सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1331–1340

अ ० ४७ ] Digitized by Aryasa dation Chennai and eGangotri ११७३ भिन्नोत्पलोज्ज्वलहि मे शयने शयीत पत्रेषु वा सजलबिन्दुषु पद्मिनीनाम् ॥ ५६ ॥

औसादयन् पवनमाहृतमङ्गनाभिः कह्लारपद्मदलशैवलसञ्चयेषु । कान्तैर्वनान्तपवनैः परिमृश्यमानः शक्तश्चरेद्भवनकाननदीर्घिकासु ५७ दाहाभिभूतमथवा परिषेचयेत्तु लामज्जकाम्बुरुहचन्दनतोयतोयैः विस्रावितां हृतमलां नववारिपूर्णां पद्मोत्पलाकुलजलामधिवासिताम्बुम् ॥ ७८ ॥

वापीं भजेत हरिचन्दनभूषिताङ्गः कान्ताकरस्पृशनकर्कशरोमकूपः । तत्रैनमम्बुरुहपत्रसमैः स्पृशन्त्यः शीतैः करोरुवदनैः कठिनैः स्तनैश्च ॥ ५ ९ ॥ तोयावगाहकुशला मधुरस्वभावाः संहर्षेयेयुरबलाः सुकलैः प्रलापैः । धारागृहे प्रगलितोदकदुर्दिनाभे क्लान्तः शयीत सलिलानिलशीतकुक्षौ ॥ ६० ॥

गन्धोदकैः ' सुकुसुमैरुपसिक्तभूमौ पत्राम्बुचन्दनरसैरुपलिप्तकुडये । प्रौढ स्त्रियः । { भिन्नं प्रफुल्ल मुत्पलमत्रेति भिन्नोत्पलम्, अत एवोज्ज्वलद्दिमम्, श्रास्ती प्रफुल्लनीलोत्पलोज्ज्वलशीतले इत्यर्थः । २ किं कुर्वन् शयीतेति निरूपयति- आसादयन्निति । श्रसादयन् = प्राप्नुवन्, श्राहृतम् = श्रानीतं व्यञ्जनादिभिरित्यर्थः । ३ परिमृश्यमानः स्पृश्यमानः । ४ तोयं = तत्र = वाप्याम्, बालकम् । ५ तस्यां एनं = दाहपीडितम् । ६ सुकलैः = शोभनकलायुक्तैः, प्रलापैः = प्रकृष्टवचनैरित्यर्थः । ७ प्रग-लितं गलितुं प्रवृत्तं यदुदकं तेन दुर्दिनस्य इव आभा यस्य तत्तस्मिन् प्रगलितोदक-दुर्दिनाभे, क्लान्तः = ग्लानियुक्तः, दाहात इति शेषः । सलिलानिलशीतकुक्षौ - सलि-लेन मिश्रितोऽनिलः सलिलानिलस्तेन शीतः कुक्षिरभ्यन्तरं यस्य तत्तस्मिन् । ८| सुकुसुमैः = जात्यादिसुगन्धिपुष्पवासितैः, पत्रं = पत्रकम्, श्रम्बु बालकम्.. CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११७४ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri जात्युत्पलप्रियककेशरपुण्डरीक-पुन्नागनागकरवीरकृतोपचारे ॥ ६१ ॥

तस्मिन गृहे कमलरेण्वरुणे शयीत यत्नाहृतानिलविकम्पितपुष्पदानि । हेमन्तविन्ध्यहिमवन्मलयाचलानाम् [ अ ० ४० शीताम्भसां सकदलोहरितद्रुमाणाम् ॥ ६२ ॥

उद्भिन्ननीलनलिनाम्बुरुहाकराणाम् । चन्द्रोदयस्य च कथाः शृणुयान्मनोज्ञः । म्लानं प्रतान्तं मनसं मनसोऽनुकूलाः पीनस्तनोरुजघना हरिचन्दनाङ्गन्यः ॥ ६३ ॥

ता एनमार्द्रवसनाः सह संविशेयुः श्लिष्ट्वाऽबलाः शिथिलमेखलहारयष्टयः ॥ ६४ ॥

चन्दनं = श्वेतचन्दनम् । १ केशरः = वकुलः । २ नागः = नागकेसरम् । ३ कम • लरेण्वरुणे === कमलपांसुवद्रक्ताङ्गे इत्यर्थः । ४ प्रतान्तमनसं = दीनमनस्कम् । ५ संविशेयुः = दाहार्तेन सह विश्रामं कुर्युरित्यर्थः । ६ पित्तपानात्ययान्तरं = पित्तपानात्यय भेदम् । ७ रक्तजदाद्दलक्षणमभिदधाति - कृत्स्नेति । कृत्स्नदेहानुगं = सकलदेहव्याप्तम् । ८ ताम्रलोचनः = लोहिताक्षः । ९ तं = रक्तदाहार्तम् । १० शाखाऽऽश्रयाः बाहु. CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४७ ] Digitized by Arya Son Chennai and eGangotri ११७५

• जङ्घाऽऽश्रयाः, रोहिणीसिराः = लोहिताः सिरा इत्यर्थः । १ पित्तज्वरसम: - पित्तज्वर • लिङ्गयुक्तः, स चाप्यस्य विधिः = पित्तज्वरचिकित्सेत्यर्थः । २ तृष्णानिरोधजे दाहे चिकित्सां वक्ति- तृष्णेति । प्रब्धातौ = रसे, तेजः --पित्तोष्मा, समुद्धतं = श्रत्यन्तवृद्धः । ३ निष्कृष्य = निःसार्य, चेष्टते = हस्तपादादिवि-क्षेपणं करोति । ४ तत्र = तृष्णानिरोधजे दाहे, तेजः = पित्तोष्माणम् । ५ ईरितं = कथितम्, विधि - पित्तज्वरहर विधानम् । ६ श्रवगाढशस्त्र प्रहारजनितपूर्णकोष्ठजदाइलक्षणं तच्चिकित्सां च ब्रवीति - असृजे-ति I ७ “ तस्मिन् भिन्नै रक्तपूर्णे ” इत्यादिना तत्रोक्तः । ८ धातुक्षयजदाह-लक्षणं तश्च्चिकित्सां च दर्शयति- धात्विति । ९ क्षामस्वरः = दुर्बलस्वरः, क्रिया-होनः = निश्चेष्ट इत्यर्थः । १० रक्तजदादलक्षणं तच्चिकित्सां च निर्दिशति - क्षतजेनेति । श्रश्नतः = भोजनं कुर्वतः । ११ इष्टविषयोपेतं = अभिलषितशब्दस्पर्शादिसंयुक्तम्, अभिसंवृतं = समन्ततः परिवृतमित्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११७६ सुश्रुतसंहितायां-[ अ ० ४८ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते काय चिकित्सातन्त्रे मदात्ययप्रतिषेधो नाम ( नवमोऽध्यायः, आदितः ) सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४७ ॥

१ मर्माभिघातजदाहमभिदधाति — मर्मेति । मर्माणि शिरोहृदयबस्त्यादीनि । २ प्रशान्तोपद्रवे = निवृत्त तृष्णाऽऽदिके, ' आतुरे ' इति शेषः । १३ मद्यसेवन विधिमभि. धत्ते - सजीरकाणीति । तन्त्रान्तरे मात्रा कथिता - " शुद्धकायः पिबेन्मद्यं सोपदंशं पलद्वयम् । मध्याह्ने द्विगुणं तच्च सुस्निग्धं भक्षयेदनु ॥ प्रदोषेऽष्टपलं तद्वन्मात्रा मद्य-रसायने । अनॆन विधिना सेव्यं मद्यं नित्यमतन्द्रितैः ॥ ” इति । ४ उपदंशः मद्य-पानरोचकद्रव्यम् । ५ पानजान् रोगानित्यर्थः । मनोनुविघ्नं = मनोविघातकम् । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतकाय चिकित्सातन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः । अष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः । ६ पानात्ययप्रतिषेधानन्तरं तुल्यचिकित्सितत्वात् तृष्णाप्रतिषेधमधिकरोति — अथे-ति । तृष्णा = पिपासा । ७ तृष्णायाः सामान्यलक्षणं निरूपयति — सततमिति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४८ ] Digitized by Arya Samaja chennai and eGangotri ११७७

सततं = निरन्तरम् । १ तृष्णाया निदानं सम्प्राप्ति च दर्शयति - सङ्घोभेति । सङ्क्षोभः = प्रत्यर्थं चलनम् । २ अम्बुवाहीनि स्रोतांसीति सम्बन्धः । श्रम्बुवाहोनि = जलवाहीनि, स्रोतांसि = जिह्वागल तालुक्लोमजानि रसवाहिन्यश्च घमन्यः । चरकेऽप्यु • क्तम्– “ रसवाहिनीश्च धमनीजिह्वा मूल गलतालुकक्लोग्नः । संशोष्य नृणां देहे कुरुत • स्तृषमतिबलौ दौ तु ॥ ” इति । ३ तृष्णायाः संख्यामाख्याति - तिस्र इति 1 । वातपित्तकफजा स्तिस्र इत्यर्थः । क्षतजा == वर्णानिमित्ता, क्षयात् = रसक्षयात्, श्रमसमुद्भवा = श्रजीर्णजा 1 । दृढबलेन तु पञ्च तृष्णाः पठिताः-- " वातपित्त दयामोपसर्गजाः " इति । तत्र कफजा श्रमजायामेवावरुद्धा, क्षयजा वातजायाम्, भक्तजा च वातजायाम् । ४ भक्तनिमित्तजा = स्निग्धादि भोज-ननिमित्तेत्यर्थः । ५ तृष्णायाः पूर्वरूपमाख्याति तात्विति । विशेषेण शोषो विशोषः । ६ वातजतृष्णालक्षणं वक्ति - शुष्कास्यतेति । शुष्कास्यता = शुष्कमुखत्वम्, शङ्खशिरःसु = शङ्खयोः शिरसि च तोद इत्यर्थः । ७ स्रोतोनिरोधः = कर्णस्रोतोनि-रोधः, रसाम्बुवाहिनीघमनीनिरोध इति विजयरक्षितः । विरसं चेति चकाराच्चरको. क्तनिद्रानाशस्य ग्रहणम् । यदाह चरकः - “ निद्रानाशः शिरसो भ्रमस्तथा शुष्कगल-तालुः ॥ ” इति! ८ पित्तजतृष्णाया लक्षणं ब्रवीति - मूर्च्छति । मूर्च्छा = चेतनाच्युतिः, प्रलापः--विलापः, प्रततः शोषः = श्रविरतः शोषः । ९ परिधूपनं = धूमस्योद्गिरणमिव । चका • CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११७८ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ४८

कण्ठोपलेपो मुखपिच्छिलत्वं शीतज्वरच्छर्दिर रोचकश्च । कैफात्मिकायां गुरुगात्रता च शाखासु शोफस्त्वविपाक एव । एतानि रूपाणि भवन्ति तस्यां तयाऽदितः काङ्क्षति नाति चाम्भः ११ क्षैतस्य रुक्शोणितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी क्षतजा मता तु । तयाऽभिभूतस्य निशादिनानि गच्छन्ति दुःखं पिबतोऽपि तोयम् १२

स्निग्धं तथाऽम्लं लवणञ्च भुक्तं गुवन्नमेवाति तृषां करोति । रात् पीतविण्मूत्रनेत्रत्वादयो ग्राह्याः । १ कफजतृष्णालक्षणमभिधत्ते - कफेति । अनिलानलाभ्यां = वातपित्ताभ्याम् । २ तयाऽर्दितः = कफजतृष्णया पीडितः । ३ चरके कफजा तृष्णा न पठिता । भगवता सुश्रुतेन चिकित्साभेदार्थं पठिता । हारोतेनापि सपित्तेनैव श्लेष्मणा तृष्णा पठिता, न तु केवलेन । यदाह - " स्वाद्वम्लल-वणाजीर्णैः क्रुद्धः श्लेष्मा सहोष्मणा । प्रपद्याम्बुवहं स्रोतस्तृष्णां सञ्जनयेन्नृणाम् ॥ शिरसो गौरवं तन्द्रा माधुर्यं वदनस्य च । भक्तद्वेषः प्रसेकश्च निद्राऽऽधिक्यं तथैव च ॥ एतैर्लिङ्गेर्विजानीयात्तृष्णां कफसमुद्भवाम् । " इति । शाखासु = बाहुपादेषु । ४ क्षतजतृष्णाया लक्षणमभिदधाति - क्षतस्येति । क्षतस्य = • शस्त्रादिशस्त्रयुक्त. स्येत्यर्थः । ५ क्षयशब्दस्यानैकविषयत्वात् क्षयजां तृष्णां विशेषयन् तल्लक्षणं निर्दि-शति - रसेति । ६ रसक्षयोक्तानि लक्षणानि " रसक्षये हृत्पीडा कम्पः शोषः शून्यता तृष्णता च ” इति सूत्रस्थाने भगवता सुश्रुतेनैव प्रतिपादितानि । तस्यां क्षयजतृ • ष्णायाम्, व्यवस्येत् = जानीयादित्यर्थः । ७ आमजतृष्णालक्षणं दर्शयति - त्रिदोषेति । त्रिदोषलिङ्गा = त्रिदोषलिङ्गयुक्ता, आमे ह्यजीर्णात्त्रिदोषकोपः स्यात् । तदुक्तं सुश्रुतेनैव – “ श्रजीर्णात् पवनादीनां विभ्र. मो बलवान् भवेत् ” इति । निष्ठीवनं = लोके ' थुकथुकी ' इति प्रथितम्, सादः == अङ्गग्लानिरित्यर्थः । ८ भक्तजतृष्णालक्षणमाख्याति - स्निग्धमिति । लवणं चेति चकारात् कटु च, CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४८ ] Digitized by Arya Samrat रस Chennai and eGangotri ११७ ९ क्षीणं विचित्तं बधिरं तृषार्त्तं विवर्जयेन्निर्गतजिह्वमाशु ॥ १५ ॥

तुतिक्तकषायमधुराणीत्यर्थः । तन्त्रान्तरीयोपसर्गजालक्षणम् - " दीनस्वरः प्रताम्यन् दीनः संशुष्कवक्त्र गलतालुः । भवति खलु योपसर्गातृष्णा सा शोषिणी कष्टा ॥ ” इति । उपसर्गास्तु— “ ज्वरमोहक्षय कासश्वासाद्युपसृष्टदॆहानाम् ” इति । १ तृष्णायाः सामान्यविधिमभिधत्ते – तृष्णेति । वामयेत् = क्षयजां विहाय छर्दयेत् । तदुक्तं तन्त्रान्तरे - " उल्लेखनं तु तृष्णासु क्षयादन्यत्र युज्यते ” इति । मागधिकोदकेन = पिप्पलीमिश्रितोदकेनेत्यर्थः । २ तिस्रः = वातपित्तकफजास्तृष्णाः, प्रयोगः- वक्ष्यमाणैः । ३ अम्लैः: - मातुलुङ्गादिभिरम्लैरित्यर्थः । ४ हिमं = हिमीकृतमित्यर्थः । ५ वातज तृष्णा चिकित्सितं वक्ति - पञ्चाङ्गिका इति । पञ्चाङ्गिकाः पञ्चगणाःपञ्च पञ्चमूलानि, प्रथमे गणे = विदारिगन्धादौ । ६ पितृष्णा चिकित्सामभिदधाति -पित्तघ्नेति । पित्तघ्नवर्गः काकोल्यादिप्रभृतिः । ७ जीवनीयैः = काकोल्यादिभिः । ८ कफजतृष्णाचिकित्सामाचष्टे - बिल्वेति । कन्यकपञ्चमूली = लघुपञ्चमूलम् । ९ नि. -म्बप्रसवोदकेन = निम्ब पल्लव क्वाथेनेत्यर्थः । १० ताः = तृष्णाः, न सन्ति: = न भवन्ति । ११ पर्यागतोदुम्बरजः = पक्कोदुम्बरजः, तत्कथितोदकं = पक्कोदुम्बरक्कथितजलम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११८० सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ४८

लौजोत्पलोशीरकुचन्दनानि दत्त्वा प्रवाते निशि वासयेत्तु । तदुत्तमं तोयमुदारगन्धि सितायुतं क्षौद्रयुतं वदन्ति ॥ २४ ॥..

श्रमोद्भवां'३ मांसरसो निहन्ति गुडोदकं वाऽप्यथवाऽपि मन्थः । १ क्षतजतृष्णायाश्चिकित्सामभिधत्ते - कशेविति । मोचा = कदली, ' कदली वारणबुसा रम्भा मोचांशुमत्फला '. इत्यमरः । २ क्षतजतृष्णायां योगान्तरं निर्दि. शति - लाजेति । ३ उदारगन्धि = सुगन्धिपुष्पाधिवासितम् । ४ वितरेत् = दद्यात् । ५ प्रथमे गणे = विदारिगन्धादौ । ६ यथेरितेन = पूर्वोक्तविधानेन, लाजादिं दत्त्वा प्रवाते निशि वासनं शर्करादिप्रक्षेप इति विधिनेत्यर्थः । मधूकपुष्पा-दिषु श्रादिशब्दाच्छोभाञ्जनकोविदारप्रियङ्गुपुष्पेषु । ७ क्षीरिकपीतनः = आर्द्रशिरीषः, पानकानि = कषायाणि । ८ तुण्डिकेरी = वनकार्पासी, कार्पाससमुद्भवानि = ग्राम्य-कार्पासफलानीत्यर्थः । ९ रसानां = मांसरसानाम् असृजः एणादिरुधिरस्य । १० क्षयजतृष्णायाश्चिकित्सितं वक्ति - क्षयोत्थितामिति । क्षीरमथनोत्थं घृतं क्षीर-घृतम् । ११ श्रामजतृष्णायाश्चिकित्सामाचष्टे - आमोद्भवामिति । दीपनोयैः = पिप्पल्या. दिकृतैः । १२ भक्तजतृष्णायाश्चिकित्सामाख्याति - गुर्वन्नजातामिति । क्षयादृते = क्षयजां तृष्णां विहायेत्यर्थः । तन्त्रान्तरेऽपि - " उल्लेखनं तु तृष्णासु क्षयादन्यत्र युज्यते " इति । १३ प्रसङ्गाच्छमादिजानां तृष्णानां चिकित्सां दर्शयति - श्रमोद्भवामिति । भक्तो. परोधात् = आहारावरोधात, वातोरकटतृष्णायां यवागं पित्तोत्कटतृष्णायां हिमं मन्थं च CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४ ९ ] Digitized by Arya Samgration hennai and eGangotri तरतन्त्रम् pnnai. ११८१ भक्तोपरोधात् तृषितो यपागृमुष्णां पिवेन्मन्थमथो हिमं च ॥ ३० ॥

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे ( दशमोऽव्यायः, आदितः ) अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४८ ॥

अत्यन्तामपरीतस्य छर्देवै सम्भवो ध्रुवम् । पिबेदित्यर्थः । १ तृष्णासु प्रागुक्तं पित्तहरविधिमभिधत्ते - लेपेति । विरेचनमित्यर्थः । २ संशोधनं = इति सुश्रुत संहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गत कायचिकित्सातन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्या-मष्टचत्वारिंशोऽध्यायः । एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । ३ तृष्णाप्रतिषेधानन्तरं तुल्यचिकित्सितत्वाच्छर्दिप्रतिषेधमधिकरोति — अथेति । छर्दिः = वमिरित्पर्थः । ४ छर्दिनिदानमाद – आतद्रवैरिति । श्रहृद्यैः = अप्रियैः । ५ उद्वेगात् = उद्वेजनात् । ६ आपन्नसत्त्वायाः = गर्भिण्याः, ' आपन्नसत्त्वा स्याद् गुर्वि -CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११८२ Digitized by Arya Samaसुश्रुतसंहिताय ran eGangotri [ अ ०४ ९ बीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्द्रतमुत्क्लेशितो बलात् ॥ ५ ॥

११ सर्वाणि रूपाणि भवन्ति यस्यां सा सर्वदोषप्रभवा मता तु । बीभत्सजा " दौहृदजाऽऽमजा च सात्म्यप्रकोपात्कृमिजा च या हि । ण्यन्तर्वत्नी च गर्भिणी ' इत्यमरः । श्रतिद्रतम् = अतिशीघ्रम् । १ बीभत्सैः = विकृतै -र्हेतुभिरित्यर्थः । २ छर्दिनिरुक्ति वक्ति - छादयन्निति । छादयन् - पूरयन्, प्रर्दयन् = श्रङ्गानि पीडयन्, अङ्गभञ्जनैः - अङ्गभेदैः । ३ छदिसम्प्राप्तिमभिदधाति - दोषानिति । व्यानसङ्गतः= व्यानेन वायुना मिलित इत्यर्थः । ४ छर्दिपूर्वरूपमाह - प्रसेक इति । प्रसेकः = मुखप्रसेकः । ५ यथास्वं = यथाऽऽत्मीय मित्यर्थः । ६ वातजच्छदिलक्षणमाख्याति - प्रच्छर्दयेदिति । श्रभ्यदितपाश्र्वपृष्ठः = पीडित-पार्श्वपृष्ठः । ७ कषायं = कषायरसमित्यर्थः । पित्तच्छर्दिलक्षणमभिधत्ते-योऽम्लमिति । कटुतिक्तवक्त्रः = कटुतिक्तमुखः । ९ कफजच्छर्दिलक्षणमभिदधाति -य इति । सान्द्रकफानुविद्धं = घनकफमिश्रम् । १० अभक्तरुक् = अन्नानभिलाष इत्यर्थः । ११ सान्निपातकच्छर्दिल क्षणमाचष्टे - सर्वाणीति । सर्वाणि रूपाणि = वातजादिस-मस्तच्छदिरूपाणीत्यर्थः । तन्त्रान्तरे— “ शूलाविपाकारुचिदाह तृष्णा श्वासप्रमोह प्रबला प्रसक्तम् । छर्दिस्त्रिदोषाल्लवणाम्लनील सान्द्रोष्णरक्तं वमतां नृणां स्यात् ॥ ” इति । १२ श्रागन्तुजच्छदिंलक्षणमाचष्टे - बीभत्सजेति । बीभत्सजा = पूयामेध्यादिदर्शनगन्ध • CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar