सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1221–1230

अ ० ३ ९ ] Digitized by Arya गुम्त रस hennai and eGangotri

१०६३ यितलङ्घनस्य लक्षणमाह-- बलक्षय इति । तन्त्रान्तरे - " पर्व भेदोऽङ्गमर्दश्च कालः शोषो मुखस्य च । क्षुत्प्रणाशोऽरुचिस्तृष्णा दौर्बव्यं श्रोत्रनेत्रयोः ॥ मनसः सम्भ्रमोऽ-भीक्ष्णमूर्ध्ववातस्तमो हृदि । देहाग्निबलहानिश्च लङ्घनेऽतिकृते भवेत् ॥ ” इति । हीन. लङ्घनस्य लक्षणं तु- “ कफोत्क्लेशः सहृल्लासः ष्ठीवनं च मुहुर्मुहुः । कण्ठस्य हृदयाशु-द्विस्तन्द्रा स्याद्धीनलङ्घने ॥ ” इति तन्त्रान्तरोक्तं बोध्यम् । १ ज्वरेऽर्घावशिष्टोदकगुणं दर्शयति- दीपनमिति । २ उष्णोदकलक्षणमुक्तम्-" क्वाथ्यमानं तु निवेंगं निष्फेनं निर्मलं तथा । अर्थावशिष्टं यत्तोयं तदुष्णोदकमुच्यते ॥ " इति । " ज्वरकासकफश्वासपित्तवाताममेदसाम् । नाशन पाचनं चैव पथ्यमुष्णोदकं सदा " ॥ ऋतुभेदेन जलस्य पाकभेदमाह - " त्रिपादशेषं सलिलं ग्रीष्मे शरदि शस्यते । हिमेऽधं शेषं शिशिरे तथा वर्षावसन्तयोः ॥ ” इति । अन्ये तु - " निदाघे खर्धपादोनं पादहीनं तु शारदम् । शिशिरे च वसन्ते च हिमे चार्घावशेषितम् ॥ श्रष्टमांशावशेषं तु वारि वर्षासु शस्यते । इति केचिद् बुधाः प्राहुर्जेज्जटागमदर्शनात् ॥ ” इति । ३ शीतोदकगुणं वक्ति - शीतमिति । शीतम् = अक्कथितम्, अन्यथा = - उष्णो-- दकगुणविपरीत गुणम् । ४ शृतशीतजलगुणमाह - पित्तेति । तिक्तकैः = तिक्त • वर्गाभिहितैर्द्रव्येः । ५ गाङ्गेयं = मुस्तम्, नागरः = शुण्ठी, उशीरं = ' खस ' इति ख्यातम् । पर्पटः = ' पित्तपापड़ा ' इति प्रथते । उदीच्यं = बालकम् । गाङ्गेयादिकं कर्ष-मात्रमादाय प्रस्थपरिमिते जले क्वाथ्य अर्धावशिष्टं कर्तव्यम् । तदुक्तम् - " यदप्सु शृत-शीतासु षङ्गादि प्रयुज्यते । कर्षमात्रं ततो द्रव्यं साधयेत् प्रास्थिकेऽम्भसि । अर्धश्शृतं प्रयोक्तव्यं पाने पेयादिसंविधौ ॥ ” इति वङ्गसेनः । शार्ङ्गधरोऽपि - " क्षुण्णं द्रव्यं पलं साध्यं चतुःषष्टिपले जले । अर्धशिष्टं तु तद्देयं पाने पेयादिसंविधौ ॥ ” इति । ६ पा-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१०६४ Digitized by Arya Sam सुश्रुतसंहितायां ramdeGangotri [ अ ० ३ ९

( तीक्ष्णे ज्वरे गुरौ देहे विबद्धेषु मलेषु च । सामदोषं विजानीयाज्ज्वरं पक्कमतोऽन्यथा ॥ )

चनंः — बक्ष्यमाणैः पञ्चमूलीप्रभृतिभिः पाचनैरित्यर्थः । १ कषायैः = काथैः । २ प्रतिदोषं तांस्तान् पाचनकषायान्निर्दिशति – पञ्चेति । पश्चमूली = महती पञ्चमूली । ३ पिप्पल्यादिर्गणो द्रव्य सङ्ग्रहणीयाध्यायोक्तः । ४ संसृष्टं - मिश्र कषायमित्यर्थः । येषां पाचनमहितं तानाइ – - अ । विवर्जयेत् ' पाचनम् ' इति अथेति शेषः । ५ पक्वज्वरलक्षणमाइ — मृदाविति । मृदौ = स्वल्पीभूते, प्रचलेषु = स्वमा. र्गसवारिषु, मलेषु = वातपित्तकफमूत्रपुरीषेषु । ६ तदौषधं = वक्ष्यमाणशमनशोधना-ख्यमौषधमित्यर्थः । ७ एकीयमतं निर्दिशति — दोषेति । दोषाणां दुष्टवातपित्तकफानां प्रकृतिः ज्वर-स्य तदुपद्रवाणां चोत्पादनं, तस्या वैकृत्यं वैपरीत्यं तस्माद् दोषप्रकृतिवैकृत्याद्, दोष-पाकज्ञानमित्यर्थः । ८ सामान्यमामज्वरलक्षणमाचष्टे - हृदयोद्वेष्टनमिति । हृदयो-द्वेष्टनं = हृदयस्यामोटनमिव । ९ दोषाप्रवृत्तिः = वातादिदोषाणां निश्चलता, श्राल-स्यम् = अलसरवम्, विबन्धः = विड्वातयोर प्रवृत्तिः । १० अरतिः = अनवस्थितचि ० CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

उत्तरतन्त्रम् । Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri अ ० ३ ९ ] १०६५

त्तता । १ प्रसङ्गी CHO संसक्तः । निरामज्वरलक्षणं तु - " क्षुरक्षामत्वं लघुखं च गात्रा-णां ज्वरमार्दवम् । दोषप्रकृतिरुत्साहो निरामज्वरलक्षणम् ॥ ” इति । दोषप्रकृतिर्दोषाणां मार्गसवार इति तदर्थः । २ ज्वरे परमतेन श्रदानकालमाह - सप्तेति । सप्तरात्रात्परम् = = अष्टमेऽहनी · त्यर्थः । केचित् = चरकादयः, यथा - " ज्वरितं वडहेऽतीते लध्वन्नप्रतिभोजितम् । पाचकं नामनीयं वा कषायं पाययेत्तु तम् ॥ ” इति । ज्वरितं षढहे लङ्घनेन व्यतीते सप्तमेऽहनि लध्वन्नं दत्त्वा, अष्टमे दिने कषायं पाययेदिति तदर्थः । “ गुडूचीपिप्पली-मूलनागरैः पाचनं श्रुतम् । वातज्वरे तथा पेयं कालिङ्गं सप्तमेऽहनि ॥ ” इति शार्ङ्ग-घरः । अपि च-- " पाययेदातुरं साममौषधं सप्तमे दिने । शमनेनाथवा दृष्ट्वा निराम तमुपाचरेव ॥ ” इति तन्त्रान्तरम् । अपि च - " वातिके सप्तरात्रेण दशरात्रेण पेत्तिके । श्लैष्मिके द्वादशाहेन ज्वरे युञ्जीत भेषजम् ॥ ” इति । एवं सति कषायदाने सप्तमाष्टम-दिवसयोर्विकल्पः । तत्रापि वयोबलाग्निदोषदेशकालोचितं कुर्यादिति भावमिश्रः । ३ यदा पित्तज्वरोऽल्पदोषश्च सप्ताहादर्वागपि शीघ्रं पाकमाप्नुयात्तदा भेषजं देयमिति स्वमतमाह— पैत्तिक इति । अल्पकालसमुत्थिते पैत्तिके ज्वरे दोषपाकतो दोषपाकं दृष्ट्वा भैषज्यं देयं, न तु तत्र दशरात्रापेक्षा; तथा अचिरज्वरितस्यापि पैत्ति · केतरनवज्वरयुक्तस्यापि दोषपाकं दृष्ट्वा भैषज्यं देयमित्यर्थः । ४ श्रमज्वरे श्रौषधदाने दोषमाह - भेषजमिति । हि शोधनं भेषजमामदोषस्य पुरुषस्य भूयो ज्वरं ज्वलयति दीपयति, शमनीयं भेषजं तु विषमज्वरं करोतीत्यर्थः । तन्त्रान्तरेऽपि — " दोषा वृद्धाः कषायेण स्तम्भितास्तरुणज्वरे । स्तभ्यन्ते न विपच्यन्ते कुर्वन्ति विषमज्वरम् ॥ ” इति । ५ उपेक्षेत = प्रतीकारं प्रत्युदासीत, मलं = वातादिकम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१०६६Digitized by Arya Samaj Fo सुश्रुतसंहितायां sangotri [ अ ० ३ ९

दुर्बलस्य समाध्मातमुदरं सरुजं दिहेत् । १ ज्वरे शोधनावस्थां दर्शयति - यदेति । कोष्ठानुगाः श्रामाशयादाववस्थिताः, स्रोतसां = तत्तत्कोष्ठाश्रितानाम् । २ विरेचनं = शोधनम् । ३ पक्कदोषोपेक्षणे दूषणं दर्शयति — पक्व इति । पक्कः = लङ्घनतिक्ताम्बुपानपेयाऽदिभिः, अनिर्हृतः = वम • नादिनाऽनुत्सृष्टः, महात्ययं = गम्भीरमिति कार्तिकः । महात्ययं विषमज्वरं चातुर्थिकं तस्यैव महात्ययत्वादिति गदाधरः । ४ बलव्यापदं = बलक्षयम् । ५ ज्वरे वमनादिक्रममुपदिशति - प्राक्कर्मेति । यद्यपि लङ्घनस्य प्राक्कर्मत्व-मुपदिष्टं, तथाऽन्यत्र वमनस्य प्राक्कर्मत्वमवस्थाविशेषाद् बोध्यम् । पित्ते ६ तुकारः वमनमपि सूचयति । तथा च तन्त्रान्तरम् - " उपस्थिते श्लेष्मपित्ते व्याधावामाशया-श्रये । वमनार्थं प्रयुञ्जीत भिषग्देइमदूषयन् ॥ ” इति । ७ सोदावर्ते । - स विबन्धे, " वातविण्मूत्र जम्भाऽश्रुक्षवोद्वारवमन्द्रियैः । व्याहन्यमाने रुदितैरुदावर्तो निरुच्यते ॥ ” इति तल्लक्षणं वक्ष्यति । निरूहणम् = श्रास्थापनम् । ८ ज्वरे आध्माने उदरलेपमुद्दिशति - दुर्बलस्येति । दिहेत् == लिम्पेदित्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

" उत्तरतः अ ० ३ ९ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri दारुमवती कुष्टशताह्रा हिङ्गसैन्धवैः ॥ १३० ॥

-२०६७ १ दारु = ३ देवदारु, हैमवती = वचा । २ काञ्जिकाद्यम्लपिष्टैरित्यर्थः । दारुहैमव-त्यादिभिः कृतां वर्तिमित्यर्थः । ४ षडङ्गपरिभाषाश्वतेन जलेन साधितामिति बोध्यम् । ५ उभयतः = वमनविरेचनादिना । ६ बक्ष्यमाणेन कल्याणकादिना सर्विषेत्यर्थः । ७ शोधनविधिमभिधाय संशमनविधिमभिदधाति - कृशमिति । ८ उपवासैः = अनशनैः, उपवासैरिति बहुवचनं दशविधमपि लङ्घनं यथा ss वस्थं योज्यमिति सूचयति । तथा च चरकः– “ चतुष्प्रकारा संशुद्धिः पिपासामारुतातपौ । पाचन ( न्युपवासश्च व्यायामश्चेति लङ्घनम् ॥ ” इति । चतुष्प्रकारा संशुद्धिर्वमन विरेचननिरूइब स्तिशिरो-विरेचनानि, अत्र लङ्घनं कर्षणमिति तदर्थः । ९ सितया = शर्करया । १० द्वन्द्वज-ज्वराणां पथ्यं दर्शयति - दाडिमेति । ११ ह्रस्वमूलको । बालमूलकस्तस्य यूषः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१०६८ Digitized by Arya Samaj F सुश्रुतसंहितायां angotri [ अ ० ३ ९

येषां यवागूः । श्रहिता तानभि • १ क्षामं = क्षीणम्, निरन्नम् = प्रकृत भोजनम् । २ धत्ते - कफेति । श्रसृक्पित्तिनः = रक्तपित्तिन इत्यर्थः । ३ ४ सव्योषं = त्रिकटुयुक्तम्, वितरेत् = दद्यादित्यर्थः । ५ ज्वरे कृश इति । कृशः = क्षीणः, दीनः = क्लिष्टचित्तः । ७ पयसा = क्षीरेणेत्यर्थः । पुराणं == सम्यक् पक्कम् । क्षीरप्रयोगमुपदिशति -६ सृष्टदोषः = च्युतदोषः । ८ तरुणज्वरे पयः पीतं सद् यत्करोति तद्दर्शयति - तदेवेति । तदेव = पयः, तरुणे = तरुणज्वरे । ९ पुराणरक्तशाल्यादिकं सुलध्वित्यर्थः । मात्रावत् = अल्पम् । १० वेगापाये = ज्वरवेगक्षये । ११ जीर्णज्वरितस्यारुचावपि हितभोजनमुपदिशति-ज्वरित इति । हि ं कल्पनाविशेषेण रुच्यं कृत्वा श्रश्नीयादित्यर्थः । तदुक्तम्– “ सात · त्यात् स्वाद्वभावाच्च पथ्यं द्वेष्यखमागतम् । कल्पनाविधिभिस्तैस्तैः प्रियत्वं गययेत् पुनः ॥ ” इति । १२ हि यस्मादन्नकाले प्रभुञ्जानः क्षीयते अथवा म्रियते । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३ ९ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri " उत्तरतन्त्रम् " " " "

न तु तस्याहितं भुक्तमायुषे वा सुखाय वा । २०६ ९ सततं विषमं वाऽपि क्षीणस्य सुचिरोत्थितम् ॥ १४ ९ ॥

१ श्रमिष्यन्दि = दोषधातुमलस्रोतसां क्लेदप्राप्ति जननम्, कथञ्चन = एकत्रा-रमपि। २ अ तुकारो यस्मादर्थे । यस्मादहितं गुर्वादिकं भुक्तं भोजनं तस्य ज्वरितस्य श्रायुषे सुखाय वा न भवतीति शेषः । ३ विषमं = सततान्येद्युष्कादिकम् । ४ सम्भोजनैः = यथेष्टभोजनैरित्यर्थः । ५, ज्वरे आहारोपयोगीनि द्रव्याणि निर्दिशति - मुद्रानिति । समकुष्ठकान् = वन मुद्गसहितान् । ६ कठिल्लं = पुनर्नवाशाकम्, ' कठिल्लकस्तु पर्णासे वर्षाभूकार-वेल्लयोः ' इति विश्वः । पापचैलिकं = पाठाशाकम् । ७ कर्कोटकं = ' खेखसा ' इति ख्यातत्त्य शाकम्, पर्पटकं = ' पित्तपापड़ा ' इति ख्यातस्य शाकम्, गोजिह्वा = वनगो-जीशाकम्, बालमूलकं = लघुमूलकशाकम् । ८ कपिञ्जलः = गौरतित्तिरिः, एषः = कृष्णमृगः, पृषतः = शुभ्रबिन्दुमान् मृगविशेषः, शरभः = श्रष्टापद उष्ट्रप्रमाणो महाशृङ्गः पृष्ठगतचतुष्पादः काश्मीरे प्रसिद्धः, अस्य लक्षणं महाभारते – ' अष्टपादूर्ध्वनयन ऊर्ध्व. पादचतुष्टयः । सिंहं हन्तुं समायाति शरभो वनगोचरः ॥ ' इति । ९ कालपुच्छः = यथाश्रुतो मृगविशेषः, कुरङ्गः - ईषत्ताम्रो बृहद्धरिणरचतुःशृङ्ग • इचतुरगतिः, ‘ चतुरङ्ग ' इति लोके । मृगमात्रिकः = क्षुद्रमृगः । १० परमतेन सारसा-दीनामप्रशस्तत्वमाह – सारसेति । सारसः = रक्तचन्चुः पक्षिविशेषः क्रौञ्चः = ' करा-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१८७० Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया-[ अ ० ३ ९

( स्नानाभ्यङ्गदिवास्वप्नशीतव्यायामयोषितः । ) कषायगुरुरुक्षारिण क्रोधादीनि तथैव च ॥ १५७ ॥

अरोचके गात्रसादे वैवर्येऽङ्गमलादिषु । कुल ' इति ख्यातो बकभेदः, शिखी = मयूरः । १ स्वमतेन श्रभिदधाति - ज्वरिता-नामिति 1 २ एते = सारसादयः । ३ ज्वरे वर्जनीयानि दर्शयति - परिषेकेति । श्रवगादः = नद्यादौ निमज्य स्ना • नम् । ४ स्निग्धानि अभिष्यन्दीनि च सारवन्ति वस्तू नीत्यर्थः । ५ नवधान्यादि-वर्गो व्रणितोपासनीये तक्रान्तो द्रष्टव्यः । ६ अनवस्थितदोषाग्नेः = नवज्वरिणः, एभिः = परिषेकादिभिः । ७ अहितैः = परिषेकादिभिरित्यर्थः । ८ प्रत्यापन्नः = प्रत्यावृत्तः, दहेत् = विनाशयेत् । ९ परीहारः - परिषेकादीनां परित्यागः । १० ज्वरे श्रायासनिषेधार्थमुपदिशति-त - ज्वर इति । ज्वरे ज्वरकशिते पुरुषे स्वल्प. रपि श्रवचेष्टितेरुत्थानादिव्यापारैः प्रमोहो मूर्च्छा भवति, तस्मात् निषण्णं शय्यायामु. CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३ ९ ] Digitized by Arya saalin Chennai and eGangotri २०७१ शान्तज्वरोऽपि शोध्यः स्यादनुबन्धभयान्नरः ॥ १६४ ॥

पिप्पलीसारिवाद्राक्षाशतपुष्पाह रेणुभिः । ६ कृतः कषायः सगुडो हन्याच्छ्वसनजं ज्वरम् ॥। १६ ९ ॥ १ अनुबन्ध-३ तेन: पविष्टमेव भोजयेत् । चकाराद् निषण्णमेव मूत्रोच्चारौ । कारयेदित्यर्थः । भयात् ज्वरस्य पुनरावृत्तिशङ्कया । २ सहसा = • बलप्राप्तेः प्राक् । स्नानेनेत्यर्थः । ४ सङ्क्षेपतः सर्वज्वरचिकित्सितमभिधत्ते - चिकित्सेच्चेति । निमित्तानां वि-पर्ययैः = कारणानां विपरीतैः, यथा - सन्तर्पणोत्थे ज्वरे अपतर्पणम्, अपतर्पणोत्थे च सन्तर्पणमिति । ५ “ श्रमक्षयाभिघातेभ्यो देहिनां कुपितोऽनिलः । पूरयित्वाऽखिलं देहं ज्वरमापादयेद् भृशम् ॥ ” इति प्रागुक्तस्मरणाद् मूलव्याधि मूलदोषं वायुमुपाचरे. दिस्यर्थः । ६ यः ज्वरः । ७ विधानविद् वैद्यो यथा दोषं दोषप्रकोपानुसारेण तत्र ज्वरे संशमनं पाचनमपि कुर्यात् कारयेदित्यर्थः । ८ मे मत्सकाशात्, निबोध जानीहि । ९ तत्र वातज्वरे संशमनकषायानाख्याति - पिप्पलीति | सारिखा = उत्प-लसारिवा, शतपुष्पा = ' सौंफ ' इति ख्याता । हरेणुः = रेणुका, निर्गुण्डीबीजमिति यावत् । पिप्पल्यादिद्रव्यपलं षोडशपलप्रमाणे पानीये सङ्काथ्य चतुर्भागावशिष्टं पलच-तुष्टयमादाय कर्षप्रमाणं गुढं मेलयित्वा पानेन श्वसनजं वातजं ज्वरमेष कषायो नाश-यतीति बोध्यम् । “ भेषजात् षोडशगुणं जलं, क्वाथ्ये पलं मतम् । चतुर्भागावशेषं तु पेयमेवं सुखार्थिना ॥ ” इति तद्विधिरुक्तः । एतत् पलमानमुत्तमादिभेदेन बोध्यम् । तदुक्तम्— “ उत्तमस्य पलं मानं त्रिभिः कर्षैश्च मध्यमे । जघन्यस्य पलार्थी च स्नेह-क्वाथौषधेषु च ॥ ” इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१०७२ Digitized by Arya Samaj / सुश्रुतसंहितायां Gangotri

कुस्तुम्बुरुणि नलदं मुस्तं चैवाप्सु साधयेत् । [ अ ० ३ ९ क्षौद्रेण सितया चापि युक्तः क्वाथोऽनिलाधिके ॥ १७२ ॥

१ शृतं = पूर्वोक्तविधिना काथीकृतम्, अत्र विशेषः - " दिवा मृतं पयो रात्रौ गुरुतामधिगच्छति । रात्रौ शृतं दिवा पीतं गुरुत्व मधिगच्छति ॥ तत्तु पर्युषितं वह्निगु-णोत्सृष्टं त्रिदोषकृत् । गुर्वम्लपाकं विष्टम्भि सर्वरोगेषु निन्दितम् ॥ श्रुतशीतं पुनस्तप्तं तोयं विषसमं भवेत् । निर्यंहोऽपि तथा शीतः पुनस्तप्तो विषोपमः ॥ ” इति । शीतक-षायलक्षणम्– “ क्षुण्णं द्रव्यपलं सम्यक् षड्भिर्जलपलैः प्लुतम् । शर्वरीमुषितः स स्याद्धिमः शीतकषायकः ॥ ” इति । अपि च - " द्रव्यादापोत्थितात्तोये प्रतप्ते संस्थि-तान्निशि । कषायो योऽभिनिर्याति स शीतः समुदाहृतः ॥ ” इति । २ श्वदंष्टा = गोक्षुरकः । ३ शर्कराघृताभ्यां कर्षप्रमाणाभ्यां संयुक्तम्, एवमग्रेऽपि अनुपाने कर्ष-प्रमाणमुन्नैयम् । ४ कुस्तुम्बुरु = धन्याकम्, नलदम् = उशीरम् । ५ काश्मर्यं = गम्भारीफलम्, त्रायमाणा = त्रायन्ती, ' वार्षिकं त्रायमाणा स्यात् त्रायन्ती बलभद्रिका ' इति । ६ अव • स्थासु = रूक्षत्वशीतानुसङ्गित्वादिषु यथा रूक्षत्वे पुराणघृताभ्यङ्गः, शीतानुसङ्गित्वे स्वेदलेपौ । “ दाहकृत्तेजसा युक्तः शीतकृत् सोमसंश्रयात् " इति वाग्भटोक्त्या पित्तश्ले-थ्मानुसङ्गित्वेन दाइशीते जाते यथा योग्यं शीतोष्णान् लेपान् प्रयोजयेदित्याद्यूह्यम् । ७ पित्तज्वरे संशमनमुपदिशति - श्रीपर्णीति । श्रीपण परूषकयोः फलं ग्राह्यं मधुकस्य तु पुष्पम् । श्रीपर्णी - गम्भारी, परूषकः = ' फालसा ' इति ख्यातः । चन्दनं = रक्तचन्दनम्, यत उक्तम् – “ कषायलेपयोः प्रायो युज्यते रक्तचन्दनम् " इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar