सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1291–1300

अ ० ४२ ] Digitized by Arya S युत्तर सम्म Fhennai and eGangotri ११३३

कुल्माषान् ' ' वा बहुस्नेहान् भक्षयेल्लवणोत्तरान् । १ उपपादयेत् = योजयेदित्यर्थः । २ अङ्गुल्यादिना गुल्मस्य मर्दनं विम्लापनम्, दद्दनानि = जाम्बवौष्ठादिना दादाः । ३ शाल्वणादयः शाल्वणप्रकारा उपन'द्दाः । ४ तत्र हरीतकीचूर्णप्रस्थमित्यादिना सपष्युक्तानि । वमनशिरोविरेचनद्रव्याणा-मित्यादिना तत्र मूत्रवर्तिक्रिया प्रत्युक्ताः । ५ पत्रलवण - स्नेहलवण - कल्याणलवणा. नोत्यर्थः । ६ सामुद्रं = समुद्रलवणम् । ७ मरिचोत्तराः = मरिचप्रधानाः । ८ सूत्रस्थाने विरेचनकल्पे इत्यर्थः । ९ पूतीकः = करञ्जकः, नृग्वृक्षः = शम्पाकः । १० ऊर्ध्ववातमूर्ध्ववातयुतं गुल्मिनं मनुष्यं न निरूहयेदिति सम्बन्धः । ११ द्रवन्ती = दन्तीभेदः । १२ एवं = मूत्रमद्यादिभिरित्यर्थः । भृष्टानीत्यत्र पिष्टानीति पाठान्तरम् । १३ काले = श्राध्मानाद्यवस्थायाम् । १४ कुल्माषान् सम्यक् स्विन्नान् यवगोधूमम-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११३४ by Arya Samaj Fouring Chelk सुश्रुतसंहिताय Gangotri अथास्योपद्रवः शूलः कथञ्चिदुपजायते ॥ ६६ ॥

शूलं ' निखानितमिवासुखं येन तु वेत्यसौ । [ अ ०४२ तत्रे विण्मूत्रसंरोधः कृच्छ्रोच्छ्वासः स्थिराङ्गता ॥ ६७ ॥

e यान् भक्ष्यान् । १ शुलं = कीलकमित्यर्थः । २ शूलं दोषलिङ्गतः सप्तधा विशिनष्टि-तत्रेति । तत्र = शुले । ३ अन्नस्य विदाहेन परिवृद्धिर्यस्य शूलस्य तस्य भावो विदग्धपरिवृद्धिता । ४ भुक्तमात्रे वृद्धिर्भुक्तवृद्धिः । ५ मित्रैः द्वन्द्वैः " सान्निपात-कैश्चेत्यर्थः । वीक्ष्य = वातादिदोषभेदेन शूलं विचार्य । ६ त्रिलवणं = सैन्धवसौवर्चल विडाख्यम्, क्षारः = यवक्षारः, तुम्बुरु = धान्याकन् । ७ श्रभीरुः = शतावरी, शृङ्गाटी - ' सिंघाड़ा ' इति ख्याता | गुडशर्करा = गाङ्गटीफलम् । ८ परूषकः = ‘ फालसा ' इति ख्यातः । हिमं = चन्दनम् । ९ षड्ग्रन्था = वचा, अति. विषा = ' प्रतीस ' इति प्रथते । वृक्षकः = इन्द्रयवाः । १० मूलकं = पिप्पलीमूलम् । ११ वातिके पथ्याऽऽद्यम्लवेत सान्तयोग मग्लकाञ्जिकेन, पैत्तिके विदार्यादिद्दिमान्त-योगमुष्णक्षीरेण, इलैष्मिके षड्यन्थादिचित्र कान्तयोगमुष्णतोयेन । विमिश्रांश्च द्वन्द्वे अर्थाद् वातपैत्तिके पथ्यादि विदार्यादि च, वातश्लैष्मिके पथ्यादि षड्ग्रन्थादि च, पित्तश्लैष्मिके विदार्यादि षड्ग्रन्थादि च । सर्वजे सन्निपाते सर्वान् पथ्यादीन् त्रीनित्यर्थः । १२ तथैव = यथासंख्यमित्यर्थः । श्रर्थाद् वातिके सेकादिकं, पैत्तिके CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४२ ] Digitized by Arya Samaja Chennai and eGangotri ११३५

शङ्कुस्फोटनवत्तस्य यस्मात्तीब्राश्च वेदनाः । शिशिरोदकादिकं, इलैष्मिके वमनादिकम् । १ गुल्मे वर्ज्यमभिदधाति - वल्लूरमिति । वल्लूरं - शुष्कमांसम् । २ गुल्मो-पद्रवं शूलमुक्खा केवलं शूलं वक्ति - विनेति । गुल्मस्थानेष्विति स्थानपदेन तत्समी-पवर्तित्रिकपृष्ठादिदेशेष्वपि बोध्यम्, तत्रापि शूलोत्पत्तेः । तदुक्तम्- " वायुः प्रवृद्धो जन-येद्धि शूलं हरपार्वपृष्ठत्रिकवस्तिदेशे " इति । ३ शूलस्य निदानं सम्प्राप्ति चाभिदधाति - वातेति । निग्रहात् = वेगकाले निरोधात् । शुक्रस्य निग्रहादपि बोध्यम् । तदुक्तम् - " विट्शुक्र मूत्रानिलवेगरोधाच्छो-कोपवासादतिहास्य भाष्यात् ” इति । ४ " अजीर्णे भुज्यते यत्तु तदध्यशनमुच्यते ” इत्यध्यशनम् । विरुद्धान्नं हिताहितीये द्रष्टव्यम् । ५ विरूढानाम् = अङ्कुरिता. नाम् । ६ “ कलायमुद्गाढ किकोर दूषादत्यर्थं रूक्षाध्यशनाभिघातात् " इत्यादिकानाम् । ७ शूलनिरुक्ति वक्ति – शक्विति । शङ्कुस्फोटनवत् = कीलका इननवत् । शूल = स्योत्पत्तिमाह हारीत: - " अनङ्गनाशाय हरस्त्रिशूलं मुमोच कोपान्मकरध्वजश्च । तमा-पतन्तं सहसा निरीक्ष्य भयार्दितो विष्णुतनुं प्रविष्टः ॥ स विष्णुहुङ्कारविमोहि • CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां-११३६ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ४२ शूलासक्तस्य लक्ष्यन्ते तस्माच्छूलमिहोच्यते ॥ ८१ ।

शूलानां लक्षणं प्रोक्तं चिकित्सां तु निबोध मे 1 तात्मा पपात भूमौ प्रथितः स शूलः । स पञ्चभूतानुगतं शरीरं प्रदूषयत्यस्य हि पूर्वसृष्टिः ॥ ” इति । १ वातिकशूलस्य लक्षणमुपदिशति - निराहारस्येति । २ प्रस्तब्धगात्रः = जडीभूतशरीरः, कृच्छ्रेण = कष्टेनेत्यर्थः । ३ पैत्तिकशूलस्य लक्षणमाख्याति - तृष्णेति । दाहो नाभ्याम्, पित्तशूलस्य स्थानत्वात् । तदुक्तम् - " तृण्मोहदाहार्तिकरं हि नाभ्यां संस्वेदमूर्च्छाभ्रमचोषयुक्तम् " इति । लक्षणमभिधत्ते - शूले. ४ कफजशूलस्थ नेति । हल्लासः == उपस्थितवमनत्वमिव । ५ निश्चित्य दृश्यत उपलभ्यतेऽनेनेति निदर्शनं लिङ्गमित्यर्थः । ६ सान्निपातिकशूलस्य लक्षणमभिदधाति - सर्वाणीति । कैश्चिद् दोषभेदेन शूलस्य नियतं स्थानमुक्तम् — “ वातात्मकं बस्तिगतं वदन्ति, पित्तात्मकं चापि वद-न्ति नाभ्याम् । हृत्पार्श्वकुक्षौ कफसन्निविष्टं, सर्वेषु देशेषु च सन्निपातात् ॥ ” इति । “ बस्तौ हृत्पाश्र्वपृष्ठेषु स शूल: कफवातिकः । कुक्षौ हृन्नाभिमध्येषु स शूल: कफपै -त्तिकः ॥ दाहज्वरकरो घोरो विज्ञेयो वातपैत्तिकः । " इति वातकफजादेः स्थानसंश्रय • खेन बोध्यम् । ७ विनिर्दिशेत् = जानीयादित्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४२ ] Digitized by Arya Sar Chennai and eGangotri ११३७ आशुकारी हि पवनस्तस्मात्तं त्वरया जयेत् ॥ ८८ ॥

पिप्पल्यः पिप्पलीमूलं सैन्धवं चेति चूर्णयेत् । १२ तानि चूर्णानि पयसा पिबेत् " काम्बलिकेन वा ॥ ९ ६ ॥ मध्वासवेन चुक्रेण ३ सुरासौवीरकेण वा । १ वातिकशूल चिकित्सामाह - आशुकारीति । २ शूलाभिपन्नस्य = वातिक-शूलयुक्तस्य । ३ स्वेदद्द्रव्याण्येव निर्दिशति – पायसैरिति ॥ " अतप्ततण्डुला धौताः परिभृष्टा घृतेन च । खण्डयुक्तेन दुग्धेन पाचिताः पायसो भवेत् ॥ ” इति । ४ आहारमुपदिशति — त्रिवृदिति । ५ जाङ्गलान् वैद्दङ्गानिति सम्बन्धः । ६ बिलशायिनां श्वाविच्छल्लकादीनामित्यर्थः । ७ मस्तु = दधिमस्तु, उदश्वित् = अर्धोदकेन मथितं तक्रम् । ८ लावकीयूष संस्कृतः = क्षुदलावकृतयूष सम्मिश्रः । ९ क ' म्पिल्लः = ' कवीला ' इति ख्यातः । पथ्या हरीतको, श्यामा = रक्तमूला त्रिवृत् । १० सुरसा = तुलसी, अश्वमूत्री = शल्लकी । ११ पृथ्वीका = दिङ्गुपत्री । १२ काम्बलिकेन = दधिमस्त्वम्लादिसिद्धयूष विशेषेण । तदुक्तम् - " अथ काम्बलि कोऽपरः । दध्यम्ललवणस्नेह तिलमाषसमन्वितः ” इति । १३ चुकेण == शुक्तेनैत्यर्थः । ७२ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११३८ by Arya Samaj F सुश्रुतसंहितायां Gangotri Fd [ अ ० ४२ अथवैतानि चूर्णानि मातुलुङ्गरसेन वा ॥ ९ ७ ॥

परूषकारिण मृद्वीकाखर्जूरोदकजान्यपि । १ भिषग्जिता = वैद्येन । २ सन्तर्पणं = भोजनम् । ३ घृतपूराः = ‘ घेवर ' इति ख्याताः । सुसंस्कृताः = शुण्ठीमरिचादिभिः साधिताः । ४ पैत्तिकशूलस्य चिकित्सामाचष्टे - अथेति । ५ छर्दयित्वा - वामयित्वा । ६ सर्वशः = भाजनस्य मुखपर्यन्तम् । ७ पित्तघ्नान् == जाङ्गलवर्गोक्तान् पित्तहरान् । ८ पालाशं यूषं धान्वनं यूषं वेति सम्बन्धः । पालाशं यूषं = मांसादमांसरसम्, धा न्वनं यूषं = जाङ्गलमांसरसम् । ९ उदकजानि = पद्मानीत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ०४२ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri उत्तरतन्त्रम् । ११३ ९ तत् पिबेच्छर्करायुक्तं पित्तशूलनिवारणम् ॥ १०८ ॥

पाठां वचां त्रिकटुकं तथा कटुकरोहिणीम् चित्रकस्य च निर्यूहे पिबेद् यूषं सहार्जकम् ॥ १११ ॥

पिप्पली स्वर्जिकाक्षारो " यवाश्चित्रक एव च । II १२ सेव्यचैतत्समानीय भस्म कुर्य्याद्विचक्षणः ॥ ११६ ॥

दुष्णवारिणा पीतं श्लेष्म शूले भिषग्जितम् । ५३ रुणद्धि मारुतं श्लेष्मा कुक्षिपार्श्वव्यवस्थितः ॥ ११७ ॥

१ श्लैष्मिकशूल चिकित्सामाख्याति - अशन इति । श्रशने = भोजने । २० | प्पलीवारिणा = पिप्पलीयुतजलेन । ३ रूक्षः = करीषादिभिः कृतः । ४ कटुकरो -हिणी = ' कुटकी ' इति ख्याता । ५ निर्य है == काथे, यूषं = शूलघ्नं शिम्बिधान्ययुषम्, अजंकः == ' बबई ' इति ख्यातः । ६ एरण्डादिप्रयोगं प्रतिपादयति - एरण्डेति । ७ शृगालविन्ना = बृहत्पत्रा पृ • निपणीं । ८ महासद्दा = माषपर्णी, क्षुद्रसहा = मुद्गपणी, इक्षुरकस्य = ' तालम-' खाना ' इति ख्यातस्य । ९ एरण्डादिद्रव्यसम्भारमित्यर्थः । १० यवक्षारमत्र प्रस्थप्र-मितं प्रदाय लेहीभूतं पचेत् । ११ यवः = यवक्षारः । १२ सेव्यं भस्मेति सम्बन्धः । सेव्यम् = उशीरम् । १३ पाश्र्वशूल निदानमाह -- रुणद्धीति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११४० Digitized by Arya Samajकुतस्तंहितायां Gangotri [ अ ० ४२

१ सः = वायुः, साध्मानम् = उदरापूर सहितम् । २ अर्तिनिपीडितः = शुलपीडितः । ३ पार्श्वशूलस्य चिकित्सां दर्शयति - तत्रेति । ४ तुम्बुरुः = धान्याकम् । ५ प्ली. होदरोक्तं सर्पिः षट्पलं घृतम्, घृतं वा श्रसिद्धं घृतं वा । ६ बीजपूरकसारः = जम्बीरफलमज्जा, ' सारो बले स्थिरांशे च मज्ज्ञि पुंसि जले घने ' इति मेदिनी । पय-सा = क्षीरेण । ७ मस्तु = दधिमस्तु, पयः = क्षीरम्, रसः = मांसरसः । ८ कुक्षिशूलनिदानमुपदिशति - प्रकुप्यतीति । श्राक्रम्य = मन्दीकृत्य । ९ सो-पस्तम्भं == जढीभावान्वितम् । १० श्रमशकृता = अपक्कपुरीषेण । ११ कुक्षिशूनस्य चिकित्सामभिधत्ते - वमनमिति । १२ दीपनसंयुतै हिँडु सैन्धवसमन्वितैः अम्लैदडि-मतक्रादिभिः संसर्गपाचनं पेयादिक्रमपाचनं कुर्यादिति सम्बन्धः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४२ ] Digitized by Arya Samarin Chennai and eGangotri ११४१

१ कुक्षिशूले क्वाथं ब्रवीति - नागरमिति । दीप्यकः = श्रजमोदा | २ बीजा-नीति पदं मातुलुङ्गस्येत्यादिभिः प्रत्येकं षष्ठयन्तेन पदेन सम्बध्यते । श्यामा = वृद्धदा-रकः, उरुबूकः = रक्तैरण्ड: । ३ कुक्षिशूले विरेचनमाचष्टे - वचेति । श्रतिविषा = ' अतीस ' इति ख्याता । श्रभया = हरीतकी । ४ कुटजस्य बीजानि = इन्द्रयवाः । ५ धान्याम्लं = काञ्जिकम् । ६ अवगाहः = वातघ्नद्रव्यद्रव पूर्णं द्रोण्यादिनिमज्जनम् । ७ हृच्छूलस्य निदानं चिकित्सां च वक्ति - कफेति । रसमूच्छितः रसान्वितः । द • हृद्विकारिणां = हृद्ोगिणाम् । ९ बस्तिशूलस्य निदानमाह - संरोधादिति । १० बस्तिः = मूत्राशयः, वङ्क्षणः - बस्त्यधः उरुमेद्राणामन्तरालसन्धिः । ११ मूत्रशूल-निदानमाख्याति - नाभ्यामिति । यदा मेदान्त्रमर्दको वायुः श्रावृत्य अवरुध्य गृह्णाति, मुत्रमिति शेषः, तदा नाभ्यां वङ्क्षणपाश्र्वेषु शूलो जायते; स मारुतान्मूत्रशूलो बोध्य इति योजना । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११४२ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri वायुः प्रकुपितो यस्य रूक्षाहारस्य देहिनः । [ अ ०४२ मलं रुणद्धि कोष्ठस्थं मन्दीकृत्य तु पावकम् ॥ १३६ ॥

१ पुरीषशूलस्य निदानं ब्रवीति - वायुरिति । २ सघोषवान् = शब्दयुक्तः । ३ उच्चारितः = विसृष्टपुरीषः । ४ परमदारुणम् = अत्यन्त कष्टकारि । ५ बस्तिशू · लादीनां सामान्यं चिकित्सितमभिधत्ते - क्षिप्रमिति । दोषहरं = शोधनम् । ६ पूर्वो द्विष्टान्सूत्रस्थाने त्रिचत्वारिंशच्चतुश्चत्वारिंशदध्यायोपदिष्टान् । ७ उदावर्तद्दराः क्रिया उदावर्तप्रतिषेधाध्याये वच्यमाणाः । ८ श्रविपाकजशूलस्य लक्षणमाह - -अतिमात्रमिति । ९ श्रविपाकगतम् = श्रविपाकं प्राप्तम् । परिणामशूलमाह तन्त्रान्तरे- " बलासः प्रच्युतः स्थानात् पित्तेन सह मूच्छितः । वायुमादाय कुरुते शूलं जीर्यंति भोजने ॥ कुक्षौ जठरपाइर्वेषु नाभौ बस्तौ स्तनान्तरे । पृष्ठमूलप्रदेशेषु सर्वेष्वेतेषु वा पुनः ॥ भुक्तमात्रेऽथवा वान्ते जीर्णेऽन्ने च प्रशाम्यति । षष्टिकव्रीहिशालीनामोदनेन विवर्धते ॥ तत्परिणामजं शूलं दुर्विज्ञेयं मद्दागदम् । तमाहू रसवादानां स्रोतसां दुष्टिहेतुकम् ॥ केचिदन्नद्रवं प्राहुरन्ये तत्पत्ति-दोषतः । पक्तिशूलं वदन्त्येके केचिदन्नविदाह जम् ॥ ” इति । १० हृत्पीडक उत्क्लेशो हृदुखलेशः । विलम्बिकाया लक्षणं विसूचिकाप्रतिषेधे CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar