सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1251–1260

अ ० ४० ] Digitized by Arya Safodation Chennai and eGangotri १० ९ ३ नृणां भवत्यती सारो लक्षणं तस्य वक्ष्यते ॥ ५

१ श्रतीसारसम्प्राप्तिमभिधत्ते - संशम्येति । यस्माद् मारुतेन वायुना अधः प्रणुन्नः प्रेरितः, अपां धातुः कफरसमूत्रस्वेद मेदः पित्तरक्तादिकः वृद्धः वृद्धिं गतः अन्तः कृशानुम् अन्तरग्नि संशम्य शमयित्वा मन्दीकृत्येत्यर्थः । वचमिश्रः पुरीषयुक्तः एषः अतीव अधः सरति, तस्मादाचार्याः घोरं तं व्याधिमतीसारमाहुः । २ प्रतीसाराणां संख्यां निर्दिशति - एकैकश इति । एकैकशः – वातेन, पित्तेन, श्लेष्मणा त्रयः, सर्वशः सन्निपातेन चतुर्थः, शोकेन पञ्चमः, श्रमेन षष्ठः, एवं षडतीसारा भवन्ति । ३ नैकरूपप्रकार = द्वन्द्वजादिभेदेन बहुरूपभेदम् 9 केचित् = हारीता-दिभिः ।, तस्य = श्रतिसारिणः पुरुषस्य, क ४ दोषावस्थाः = आमपक्करक्ताद्याः । काले = स्वे स्वे काले इत्यथः । ५ सर्वातीसारस्य पूर्वरूपं निरूपयति - हृदिति । कुक्षिशब्दः उदरैकदेशवाची, तेन न पौनरुवत्यम् । तोदशब्दस्य सर्वैर्द्वदादिभिः कुक्षिपर्यन्तेः सह सम्बन्धः । ६ अ ॰ विपाकः = अन्नस्याविपाकः, भविष्यतः = भाविनः, तस्य = श्रतीसारस्य, पुरस्सराणि = पूर्वरूपाणीत्यर्थः 1 । ७ वातातीसारस्य लक्षणमाख्याति - शूलेति । शूलाविष्टः = उदरशूलेन पीडितः, सक्तमूत्रः = विबद्धमूत्रः, अन्त्र कूजी = अत्रे गुडगुडादिशब्दयुक्तः, स्रस्वापानः = प्रध • इच्युतगुदः, सन्नाः शिथिलाः कटयूरुजङ्घा यस्य सः । ८ सानिलं = सशब्दवातयु. क्तम् । तन्त्रान्तरे– “ निलं फेनिलं रूक्षमल्पमत्पं मुहुर्मुहुः । शकृदामं सरुक्शब्द मारुतेनातिसार्यते ॥ ” इति । ९ पित्तातीसारलक्षणमुपदिशति - दुर्गन्धीति । मांसतोयप्रख्यं = मांसघावनोद-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१० ९ ४ igitized by Arya Samaj सुश्रुतसंहितायां Rennar and eGangotri [ अ ०४०

शुक्लं सान्द्रं श्लेष्मणा श्लेष्मयुक्तं भक्तद्वेषी निःस्वनं हृष्टरोमा 1 तन्द्रीयुक्तो मोहसादा यशोषी वर्चः कुर्यान्नैकवर्णं तृषार्त्तः ॥ १२ ॥

संसृष्टमेभिर्दोषैस्तु न्यस्तमप्स्ववसीदति । कसदृशम्, अतितीक्ष्णं = मलस्यातिशयतीक्ष्णता, मलस्यात्यन्ततीक्ष्णता ततो मक्षिका पलायनेन ज्ञातव्या । १ ' दाहः सर्वाङ्गे, पाको गुदे एव, वदुक्तम् - " तृष्णादादस्वे-दमूर्च्छाबुनसन्तापपाकपरीतः " इति । बुध्नः गुद इत्यर्थः । २ इलेष्मातीसारलक्षणं वक्ति - तन्द्रेति । तन्द्रालक्षणमुक्तम् - " इन्द्रियार्थेष्व. संवित्तिगौरवं जृम्भणं क्लमः । निद्रार्तस्येव यस्येहा तस्य तन्द्रां विनिर्दिशेत् ॥ ” इति । ३ हृष्टरोमा = कण्टकितदेह इत्यर्थः । ४ सन्निपातातीसारस्य लक्षणमाचष्टे – तन्द्रायुक्त इति 1 । वर्चः = पुरीषम्, नैक-वर्णं = नानावर्णम् । ५ सर्वेषां दोषाणां लिङ्गानि सर्वलिङ्गानि तेषामुपपत्तिः प्राप्ति-रिति सर्वलिङ्गोपपत्तिः । ६ शोकजातीसारलक्षणमभिदधाति — तस्तैशित । तैस्तै-र्भावैर्धनबन्धुनाशादिभावैः, शोचत: शोकं कुर्वतः, अल्पाशनस्य जन्तोः बाष्पोऽत्युद्गत-नैनासागलादिगतं जलं, तेन सहित ऊष्मा शोकजं देहतेजो बाष्पोष्मा पक्तिमाविध्य अनि व्याकुलीकृत्य अधस्तात् क्षोभयति चालयति । ' पक्तिमाविध्य ' इत्यत्र ' वह्निमा विश्य ' इति पाठान्तरम् । ७ काकणन्तीप्रकाशं = गुञ्जाफलसदृशम् । ८ श्रामातीसारलक्षणं दर्शयति- आमेति । श्रामाजीर्णोपद्रुताः = आमाख्येना • जीर्णेनोदीरिताः । प्रसङ्गादामलक्षणं बोध्यम् - " आहारस्य रसः शेषो यो न पक्कोऽग्नि • लाघवात् । स हेतुः सर्वरोगाणामाम इत्यभिधीयते ॥ ” इति । ९ श्रमपक्क मललक्षणं निर्दिशति — संसृष्टमिति । संसृष्टं = मिलितम्, एभिः = पूर्वनिर्दिष्टैः, अवसीदति = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४० ] Digitized by Aryashilaton Chennai and eGangotri १० ९ ५ पुरीषं भृशदुर्गन्धि विच्छिन्नं चामसंज्ञकम् ॥ १७ ॥

निमज्जतीत्यर्थः । १ भृशदुर्गन्धि = प्रतिशयविस्रम् । जले प्लवनं, गन्धरहितत्वम् श्रपिच्छिलत्त्रं च । 9 २ विपरीतानि यथा— ३ कोष्ठस्य शरीरस्य च लाघवमित्यर्थः । लाघवं चेति चकारात् कफदुष्टं पुरीषं समुच्चीयते । यदुक्तन्– “ मज्जत्यामा गुरुत्वाद्विट् पक्का तूत्प्लवते जले | विनाऽति-द्रवसङ्घाताच्छ्लेष्मशैत्य प्रदूषणात् ॥ ” इति । ४ प्रतीसाराणामसाध्यलक्षणानि निरूपयति -- सर्पिरिति । वेसवारः ' निरस्थि पिशितं पिष्टम् ' इत्यादि संस्कारेण संस्कृतं मांसं तेन मिश्रमम्बु वेसवाराम्बु | ५ मस्तु-लुङ्गः अर्धविलोनचतुःस्नेहाकारो मस्तकमज्जा तत्तुल्यं मस्तुलुङ्गोपमम् । ६ राजीम-त = नीलपीतादिरेखायुक्तम्, चन्द्रकैः = मयूरपिच्छाभैः, तदुक्तम् – “ चन्द्रकैः शिखि · पिच्छाभैनीलपीतादिराजिभिः । आवृतं वैसवाराम्बु मज्जक्षीरोपमं त्यजेत् ॥ ” इति । ७ उपद्रवा उक्तास्तन्त्रान्तरे - " तृष्णा दाहोऽरुचिः शोथ: पार्श्वशूलोऽरतिर्वमिः । गुदपाकः प्रलापश्च ह्याध्मानं श्वासकासकौ ॥ मूर्च्छा हिक्का मदः शूलं बहुवेगो ज्वर-स्तथा । एतैरुपद्रवैर्जुष्टमतिसारिणमुत्सृजेत् ॥ ” इति । अन्यच्च - " हस्तपादाङ्गुलेः सन्धि-प्रपाको मूत्रनिग्रहः । पुरीषस्योष्णता चैव मरणायातिसारिणाम् ॥ ” इति । ८ असंवृतगुदं = गुद संवरणक्षमम्, क्षीणं - बलोपचयरहितम्, दुराधमातं = भृ. शमाध्मानयुक्तम्, उपद्रुतम् = अतिसारोपद्रवैः शोथादिभिर्युक्तम् । तदुक्तम्– “ शोथं शूलं ज्वरं तृष्णां श्वासं कासमरोचकम् । छर्दि मूर्च्छा च हिक्कां च दृष्ट्वाऽतीसारिणं त्यजेत् ॥ ” इति । श्रपि च - " श्वासशूलपिपासात क्षीणं ज्वरनिपीडितम् । विशेषेण नरं वृद्धमतीसारो विनाशयेत् ॥ बाले वृद्धे त्वसाध्योऽयं लिङ्गैरेतैरुपद्रुतः । अपि यूनामसा-ध्यः स्यादतिदुष्टेषु धातुषु ॥ ” इति । ९ गवोष्माणं - शीतगात्रम्, नष्टानि वा, CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१० ९ Pigitized by Arya Samaj Fount सुश्रुत संहिताय | Gangotri [ अ ० ४०

स्नेहाजीर्णनिमित्तस्तु बहुशूलप्रवाहिकः ।

प्लीह पाण्ड्वामयानाह मेहकुष्ठोदरज्वरान् । १० ५ तत्र = अतिसारकिणम् = श्रुतिसारयुक्तं ' वातातिसाराभ्यां कुक् च ' इति कुक्, चादिनिः । १ अनुक्तातीसारिणां दोषजेष्वेवान्तर्भावं दर्शयति - शरीरिणामिति । येन केनचि • द्धेतुनेत्यर्थः । २ नातिवर्तते = नातिक्रामति । ३ तेषामजीर्णादीनां लक्षणान्यन-तिक्रम्येति यथास्वम् । ४ पूर्वोक्तैः = पक्कामलक्षणैरित्यर्थः । = तयोर्मध्ये, श्रादावामे इत्यर्थः । ६ श्रादिशब्दाद् यूषरसादयोऽवगन्तव्याः । ७ अथवा श्रमेऽ • तीसारे शूलाध्माननिपीडितं नरं पिप्पली सैन्धवाम्भोभिर्वामयित्वा लङ्घनाद्यैरुपाचरेदि • ति सम्बन्धः । ८ प्रद्रवं = यवागूयूषादिप्रकृष्टदवम् । ९ खडयूषोऽन्नपानाध्यायेऽभि • दिवः । १० श्रामम् = श्रामातीसारम् । ११ तेषामामातिसारिणां प्राग् दोषा विबद्धा इमानामयान् जनयन्ति । तन्त्रान्तरे विशेषः — “ क्षीणधातुबलातंस्य बहुदोषोऽतिनिःसृतः । श्रमोऽपि स्तम्भनीयः स्यात् CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४० ] Digitized by Arya Samandation Chennai and eGangotri १० ९ ७ शोफगुल्मग्रहण्यर्शःशूलालसकहृद्ग्रहान् ॥ ३० ॥

पाचनान्मरणं भवेत् ॥ ” इति । १ सन्निचितान् सञ्चयगतान् प्रवृद्धानिति यावत । पथ्याभिर्बहुशः सम्प्रवर्तयेद् विरेचयेदित्यर्थः । २ आमे = श्रामातीसारे । पाचनं तत्रो. पदिष्टं यत्र शरीरस्य लङ्घनासामर्थ्यम् अन्नाभिलाषश्च । ३ श्रमातीसारे अर्धश्लोकोक्तान् विंशतिः पाचनयोगान्निर्दिशति — कलिङ्गेति । कलिङ्गाः = इन्द्रयवाः । ४ बालकं = ' नेत्रवाला ' इति ख्यातम् । ५ प्रतिविषा प्रतीपं विषं यस्याः सा अतिविषाभेदः । ६ कटुकरोहिणी = ' कुटकी ' इति ख्याता । ७ वत्सकबीजानि = कुटजवीजानि इन्द्रयवा इत्यर्थः । महौषधं = शुण्ठी । मूर्वा = ‘ मरोरफली ' इति प्रथते । निर्दहनी = चित्रकः, त्र्यूषणं = त्रिकटुकम् । ९ सिद्धार्थकाः = श्वेतसर्षपाः, शताह्वा = शतपुष्पा । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां -Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ४०

पिबेत् सुखाम्बुना " जन्तुरामातीसारपीडितः । १ सावरकं = लोध्रम्, हरिद्रे = हरिद्रा दारुहरिद्रा च, कौटजा यवाः इन्द्रयवाः । २ मेषशृङ्गी = कर्कटश्वङ्गी, वक् = ' दालचीनी ' इति, कृमिघ्नं विडङ्गम्, वृक्षकः = कुटजः । ३ वृश्चादनी = ' आकाशवेल ' इति ख्याता । वीरतरुः = शरः ककुभ इत्यन्ये । सहे - मुद्गपर्णी, माषपणीं च । ४ अरलुः श्योनाकभेदः, तस्य त्वक्, तेन्दुकी ' तेन्दुआ ' इति ख्यातस्य च त्वक् । ५ तेजोवती = चव्यम् । ६ दीप्यकः - यवानी । ७ शृङ्गवेरं = शुण्ठी, घनं = मुस्ता । ८ बिल्वशलाटु - आम बिल्वफलम्, ' आमे फले शलाटु स्यात् ' इत्यमरः । ९ वात्सकं फलम् इन्द्रयवाः । १० श्लोकार्थविहिताः = अर्धश्लोकैः कृताः । ११ श्रन्यतमेन = धान्याम्लादोनां मध्ये एकतमेनेत्यर्थ: । १२ शूलयुक्तातिसारे योगान्निर्दिशति - पयसीति । १३ सुखाम्बुना = ईषदु-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४० ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri पटोलं दीप्येकं बिल्वं वचापिप्पलिनागरम ॥ ४ ९ ॥

१० ९९ ष्णीकृत जलेन । १ दीप्यकं = यमानी । २ श्लोकार्द्धेन सुखाम्बुना सह सेवनार्थं पञ्च योगानाह - लवणानीति । ३ पाठा = ' पाढ ' इति ख्याता । शार्ङ्गष्टा = महा-करजः । ४ वृक्षकबोजानि इन्द्रयवाः । ५ अक्षतमौ = कर्षप्रमाणौ । ६ प्रगु. णः = प्रकर्षगुणयुक्तः । ७ चाङ्गेर्याः स्वरसः ग्राह्यः । रहितम् । ९ व्योषं = त्रिकटुकम्, जाती = सुमनाः । ८ श्रच्छं = द्रव्यान्तरसंस्कार-१० रुगन्वितैः = कुष्ठयुतैः । ११ बलयोः = बलाऽतिबलयोः, श्रंशुमत्यां = शालपर्ण्याम्, श्वदंष्टायां = गोक्षुरके । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११० ० Digitized by Arya Samaj तसं हिताय ind - Gangotri [ अ ० ४०

षडेतेऽभिहिता योगाः पित्तातीसारनाशनाः । " बिल्वशक्रयवाम्भोद बालकातिविषाकृतः । १ श्रादिशब्दाद् वनमुद्गकलाय मसूरादीनां ग्रहणम् । एतैः पलादिभिः । मुद्गयूष-विधिमाह वृन्दटीकायां तन्त्रान्तरे - " मुद्गानां द्विपलं तोये शृतमर्द्धाढकन्मिते । पाद-स्थं मर्दितं पूतं दाडिमस्य पलेन तत् ॥ युक्तं सैन्धवविश्वाह्नधान्यकैः पादिकांशिकैः । कणाजीरकयोश्चूर्णाच्छायै केनावचूर्णितम् ॥ ” इति । २ पैत्तिके श्रामातिसारे श्लोकार्थेन पाचनयोगत्रयमाख्याति - मृदुभिरिति । तिक्तद्रव्याणां दुरालभागुडूच्यतिविषाऽऽदीनां शीतवीर्यखेऽपि श्रामातिसारे तानि पाच-नान्येवोपदिष्टानि । तथा च - " स्वेदनं लङ्घनं कालो यवाग्वस्तिक्तको रसः । पाचना • न्यविपक्कानाम् ” इति । ३ पाठा = ' पाठ ' इति ख्याता । वत्सबीजानि - इन्द्रयवाः । ४ भूनिम्बः = ' चिरायता ' इति प्रथते । ५ सामपित्तपाचनार्थमपरान् श्लोकार्थेन षट् सिद्धतमयोगानाख्याति - मुस्त-मिति । ६ दुरालभा = ' जवासा ' इति, बालकं = ' नेत्रवाला ' इति ख्यातम् । ७ मृ. णालं = बिसम्, नागरं = शुण्ठी । ८ कौटजं फलम् - इन्द्रयवाः । ९ वत्सकस्य कुटजस्य फलत्वचं फलानि त्वक् चेत्यर्थः । फलत्वचमित्यत्र ' द्वन्द्वाच्चुदषहान्तात् समाहारे ' इति टच् । घनं = मुस्तकमित्यर्थः । १० अपरमपि सिद्धतमं योगं निर्दिशति - बिल्वेति । बिल्वं = कोमलबिल्वफ-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४० ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri al ११०१ कषायो हन्त्यतीसारं सामं पित्तसमुद्भवम् ॥ ६६ ॥

19 कच्छुरामूलकल्कं वाऽप्युदुम्बरफलोपमम् । लम्, शक्रयवाः = इन्द्रयवाः, अम्मोदः मुस्तकम्, बालकं - ' नेत्रवाला ' इति ख्या-तम् । १ उत्पलं = नीलोत्पलम्, बिल्वं == कोमलं बिल्वफलम्, अब्दं = मुस्ता, दीवेरं = ' नेत्रवाला ' इति ख्यातम् । २ ग्रहण्या मार्दवात् = श्रग्निस्तम्भात्, संस्त--म्भनं = सङ्ग्रहणमित्यर्थः । ३ स्तम्भनयोगानाचष्टे – लमङ्गति । समङ्गा = लज्जालुः, धातकीपुष्पं = धवपु • पम् । ४ शाल्मलीवेष्टकः = शाल्मली निर्यातकः, ' मोचरस ' इति ख्यातः । वृक्षदा • डिमयोस्त्वचौ, तत्र वृक्षः कुटजः । ५ श्राम्रास्थिमध्यम् = आम्रफलमज्जा, बिल्वम-व्यं = बिल्वफलमज्जा | ६ दीर्घवृन्तत्वक् = श्योनाकत्वगित्यर्थः । ७ ये समङ्गादिका योगा उक्तास्ते सक्षौद्राः तण्डुलाम्बुना तण्डुलजलेन उपयोज्या इत्यर्थः । ८ क षायमत्र क्वाथः । ९ अम्बष्ठा = पाठा, प्रियवादिगणो द्रव्य सङ्ग्रहणीयाध्याये द्रष्टव्यः । १० प मा = भाग, लवङ्गमित्यन्ये । समङ्गा = लज्जालुः, बिल्वजम्बूशलाङ = बिल्वस्य कोमलं फलं, जम्ब्वाश्च कोमलं फलम्, ' आमे फले शलाङ: स्यात् ' इत्यमरः । ११ कच्छुरा = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११०२ . सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ४० पयस्या चन्दनं पद्मा सितामुस्ताऽब्जकेशरम् ॥ ७४ ॥

' जवासा ' इति ख्याता, तस्या मूलकल्कम् उदुम्बरफलं परिमाणेन उपमा यस्य तद् उदुम्बरफलोपमं, कर्षप्रमाणमित्यर्थः । १ घृतपानयोग्य मतिसारिणं दर्शयति - निरामेति । २ दीप्तमग्निमित्यर्थः । सक्षारं = यवक्षारयुक्तम् । ३ अंशुमती = शालपर्णी, कच्छुरा = ' जवासा ' इति ख्याता, तन्मूलसाधितम् । ४ मभूक्षितं = किञ्चिन्मधुयुक्तम्, समधुकं यष्टिमधुयुतम् । ५ कणा = पिप्पली । ६ व्योषं = त्रिकटुकम्, अजाजी = जीरकः । ७ कट्वङ्गः-श्योनाकः । ८ पुटपाकविषयमभिदधाति अवेदनमिति । श्रवेदनं = वेदनारहि • तम् । ९ नानावर्णे = सान्निपातिकमित्यर्थः । १० पुटपाक विधिमभिधत्ते - त्वगिति । दीर्घवृन्तस्य = इयोनाकस्य । 3 ११ अव CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar