधानन्तरं क्रमागतं पूतनाप्रतिषेधमधिकरोति — अथात इति । २ कपोतवङ्का = ब्रह्मसुवचला, ब्राह्मीत्यन्ये । श्ररलुकः = ' सोनापाठा ' इति ख्यातः । वरुणः = ‘ बरना ' इति ख्यातः । पारिभद्रकः = निम्बः । ३ श्रास्फोता = सारिवा । ४ वयःस्था = ब्राह्मी, गोलोमी - श्वेतदूर्वा । ५ तुगाक्षोर्यो = वंशलोचनायाम्, मधुरकेषु = काकोल्यादिमधुरवर्गेषु । तत्र तुगाक्षीर्याः कषायः, काकोल्यादिवर्गस्य कल्को ग्राह्यः । ६ गिरिः - गिरिकर्णिका, कदम्बकः = कदम्बः, गिरिकदम्बो महा-कदम्ब इत्यन्ये । ७ हरेणवः = रेणुकाः, निर्गुण्डाबीजमित्यर्थः । ८ गन्धनाकुली - रास्ना, कुम्भी-का = वारिपणीं । ९ काकादनी = श्वेतगुआ, चित्रफला = इन्द्रवारुणी, कण्टकारी-त्यन्ये । १० पललं = तिलचूर्णम् । ' पललं पङ्कमसियोः । तिलचूर्णे पललस्तु राक्षसे ” CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१०३० सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ३३

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे ( षष्ठोऽध्यायः, आदितः ) द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥

तथा सर्जरसश्चैव तैलार्थमुपदिश्यते । इतिहैमः । १ उच्छिष्टेन = श्राचमनावशिष्टेन, अभिषेकेण = ज लेनेत्यर्थः । २ बालस्य रक्षामन्त्रं निर्दिशति - मलिनेति । मलिनाम्बरसंवीता = मलिन-वस्त्राच्छादिता, रूक्षमूर्धंजा = रूक्षकेशा । ३ दारकं = बालम्, ' दारको भेदके पुत्रे ' इतिहैम: । ४ भिन्नागारे आश्रयो यस्याः सा भिन्नागाराश्रया, पूतना देवी दारकं बालं पातु रक्षतु । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतको नारतन्त्रे सुधारूपटिप्पन्यां द्वात्रिंशोऽध्यायः । त्रयस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः । ५ पूतनासामान्यात् क्रमागतमन्धपूतनाप्रतिषेधमधिकरोति — अथेति । ६ ति तकद्रुमाणां निम्बादिवृक्षाणां पत्राणि तेषां क्काथोऽवसेचने कार्य इत्यर्थः । ७ सौवी--रकं - काञ्जिकभेदः । यथा- - ' " सौवीरस्तु यवैरामैः पक्वैर्वा निस्तुषैः कृतम् । गोधूमै • रपि सौवीरमाचार्याः केचिदूचिरे ॥ ” इति । सुरासौवीरके तैलात् प्रत्येकं चतुर्गुणे, CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३३ ] Digitized by Arya युक्त tion Chennai and eGangotri १०३ पिप्पल्यः पिप्पलीमूलं वर्गो मधुरेको मधु ॥ ४ ॥

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रेऽन्धपूतनाप्रतिषेधो नाम ( सप्तमोऽध्यायः, आदितः ) त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥

कुष्टादीनि करकद्रव्याणि तानि च तैलचतुर्थीनि । मधु = माक्षिकम् तस्य च शोतीभूते घृते प्रक्षेपः । १ मधुरकः =- काकोल्यादिः, २ शीतलैः कुमुदोत्पलादिभिरन्यैरपि द्रव्यैरित्यर्थः । ३ भिक्षुसङ्घार्टी = शाक्यभिक्षोः परिव्राजकस्य वा जीर्णवस्त्रम् । ४ कुक्कुटी = कुक्कुटीशरीरवत् स्फटि-करचितकुक्कुटाण्डसदृशकन्दा कुसुमचित्रा वल्लीति डल्दणः । शात्मलीत्यन्ये । मर्कटी = कपिकच्छूः, अपामार्ग इत्यन्ये । अनन्ता = उत्पलसारिवा । । ५ अन्तः गृहे = भिन्नागाराभ्यन्तरे । ६ शिशोश्चेति चकारेण धात्र्याश्च स्न. पनं कुर्यादित्यर्थः । ७ बालस्य रक्षामन्त्रमुपदिशति -करालेति । ८ अन्धपूतना देवी प्रीता सती इमं बालं संरक्षतु पालयत्विति सम्बन्धः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतकौमारतन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां त्रयस्त्रिशोऽध्यायः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१०३ Bgitized by Arya Samaj Foun सुश्रुतसंहितायां cango Chennai and eGangotri

रोहिंगीसर्जखदिरपलाशककुभत्वचः । [ अ ० ३४ निष्क्वाथ्य तस्मिन्निष्क्वाथे सतीरं विपचेद् घृतम् ॥ ५ ॥

" मुद्गौदनाशना देवी सुराशोणितपायिनी । चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः । १ श्रन्धपूतनाप्रतिषेधानन्तरं पूतनासामान्याच्छीत पूतनाप्रतिषेधमधिकरोति- -अ · थात इति । २ सुवहा = रास्ना, बिम्बी = बिम्बीफलम्, प्रचीबलः = मत्स्याक्षकः, प्रचीयते बलमनयेति प्रचीबला, पृषोदरादिः । प्रचीबला बल्या तुरगगन्धा चेति यावत्, तस्य फलं प्रचीबलमिति सुश्रुतार्थं सन्दीपनम् । ३ नन्दी = नन्दीवृक्षः । ४ सुरदारु = देवदारु । ५ रोहिणी = कट्फलः, सर्जः: - साल:, ' साले तु सर्जकार्याश्वकर्णकाः सस्य संवरः ' इत्यमरः । ककुभः = श्रर्जु-नः । रोहिण्यादीनां त्वचः । ६ बस्तगन्धा = अजगन्धा, अहेस्त्वचः = सर्पकन्चुकाः । ७ लम्बा = तिक्ततुम्बी, काकादनी = श्वेतगुञ्जा । ८ शीतपूतना जलाशयाधिवासिनो, श्रतो नद्यां मुद्गकृतेरन्नैर्भक्ष्यैस्तां तर्पयेदित्यर्थः । ९ जलाशयान्ते = नदीनिकटे । १० बालस्य रक्षामन्त्रमाह- - मुद्गौदनेति । मुद्गौदनमशनं भोजनं यस्याः सा CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar