सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1281–1290

अ ० ४१ ] उत्तरतन्त्रम chennai: Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ११२३

उत्सादने चापि तुरङ्गगन्धा योज्या यवाश्चैव पुनर्नवे च । दानेन प्रयोजनं प्रदर्शितम् — “ जानन् जुगुप्सुर्नैवाद्याद् भुक्तं वा पुनरुल्लिखेत् । तस्माच्छ्रद्मोपसिद्धानि मांसान्येतानि दापयेत् ॥ ” इति । १ जाङ्गलानि - ज.. वालविष्किरप्रतुदजानि । २ अश्वतरः = अश्वाद् गर्दभीजातः, गर्दभाद् वढवा-जातो वा ‘ खच्चर ' इति ख्यातः । सुकल्पितानि = वेशवाररूपेण कल्पितानि, तदाह भोजः - " खरोष्ट्राश्वतरं नागं मांस मांसाभिवृद्धये । दद्यान्माहिषशब्देन वेशवारीकृतं भिषक् ॥ ” इति । ३ उपदंशः = मद्यपानरोचकभक्ष्य द्रव्यं, ' चिखना ' इति विहारप्रान्ते मद्यपा वदन्ति । श्ररिष्टान् = अभयाऽरिष्टादीन्, माद्वकयुक्तान् = द्राक्षाऽऽसवयुक्तान् । ४ उषितेभ्यः = रात्रौ स्थितेभ्यः, अर्कादीनां भस्म चतुर्गुणजलेन गालयित्वा अर्धावशिष्टं पचेत् । तदु-क्तम् — ' पानाय भोजनायाथ भस्म स्राव्यं चतुर्गुणे । जलेऽर्धमवशिष्टं तु क्षाराम्भो ग्राह्यमिष्यते ॥ ” इति । ५ श्रजाविकम् = श्राजम् श्राविकं वा, अजेत्यत्र हस्वत्वमा-र्षम् । ६ मांसादा गृध्रादयस्तेषां मांसेषु चतुर्गुणे मांसरसे इत्यर्थः । ७ द्राक्षासितेत्यादिना श्लोकार्थेन उत्तरश्लोकस्य श्लोकार्थं यावदवलेहं वक्ति । ८ तुरङ्गगन्धा = अश्वगन्धा । ९ मगधोद्भवा = पिप्पली । १० वाजिगन्धा = ' अस • गन्ध ' इति ख्याता । ११ तदुत्थितं = वाजिगन्धाविपकक्षीरोद्भूतम्, क्षीराद् विलो-डनेन उत्थितं घृतं क्षीरघृतम् । १२ पुनर्नवे = श्वेतपुनर्नवा रक्तपुनर्नवा च । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११२४ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ४१ " कृत्स्ने वृषे तत्कुसुमैश्च सिद्धं सर्पिः पिबेत् क्षौद्रयुतं हिताशी ॥ ४३ ॥

पक्त्वा " जले तेन पचेद्धि सर्पिस्तस्मिन् सुसिद्धे त्ववतारिते च । -१ कृत्स्ने = शाखापत्रमूलादिसहिते, वृषे = वासके, तत्कुसुमैः = श्रष्टमभागेन कल्की-कृतैर्वासकपुष्पैः । तदुक्तम् - " शणस्य कोविदारस्य वृषस्य च पृथक् पृथक् । कल्काढ्य-स्वान्न शंसन्ति पुष्पकल्पं चतुष्पलम् ॥ ” इति । २ अपरः = नवमो भाग इत्यर्थः । ३ त्रिवर्ग = त्रिफलाम्, भधुरं काको-ल्यादिमधुरद्रव्यम् । अत्र शकृद्रसानामेकैको भागः, मूर्वादीनामध्येकैको भागः । ४ द्वे पञ्चमूल्यौ = दशमूलम्, बिल्वपुनर्नवे इत्यत्र बिल्वपदेन तत्फलं ग्राह्यम् । ५ हुताशः = ' चीत ' इति ख्यातः । महीकदम्बः = मुण्डी ' इति प्रथते । ६पात्रैः = आढकप्रमाणैरित्यर्थः । देवदारु, लवणोत्तमं = सैन्धवम् । ७ महावृक्षपयः = सेहुण्डक्षीरम्, सुराख्यं = क्षीरं यथा प्राप्तं प्रक्षेपणीयम् । ९ मगधा = पिप्पली, सिता = शर्करा । १० अक्षं = बिभीतकम्, ' अक्षो रथस्यावयवे व्यवहारे बिभी-तके । पाशके शकटे कर्षे ज्ञाने चात्मनि रावणौ ॥ श्रक्षं सौवर्चले तुस्थे हृषीके ' इति हेम. चन्द्रः । गायत्री = खदिरः, श्ररिष्टः = निम्बः । ११ उग्रा = वचा, अम्भोदः = मुस्तकम्, मुराष्ट्रजा = ' फिटकिरी ' इति ख्याता । १२ पक्त्वा = काथकल्पेन विपाच्य, तेन = क्वाथेन । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४१ ] Digitized by Arya San on Chennai and eGangotri ११२५ त्रिशत्पलान्यत्र सितोपलाया दत्त्वा तुगाक्षीरिपलानि षट् च ॥५१ ॥

शोकं स्त्रियं क्रोधमसूयनञ्च त्यजेदुदारान् विषयान् भजेत । १ तुगाक्षीरी - वंशलोचना । २ द्विगुणं क्षौद्रमिति सम्बन्धः । ३ अतन्द्रितः == आलस्यरहितः । ४ मेधा धारणावती बुद्धिः, तस्यै दितं मेध्यम् । ' अतीतानुस्मृति -र्मेधा तत्कालग्राहिणी मतिः । शुभाशुभविचारज्ञा प्रज्ञा धीरैरुदाहृता ॥ ' इति विशेषः । ५ उपास्यमानं = सेवमानमित्यर्थः । ६ प्लीहोदरोक्तं सर्पिः = षट्पलकं घृतम्, चान्यानि = उदरो • क्तानि त्रीणि । यथा- " हरीतकी चूर्यप्रस्थम् " इत्यादिनाऽभिहितं प्रथमम्, “ गव्ये पयसि महावृक्षक्षीरम् " इत्यादिनोक्तं द्वितीयम्, " चव्य चित्रकदन्त्यतिविषा " । इत्यादिना प्रोक्तं तृतीयम् । ७ शोषे अजाया सर्वथोपयोगित्वं प्रतिपादयति - अजेति । मांसालयानीत्यत्र आलयम् अजागृहम् । ८ र सोनयोगं लशुनयोगम् । ९ श्रश्मजस्य जतुनः = शिलाजतुन इत्यर्थः । शिलाजतुनो विधानं मधुमेह चिकित्सिते, मागधिकाविधानं महा-वातव्याधिचिकित्सिते च द्रष्टव्यम् । १० शोषे परिद्द ( र्याणि दैवव्यपाश्रयचिकित्सां चाख्याति - शोकमिति । श्रसूय-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां ` ११२६ Digitized by Arya Samaj Foundation Chand Gangotri [ अ ० ४२ वैद्याद्विजातिस्त्रिदशान्गुरूंश्च वाचश्च पुण्याः शृणुयाद् द्विजेभ्यः ॥५८ ॥

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे ( तृतीयोऽध्यायः, आदितः ) एकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४१ ॥

नं = गुणेषु दोषाविष्करणम् । १ त्रिदशान् = देवान्, वाचः = शिवस्तुत्यादिकाः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गत कायचिकित्सा तन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्या -मेकचत्वारिंशोऽध्यायः I द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः । २ यथैकमूलेषु सङ्घातजातेषु शरेतुप्रभृतिषु स्कन्धरहितेषु ' गुल्म ' इति व्यपदि · शन्ति, तद्वदिहापि सङ्घातेनावस्थानाद् ' गुल्म ' इत्यभिधानम् । ३ गुल्मसम्प्राप्ति ब्रूते - यथोक्तैरिति । यथोक्तैः = बलवद्विग्रहादिक्रोधादिभिर्व्रण प्रश्नोक्तैः कोपने-रित्यर्थः । चरके – “ कफं च पित्तं च सदुष्टवायुरुद्धूय मार्गान् विनिबध्य ताभ्याम् । हृन्नाभिपाश्र्श्वोदरबस्तिशूलं करोत्यधो याति न बद्धमार्गः ॥ पक्काशये पित्तकफाशये वा स्थितः स्वतन्त्रः परसंश्रयो वा । स्पर्शोपलभ्यः परिपिण्डितत्वाद् गुल्मो यथादोषमु. पैति नाम ॥ ” इति विशेषः । कोष्ठस्य लक्षणम् - " स्थानान्यामाग्निपक्कानां मूत्रस्य रुधिरस्य च । हृदुण्डुकः फुप्फुसश्च कोष्ठ इत्यभिधीयते ॥ ” इति । ४ पञ्चविधः = वातपित्तकफसन्निपातरक्तजाः । ५ सवारी = सञ्चरणशीलः । ६ चयापचयवान् === कदाचिच्चीयते वृद्धिं गच्छति, कदाचिद् हासो भवतीत्यर्थः । ७ “ पञ्चस्थानानि गुल्मस्य पारवह्नन्नाभिस्तयः ” इति चरकः । ८ श्राकुलीकृत वायु-मूलत्वादिति डल्हणः । कुपितानिलमूलखादिति पाठान्तरम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४२ ] Digitized by Arya Sama famation Chennai and eGangotri ११२७

स्वेद ज्वराहारविदाहदा हास्तृष्णाऽङ्गरागः कटुवक्त्रता च । पित्तस्य " लिङ्गान्यखिलानि यानि पित्तात्मके तानि भवन्ति गुल्मे ११

१ गुल्मस्य पाकाभावे हेतुमाह - स इति । आत्मनि = स्वावयवे । “ मांसशोणि-तभूयस्त्वात् पाकं गच्छति विद्रविः । मांसशोणितहीनत्वाद् गुल्मः पाकं न गच्छति ॥ ” इत्यन्यत्र । २ सरति = भ्राम्यति । ३ गुल्मस्य पञ्चविधत्वमेव विवृणोति - स व्यस्तैरिति । व्यस्तैः = वातपित्तश्लेष्मभिः समस्तै: = सन्निपातेन, उच्छ्रितैः प्रकु -पितैस्त्रिभिः । ४ " स रौधिरः स्रीभव एव गुल्मः " इति चरकः । " श्रार्तवादपि गुल्मः स्यात्स तु स्त्रोणां प्रजायते । अन्यस्त्वसृग्भवः पुंसां तथा स्त्रीणां प्रजायते ॥ ” इति । ५ गुल्मपूर्वरूपाणि दर्शयति --- सदनमिति । आटोपः = उदरापूरणम् । ६ सौ. दित्यासहता = तृप्त्य सहिष्णुता । तन्त्रान्तरेऽपि - " उद्गार बाहुल्य पुरीषबन्ध तृप्त्यक्ष मत्वा-न्त्रविकूजनानि । श्राटोप आध्मानमपक्तिशक्तिरासन्न पुल्मस्य वदन्ति चिह्नम् ॥ ” इति । ७ वातजगुल्मस्य लक्षणमाख्याति — हृदिति । ८ चकारेण मुखविर सता ग्राह्या । ९ स्तम्भकम्पादय विकारा इत्यर्थः । १० पित्त जगुल्मस्य लक्षणं दर्शयति — स्वेदेति । आहारविदाहः = भोजनानन्तरमम्लिकादिप्रादुर्भावः । ११ भ्रममदमूर्च्छा. दीनि लिङ्गानीत्यर्थः । १२ कफजगुल्मस्य लक्षणमाह - स्तैमित्यमिति । स्तैमित्यं = निश्चलत्वम्, प्रसेकः == लालास्रावः । १३ गौरव शैत्यादीनि लिङ्गानीत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

-सुश्रुतसंहितायां-११२८ Digitized by Arya Samaj Foundation chanal and eGangotri [ अ ० ४२

१ सान्निपातिकगुल्मस्य लक्षणमभिदधाति - सर्वेति । सर्वविकारयुक्तः वाता. दिगुल्मलक्षणयुतः । “ मद्दारुजं दाइपरीतमश्मवद्ध नोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम् । मनः-शरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत् ॥ ” इति चरकः । २ रक्तगुल्मलक्षणमभिधत्ते - क्षतजमिति । क्षतजम् = श्रार्तवरक्तम् । ३ श्रा. मगर्भे षण्मासपर्यन्तं बोध्यम् । ४ विशेषणं - विशेषम् । ५ न स्पन्दते न • स्पन्दते इत्यर्थः । नञ्द्वयस्य प्रकृतार्थदाढर्थबोध करवात् । ६ गर्भकालापगमे = दशममासा. दिकाले व्यतीते । तदुक्तम् - " यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्विरात्सशूलः समगर्भः • लिङ्गः ” इति चरके । ७ वातादिगुल्म चिकित्सामाचष्टे - वातेति । स्नेहविरेचनैः = तिल्वक सर्पिःप्रभृ-तिभिः। ८ कालं ' पक्षाद्विरेको वान्तस्य ' इत्याद्युक्तमनतिक्रम्येति यथाकालम् । ९ काकोल्यादि क्वाथकल्क सिद्ध घृतेनेत्यर्थः । १० श्रारग्वधादिभिर्मधुरैर्योगेरित्यर्थः । ११ पिप्पल्यादिघृतं ज्वरप्रतिषेधे प्रोक्तम् । १२ तद्रूपैः = वीक्ष्णैरित्यर्थः । १३ पित्त-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४२ ] Digitized by Arya Samah Chennai and eGangotri

हिँडुसौवर्चलाजाजीविडदाडिमदीप्यकैः5: 1 पुष्करव्योषधान्याम्लवेतसक्षारचित्रकैः ॥ २७ ॥

१० " विडदाडिमसिन्धूत्थहुतभुगव्योषजीरकैः । वत् = पित्तगुल्मवदित्यर्थः । १ श्रसृग्दरो बिधिः = रक्तपित्तोक्तविधानम् । ११२ ९ २ वातादिगुल्मेऽनुवासनमुद्दिशनि - मानूपेति । श्रनूपाः = गजादयः, श्रौदकाः = मत्स्यादयः । ३ एकतः = एकीकृत्य, वातहरद्रव्येर्विपक्कमित्यर्थः । ४ वातजगुरमना-शकघृतानि निर्दिशति - धात्रीति । धात्रीफलानां चतुर्गुणे स्वरसे षडङ्गं षट्पलकं घृतं विपचेत् । प्लीहोदरोक्तं षट्पलकं घृतं पुनर्धात्रीफलस्वरसे पक्तव्यमिति भावः । ५ चित्रकादिघृतमभिधत्ते - चित्रकेति । व्योषं = त्रिकटुकम्, सिन्धूत्थं = सैन्ध-वम्, पृथ्वीका = हिङ्गुपत्री । ६ दीप्यकः - अजमोदा, ग्रन्थिकं = ' पिपरामूल ' इति ख्यातम्, अजाजी = ' जीरा ' इति, हपुषा = ' हाऊवेर ' इति प्रथते । ७ हिङ्ग्वाद्यं घृतमभिदधाति - हिग्विति । ८ धान्यं = ' धनिया ' इति ख्या-तम् । ९ सुरस: = ' तुलसी ' इति ख्यातः । १० दाघिकाख्यं घृतमभिदधाति— CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां-११३०Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ४२ हिङ्गुसौवर्चलक्षाररुग्वृक्षाम्लाम्लवेतसैः ॥ २ ९ ॥

रसोनवरसे सर्पिः पञ्चमूलरसान्वितम् । सुरारनालद्ध्यम्लैमूलकस्वरसैः सुरारनालद्भ्यम्लं मूल कस्वरसैः सह ॥ ३१ ॥

क्षारर्खर्गे पचेच्चान्यत् पचेन्मूत्रगणेऽपरम् । विडेति । हुतभुक् = चित्रकः । १ क्षारः यवक्षारः, रुक् = कुष्ठम्, तिन्तिडीकमित्यर्थः । वृक्षाम्लं २ रसोनादिघृतं वक्ति- रसोनेति । पञ्चमूलरसान्वितं = बिल्वाग्निमन्थेत्यादि-मद्दत्पञ्चमूलक्काथयुक्तम् । ३ दध्यम्लं दविमस्तु । ४ दीप्यकः = श्रजमोदा, व्योषा-दिद्रव्यैः कल्कीभूतेः स्नेहपादिकैरेव । ५ अत्र दध्यादीनां पृथक् चतुराढकप्रमाणं, सौवर्चलादीनां च पृथग् द्विपलप्रमाणं ग्राह्यम् । ६ पित्तजरक्तजगुल्मयोघृतानि ब्रवीति - तृणेति । तृणमूलकषाये = कुशादितृणप-चमूलकषाये, जीवनीयैः काकोल्यादिभिः कल्कीकृतैरित्युन्नेयम् । ७ न्यग्रोधाद्युत्पला-दिगणौ द्रव्यसङ्ग्रहणीयाध्याये द्रष्टव्यौ । ८ कफगुल्मे त्रीणि घृतानि निर्दिशति-आरग्वधादाविति 1 । दीपनीयानि पिप्पल्यादीनि तत्कल्कतं दीपनोययुतम् । ९ क्षा-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४२ ] Digitized by Arya Sathi Chennai and eGangotri घ्नन्ति गुल्मं कफोद्भूतं घृतान्येतान्यसंशयम् ॥ ३८ ॥

यथादोपोच्छ्रयञ्चापि चिकित्सेत्सान्निपातिकम् । ११३१ चूर्ण हिङ्ग्वादिकं वाऽपि घृतं वा प्लीहनाशनम् ॥ ३ ९ ॥

9 रवर्गे = अन्नपानाध्यायोपदिष्टे, मूत्रगणे = अष्टसंख्या के गोमूत्रादिके, उभयत्र दीपनी-ययुतमिति सम्बन्धनीयम् । १ हिङ्ग्वादिकं चूर्णे वातव्याधौ द्रष्टव्यम् । प्लीहनाशनं घृतं प्लीहोदरोक्तं षट्प-लकम् । २ पानीयक्षारमुपदिशति - तिलेति । इतुरकः ' तालमखाना ' इति ख्यातः । ' इक्षुगन्धा तु काण्डेनुकोकिलाक्षेक्षुरक्षुराः ' इत्यमरः । ३ कृमिघाति = विडङ्गम् । अत्र तिलादिमूलकान्तानां भस्म गवादिसूत्र चतुर्गुणेन एकविंशतिवारान् विस्राव्य कुष्ठा-यजमोदान्तैः पालिकैः समुद्रलवणाद्द्दशभिः पलैश्चूर्णितैर्युतं कृत्वा लौहपात्रे अल्पेन मृदुनाऽग्निना लेह्यं पक्त्वा उद्धरेदिति सम्बन्धनीयम् । ४ वातविकारान् = तूनीप्रतूनीप्रभृतीन् । ५ क्षारः = यवक्षारः । केत किजोऽपि वा क्षारइति द्वितीयो योगः । ६ गुल्मे क्षारावलेइमुक्त्वा चूर्णमुपदिशति - पीतमिति । सुखाम्बुना = ईषदुष्णजलेनेत्यर्थः । ७ वृश्चीवाथरिष्टं दर्शयति- वृश्चीवेति । वृश्चीवः = शुक्लपुनर्नवा, उरुबूकः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११३२ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ४२

शुक्लैरण्डः, वर्षाभूः = रक्तपुनर्नवा । १ पथ्याचूर्णार्धसंयुतं = हरीतकीचूर्णाष्टपल -संयुतम् । २ बुस्रोषितं = बुसराशौ स्थितम् । तुषोषितमिति पाठान्तरम् । ३ निकु म्भा = दन्ती । ४ वृक्षबीजम् = इन्द्रयवाः, अनवः पुराणः । ५ बलवान् पुरुषः कर्षप्रमाणं खादेदित्यर्थः । तदुक्तम् - " कर्षश्चूर्णस्य कल्कस्य गुटिकानां च सर्वशः " इति । ६ गुल्मे श्रवस्थिको चिकित्सां दर्शयति - सशूल इति । सोन्नते = प्रवृद्धे, अस्पन्दै = अचले । ७ सिरामोक्षणं तु बाह्वोरेव बोध्यम् । ८ वातहरैः = भद्रदार्वा -दिभिः। ९ खलाः = कपित्थादिसंस्कृता यूषविशेषाः । तदुक्तम्– “ कपित्थतक्रचाङ्गे-रोमरिचाजाजिचित्रकैः । सुपकः खडयूषोऽयम् ” इति । १० वर्चः = पुरीषमित्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar