सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1241–1250

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri अ ० ३ ९ ] १०८३ उत्तरतन्त्रम् त्रासयेदागमे चैनं तदह र्भोजयेन्न च ॥ २५ ९ ॥

कृत्रिम चौरैरित्यर्थः । १ आग मे = ज्वरागमनसमये, त्रासयेत् = भयमुत्पादयत् । २ श्रत्यभिष्यन्दिगुरुभिः मदनफल साधिताभिः क्षीरादिभिः ॥ ३ उदारं = येन विरे-चनेन पीडा न स्यात्तादृशम् । ४ विषमज्वरे धूपनं निर्दिशति - अजेति । अजा छगलो, अविर्मेषी, तयोश्च मै. ५ बैडालं = बिडालसम्बन्धि -रोमाणीत्यर्थः । पलङ्कषागुग्गुलुः । । शकृत् = विष्ठा, ६ विषमज्वरेऽञ्जनं ब्रवीति - पिप्पलीति । नैपाली = मनःशिला । ७ अजितं सर्पिः = अजेयाख्यं घृतमित्यर्थः । ८ भूताभिषङ्गोत्थज्वरचिकित्सितमाचष्टे - भूतेति । बन्धः = समन्त्रै रज्ज्वा-दिभिर्बन्धनम्, आवेशनं समन्त्रैः सर्षपादिभिस्ताडनम्, पूजनं = बल्युपहार स्तुत्या • दिभिरर्चनम् । तन्त्रान्तरेऽस्य चिकित्सामाह – “ सहदेवाया मूलं विधिना कण्ठे निबद्ध-मपहरति । एकद्वित्रिचतुर्भिर्दिवसै भूतज्वरं पुंसाम् ॥ ” इति । ९ मानसज्वरचिकित्सामाह - विज्ञानाद्यैरिति I । श्रादिशब्दाद् धैर्यस्मृतिज्ञानस-माघयो ग्राह्याः । मानसं = कामशोकक्रोधभयजम् । “ कामशोकभयाद्वायुः क्रोधात् पित्तं त्रयो मलाः । भूताभिषङ्गात् कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणाः ॥ ” इति कामादीनां निजो दोष: । " क्रोधजे पित्तजित्कार्यं धार्यं सद्वाक्यमेव च । श्राश्वासेनेष्टलाभेन वायोः प्रशमनॆन च ॥ इर्षणैश्च समं यान्ति क्रामक्रोधभयज्जराः । कामैरथ मनोध्नैश्च पित्त-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितार्थी Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri १०८४ [ अ ० ३ ९

दानस्वस्त्ययनातिथ्यैरुत्पतिग्रहपीडितम् । 7. अभिघातज्वरे कुर्य्यात् क्रियामुष्णविवर्जिताम् ॥ २६७ ॥

ध्नैश्चाप्युपक्रमैः । सद्वाक्यैश्च शमं याति ज्वरः क्रोधसमुत्थितः ॥ ” इति तन्त्रा-न्तरीया चिकित्सा | १ विविधागन्तुज्वरचिकित्सितभाख्याति - श्रमेति । २ आदिशब्दाच्छान्तिज-पादयो बोध्याः । ३ उत्पातः = श्रनिष्टसूचकं निर्घातादि । ४ सर्वगन्धं नाम— “ चातुर्जातककर्पूरकक्कोलागुरुकुङ्कुमम् । लवङ्गसहितं चैव सर्वगन्धं विनिर्दिशेत् ॥ ” इति । ५ सुमना जाती तत्कृतं सौमनसम् । ६ ज्वरे शीतप्रतीकारं प्रतिपादयति - कफेति । ७ दिइयात् = लिम्पेत्, उष्णे. न वर्गेण = भद्रदार्वादिना, सुरसादिना एलादिना वा । ८ श्ररनालं = काञ्जिकम्, शुक्तं = चुक्रम् । श्रस्य कल्पना तन्त्रान्तरेऽभिहिता । तद्यथा - " प्रस्थमेकं तु भक्तस्य त्रयं सौवीरकस्य च । अर्धी प्रस्थं तु दध्नश्च भिषगम्लस्य दापयेत् ॥ पलषोडशकं चैव शोषितस्यार्द्रकस्य च । सैन्धवं पिप्पलीं चैव चूर्णीकृत्य विनिक्षिपेत् ॥ स्थापयेत्सुदृढे भाण्डे सर्पिषा परिभाविते । हेमन्ते वासराण्यष्टौ वसन्ते षट् दिनानि च ॥ प्रावृट्काले चतुरहं वर्षास्वपि च वासयेत् । श्रत ऊर्ध्वं क्षिपेच्चूर्णं चातुर्जातात् पलद्वयम् ॥ ” इति । ९ पलाशैः - पत्रैः, ' पत्रं पलाशं छदनं दलं पर्णं छदः पुमान् ' इत्यमरः । सुर े सा = तुलसी, श्रर्जकः = कुठेरकः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३ ९ ] १०८५ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri तर

१ पलाशक्षारसिद्धं तैलं क्षारतैलम् । २ श्रवगाहः = = वातघ्नक्काथपूर्णभाजने निम • ज्जनम्, सुखोष्णः = ईषदुष्णः । ३ एभिः = भद्रदार्वाद्युष्णवर्गप्रलेपादिभिः । ४ वातरहिते गृहे प्रवेश्येत्यर्थः । ५ ग्लानदेहं कालागुरुविभूषितं पुरुषं स्तनाढ्यादि-गुणयुक्ताः प्रमदा मृदुमर्दनार्थं गात्रैः कृत्वा भजेयुरिति सम्बन्धः । ६ श्रालिङ्गनयोग्या ललना वर्णयति - शरदिति । एवम्भूताः स्त्रियः तरुं वनलता इव तं पुरुषमालिङ्गयेयुरिति सम्बन्धः । ७ अन्यथा तत्संसर्गान्महाननर्थः स्यात् । = दितमन्नं = वातश्लेष्मद्दरमाहारम् । ९ ज्वरे दाहप्रतीकारमुपदिशति - दाहेति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां Digitized by Arya Samaj Fouxulation Chennai and eGangotri [ अ ०३ ९

ग्लानं वा " दोनमनसमाश्लिषेयुर्वराङ्गनाः । १० १ तन्त्रान्तरेऽपि— “ स्वस्थानगतमुत्क्लिष्टमग्निनिर्वापकं भिषक् । पित्तं ज्ञाखा वि. रेकेण वमनेनाथवा हरेत् ॥ ” इति । २ शतवारान् शीतलजलेन धौतं फेनिलं घृतं शतधौतघृतं तेनाभ्यक्तम् । दिह्यात् - लिम्पेत् । ३ फेनिला = उपोदिका, ' पोई ' इति ख्याता । ४ पलाशतरुजैः = पलाश पल्लवैरित्यर्थः । ५ बदरीपल्लवोत्थेन फेनेन श्ररिष्टकस्य निम्बस्य च फेनेन श्रङ्गे लिप्ते दादतृ मू. र्च्छाः सर्वशः प्रशाम्यन्तीति सम्बन्धः । फेनकल्पना तु - काञ्जिकपूर्णपात्रे काञ्जिकपि-ष्टान् बदरीपल्लवान् स्थापयित्वा करेण विलोडिते फेन उत्तिष्ठेदिति । ६ प्रह्लादन. तैलमभिधत्ते - यवार्धेति । ७ अम्लप्रस्थशतोन्मिश्रं = कालिकप्रस्थशत मिलितम् । ८ तेषां न्यग्रोधादिकाकोल्याद्युत्पलादीनां कषायैः क्वाथै: अम्लैः काञ्जिकैश्च संसिद्धा इति तत्कषायाम्लसंसिद्धाः । ९ अवगाहयेत् = द्रवपूर्णभाजने निमज्जनं कारयेत् । १० तस्मात् = न्यग्रोधादि. शीतकषायावगाहात् । ११ दीनमनसं = क्लिष्टचित्तम्, श्राश्लिषेयुः = श्रालिङ्गेयुरि • CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३ ९ ] Digitized by Arya Samah Chennai and eGangotri १०८७ पेलवेक्षौमसंवीताश्चन्दनार्द्रपयोधराः ॥ २ ९ १ ॥

त्यथः । १ पेलवक्षौमेन कोमलपट्टवस्त्रेण संवीताः सम्यगाच्छादिताः । २ ताः स्त्रियोऽम्बुरुहैरुत्पलादिभिः सुखैः स्पृशन्त्यः शीतैः स्तनैः कृत्वा भजेयुरिति योजनी • यम् । ३ अस्य प्रह्लादं हर्षे विज्ञाय पुनस्ताः स्त्रोरपनयेत्, अन्यथा तत्संसर्गान्महा-ननर्थः स्यादिति भावः । ४ पित्तहरमन्नमित्यर्थः । ५ समवायिषु = संसर्गिषु, प्राचुर्येण पित्तसम्बन्धयुक्ते • ष्वित्यर्थः । तन्त्रान्तरेऽप्युक्तम् - " समवाये हि दोषाणां पूर्वं पित्तमुपाचरेत् । ज्वरे चैवातिसारे च सर्वत्रान्यत्र मारुतम् ॥ ” इति । अन्यत्र मारुतमित्यस्य अन्यस्मिन्ना-मये वायोरेवादौ प्रतिक्रियां कुर्यादित्यर्थः । यथा- '- " वातस्यानुजयेत् पित्तं पित्तस्यानु-जयेत् क्रफम् । त्रयाणां वा जयेत् पूर्वं यो भवेद् बलवत्तमः ॥ ” इति । “ सन्निपातज्वरे पूर्वं कुर्यादामकफापहम् । पश्चाच्छ्लेष्मणि संक्षीणे शमयेत् पित्तमारुतौ ॥ ” इति वच • नेन आदौ श्रमश्लेष्मणः शमनमर्थात् प्रकृतिस्थापनमुच्यते, न तु निर्हरणम् । ६ हि यस्मात् ज्वरार्तानां दाहज्वरपीडितानां तत् पित्तं विशेषतो दुर्निवारतरमित्यर्थः । ७ अथ ज्वरोपद्रवचिकित्सितमभिधत्ते - छर्दीति । उपद्रवपदेन " व्य! घेरुपरि यो व्याधिर्भवत्युत्तरकालजः । उपक्रमाविरोधी च स उपद्रव उच्यते ॥ ” इति तन्त्रान्त-रोक्तं बोध्यम् । ८ प्रत्यनीकेन = स्ब चिकित्सितेनेत्यर्थः । ९ अञ्जनं = रसाञ्जनम्, तिन्तिडीकं = चुक्रम्, नलदं = मांसी, पत्रं = ' तेजपात ' इति ख्यातम्, उत्पलं = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१० by Arya Samaj Foun सुश्रुतसंहितायां cangotri [ अ ० ३ ९

नीलोत्पलम् । १ मधुशुक्तलक्षणमुक्तम्– “ जम्बीरस्य फलरसं पिप्पली चूर्ण संयुतम् । मधुभाण्डे विनिक्षिप्य धान्यराशौ निधापयेत् । मासेन तज्जातरसं मधुशुक्तं प्रकी-तितम् ॥ ” इति । = २ हीवेरं = ' नेत्रवाला ' इति, मधूलिका - मूर्वा । ३ असृपित्तं रक्तपित्तम् । ४ दधिवर्णो द्रवस्तिष्ठत्यस्मिन्निति दधित्थं, कपित्थमित्यर्थः । ' अथ कपित्थे स्युर्दधित्थ. ग्राहिमन्मथाः ' इत्यमरः । ५ प्रदिह्यात् = प्रलिम्पेदित्यर्थः । ६ वैरस्ये = मुखबैरस्ये । दाडिमादीनां कल्कं क्षीरादिभिर्गण्डूषं च यथाहितं धारयेदिति सम्बन्धः । ७ शून्य. त्वेनानुभृते इत्यर्थः । जीवनीयानि = द्रव्यसङ्ग्रहणीयाध्यायोक्तानि काकोलीप्रभृतीनि दश द्रव्याणि । जीवकर्षभको मेदा महामेदा काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णीमाषप-यौं जीवन्ती मधुकमिति दशेमानि जीवनीयानि भवन्तीति चरकः । ८ श्यामा = वृद्धदारकः, ' विधारा ' इति ख्याता । त्रिवृत्- ' निसोत ' इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ३ ९ ] Digitized by Arya Samaj Poundation Chennai and eGangotri ama Foundation Chennai

विभज्य दोषं प्राणञ्च यथास्वं चानुवासनाः! उत्पलादिकषायाद्याश्चन्दनोशीरसंयुताः ॥ ३० ९ ॥

कफन्नैरेव संसिद्धा " द्रव्यैश्चाप्यनुवासनाः । १०८ ९ १ ऊर्ध्वगे ऊर्ध्वगामिनि रक्ते इत्यर्थः । २ कफवातोत्थयोर्ज्वरयोः, पक्कयोरिति शेषः । विशोधयेत् = शमं नयेदित्यर्थः । ३ श्रभया = हरीतकी । ४ दातज्वरे निरूहानुवासनद्रव्याणि निर्दिशति - वातघ्नेति । वातघ्नानि भद्रदा-र्वादीनि, मधुराः काकोल्यादयः । ५ विभज्य == हीनमध्योत्तमादिभेदेन विचार्य, दोषं प्राणं बलं चेत्यर्थः । अर्थादल्पप्रकुपिते दोषे बले च अल्पः, मध्यमे मध्यमः, उत्तमे च उत्तमो निरूहः कार्यः । ६ पित्तज्वरे निरूहानुवासनद्रव्याणि दर्शयति - उत्पलादीति । श्रत्र निरूह-पदमाकृष्यते, तेन उत्पलादिकषायाद्या निरूद्दा इत्यर्थः । ७ चन्दनं = रक्तचन्दनम्, मधुकं = यष्टीमधु, उत्पलं = नीलोत्पलम् । ८ श्रञ्जनं = रसाञ्जनं सौवीराञ्जनं वा, मञ्जिष्ठा = ' मजीठ ' इति, मृणालं = विसम्, पद्मकं = पद्मकाष्ठम्, ' पद्माख ' इति ` प्रथते । ९ निरूइवस्तिमित्यर्थः । १० तेषु = आम्रादिस्वक्प्रभृतिषु द्रव्येषु । ११ कफ-ज्वरे निरूहानुवासनद्रव्याण्याद - आरग्वधेति । १२ ' निरूहा ' इति शेषः । १३ आ-रग्वधादिगणद्रव्यैरित्यर्थः । ६ ९ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१० ९ ० सुश्रुतसंहितायां— Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ३ ९ संसर्गे सन्निपाते च संसृष्टा बस्तयो हिताः ॥ ३१४ ॥

धातून् " प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले बलीयते । १ संसर्गसन्निपातयोर्निरूहानुवासनद्रव्याणि श्रभिधत्ते- संसर्ग इति । संसृष्टाः = मिलिताः, बस्तयः = निरूद्दबस्तयः । २ संसृष्टैद्रव्यैः = मिलितद्रव्यैः । ३ अनु. वासनविषये तैलं निषेधति - वातेति । सर्वे स्नेहाः = सर्पिस्तलवसामज्जानः । ४ योज्याः, अनुवासनविधिनेत्यर्थः । ५ ते == सर्पिस्तैलवसामज्जानः, श्रभ्यङ्गादौ तैलस्यापि प्रयोगं कर्तुं निखिलेनेति पदमुपात्तन् । ६ अभ्यञ्जनादिष्वित्यर्थः । ७ सं-सृष्टानि = अन्योऽन्य मिश्राणि सर्पिरादीनि, इतरेषु = सन्निपातेषु । ८ हृतावशेषपित्तचिकित्सितमभिदधाति - हृतेति । हृतावशेषं = निर्हरणावशि ष्टम् । ९ तत्र = - हृतावशेषपित्तज्वरे । १० अन्नम् = श्रोदनमित्यर्थः । ११ हृतावशे. षयोः कफवातज्वरयोरित्यर्थः । १२ ज्वरे घृतदानयोग्यकालमभिधत्ते - वृतमिति । सर्वज्वरेषु लङ्घनोष्णोदकपानादिपाचनैः पक्वेषु द्वादशरात्राद् द्वादशरादूध्व ' घृतं देयम्, हि यस्मात् तेनान्तरेण तेन समयेन दोषा वातादयः सन्निपातकारकाः, पाकप्राप्त. त्वात् स्वमाशयं निजं स्थानं गता भवन्तीत्यर्थः । १३ मुच्यमानज्वरलक्षणं ब्रवीति - धातूनिति 1 । दोषो मोक्षकाले धातून् प्रक्षोभ-यन् चालयन् बलीयते बलीवाचरति, यथा दीपो निर्वाणावस्थायां महर्ती ज्वालां ऽ दर्शयन् निर्वाणं याति, तद्वदयमपि ज्वरारम्भको दोषो बलीयते इति तात्पर्यम् । तेन CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

उत्तरतन्त्रम् । अ ० ३ ९ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri तेन व्याकुलचित्तस्तु म्रियमाण इवेहते ॥ ३२१ ॥

व्यापित्वात सर्वसंस्पर्शात कृच्छ्रुत्वादन्तसम्भवात् । ४ अन्तको ह्येष भूतानां ज्वर इत्युपदिश्यते ॥ ३२४ ॥

१० ९ १ इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे ज्वरप्रतिषेधो नाम ( प्रथमोऽध्यायः, आदितः ) एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३ ९ ॥ दोषेण व्याकुलं चित्तं यस्य स पुरुषो म्रियमाण इव ईहते अर्थाद् मुमूर्षुवद् गात्रवि-क्षेपणादिव्यापारं करोतीत्यर्थः । १ ज्वरमुक्तलक्षणमाख्याति - लघुत्वमिति । लघुत्वं शिरसः = शिरोलघुत्वम्, आपाण्डु = ईषत्पाण्डु | तन्त्रान्तरे - " देहो लघुर्व्यपगतक्लममोइतापः पाको मुखे करणसौष्ठवमव्यथत्वम् । स्वेदः क्षयः प्रकृतियोगि मनोऽन्नलिप्सा कण्डूश्च मुनि विग तज्वरलक्षणानि ॥ ” इति । २ ज्वरस्य अन्यरोगेभ्यो गरीयस्त्वं प्रतिपादयति - श-विति । ज्वरस्य मूर्तिमत्त्वमुक्तम् - " रुद्रको पाग्निसम्भूतः सर्वभूतप्रतापनः । त्रिपा-दभस्मप्रहरणस्त्रिशिराः सुमहोदरः । वैयाघ्रचर्मवसनः कपिलो माल्यविग्रहः । पिङ्गे-क्षणो ह्रस्वजङ्ङ्घो बीभत्सो बलवान् महान् ॥ पुरुषो लोकनाशार्थमसौ ज्वर इति स्मृतः ॥ ” इति भावप्रकाशे । हरिवंशेऽपि -- “ ज्वर त्रिपाद त्रिशिराः षड्भुजो नवलो -चनः । भस्मप्रहरणो रौद्रः कालान्तकयमोपमः ॥ ” इति । ३ व्यापित्वात् = पुरुषपश्वादिसर्वप्राणिषु व्यापनात्, सर्वसंस्पर्शात् = देहेन्द्रिय-मनस्तापित्वात्, तदुक्तं चरके - " देहेन्द्रियमनस्तापी सर्वरोगाग्रजो बली । ज्वरः प्रधान रोगाणामुक्तो भगवता पुरा ॥ ” इति । ४ व्यापित्वादिहेतोरेव ज्वरः श्रन्तक इत्यु -पदिश्यते इति सम्बन्धनीयम् । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतकायचिकित्सातन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्या-मेकोनचत्वारिंशोऽध्यायः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१० ९ २ सुश्रुतसंहितायां--Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिध्यायुक्तैर्विपाद्भयात् । [ अ ० ४० शोकाद् दुष्टाम्बुमद्यातिपानात् सात्म्यर्त्तपर्य्ययात् ॥ ४ ॥

जलातिरमणैर्वेगविघातैः कृमिदोषतः । चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः । १ ज्वरातीसारयोरन्योन्योपद्रवाज्ज्वरप्रतिषेधानन्तरमतीसार प्रतिषेधमधिकरोति - अ-थात इति 1 । श्रतिसरणमतिसारः, ' सृ गतौ ' इत्यस्मात् ' व्याधिमत्स्यबलेषु च ' इति वार्तिकेन घञ् ‘ उपसर्गस्य घन्यमनुष्ये बहुलम् ' इति दीर्घः । “ प्रतिरत्यर्थवचने सरतिर्गतिकर्मणि । तस्मादत्यन्तसरणादतीसार इति स्मृतः ॥ ” इति तन्त्रान्तरम् । अतीसारस्योत्पत्ति-माह— “ दीर्घंसत्रेण पण यजतः पृषधस्य महात्मनः । श्रालम्म्याः पशवः क्षीणास्ततो गावः प्रकल्पिताः ॥ तासामुपाकृतानां च गवामत्यर्थ सेवनात् । श्रसात्म्यस्वादघोष्यत्वाद गौर-वाच्च विशेषतः ॥ श्रुतिस्नेहाच्च सङ्ङ्क्षीणो जाठरोऽग्निस्तदा किल । श्रतीसारः पुरो. पन्नो दोषधातुमलाश्रयः ॥ ” इति । २ अतीसारनिदानमभिदधाति - गुर्विति । गुरुमात्रया गुणतः विपाकतश्च । अतिशब्दस्य स्निग्धादिस्थूलान्तैः सह सम्बन्धः । स्थूलं = संहतावयवं लड्डुकपिष्ट-कादि । ३ विरुद्धं = संयुक्तं क्षीरमत्स्यादि । " श्रजीर्णे भुज्यते यत्तु तदध्यशनमुच्यते ” इति । अजीर्णम् = श्रमं विदग्धं च विषमम् = श्रकाल भोजनादि, तदुक्तं प्राक् – " बहु स्तोकमकाले च भुक्तं यद्विषमं हि तत् " इति । ४ श्रतियुक्तः = प्रतियोगयुक्तैः मिथ्यायुक्तैः = हीनयोगयुक्तः, विषात् = स्थावर • विषाद् दूषीविषाद्वा । ५ दुष्टयोर्व्यापन्नयोरम्बुमद्ययोरतिपानादित्यर्थः । सात्म्यतु-पर्ययात् = सात्म्यविपर्ययादृतुविपर्ययाच्च, सात्म्यविपर्ययोऽसात्म्यम्, तस्य द्वैविध्यमाह-“ द्विविधं हि सात्म्यं प्रकृतिसात्म्यमभ्याससात्म्यं च " इति । ऋतुविपर्ययः– यस्मि • नृतौ यदुचितं तस्य विपरीतः । ६ जलातिरमणैः = जलक्रीडाऽऽदिभिः, वेगविघातैः = मूत्रपुरीषादीनां वेगनिरोधनैः, क्रिमिदोषतः = क्रिमिभिः पक्कामाशयदूषणात्, क्रिमि ’ जनितवातादिप्रकोपाद्वा । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar