सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1341–1350

अ ० ४ ९ ] उत्तरतन्त्रम् । Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ११८३ सा पञ्चमी ताञ्च विभावयेत्तु दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ ॥ १२ ॥

आमाशयोत्क्लेशभवा हि सर्वास्तस्माद्धितं लङ्घनमेव तासु । ( विधीयते मारुतां विना तु संशोधनं वा कफपित्तहारि १५ )

ससैन्धवं १'पिबेत्सपिर्वातच्छर्दिनिवारणम् । स्वादजा, दौर्हृदजा = गर्भिण्याः स्त्रिया दौर्हृदालाभजा, श्रमजा = अजीर्णजा, असा-त्म्यजा ' श्रसात्म्य भक्षणादिसम्भूता क्रिमिजा = कोष्ठक्रिमिसम्भूता । एताः पञ्चापि श्राग-न्तुजत्वेन साम्यादेकैव बोध्याः । १ विभावयेत् = अनुबन्धयेत्, आदौ = वातादिलक्षणे । २ क्रिमिजच्छर्देविंशिष्टलक्षणमाह – शूलेति । क्रिमिजाया अयं विशेषः — हृच्छू ' लहल्ला साधिका क्रिमिजहृदरोग तुल्यलक्षणेन च लक्षिता । यथा - " उत्क्लेशः ष्ठीवनं तोदः शूलं हृल्लासकस्तमः । श्ररुचिः श्यावनेत्रत्वं शोषश्च क्रिमिजे भवेत् ॥ ” इति । ३ सर्वासामसाध्य लक्षणमाख्याति - क्षीणस्येति । छर्देरुपद्रवास्तु – “ कासः श्वासो ज्वरो हिक्का तृष्णा वैचित्यमेव च । हृद्रोगस्तमकश्चैव ज्ञेयाश्छदेरुपद्रवाः ॥ " इति । सचन्द्रिकां = मयूरपिच्छचन्द्रिकाप्रभायुक्ताम्, मेदःप्रभृतिधातूनां स्नेहः प्रवर्तमानो मयूरपिच्छचन्द्रिकावत् प्रतिभाति । ४ प्रसक्तां = निरन्तरप्रवृत्तामित्यर्थः । ५ सामान्येन सर्वासामपि छदनां चिकित्सां निर्दिशति - आमाशयेति ॥ ता-सु = छर्दिषु । ६ यथादोषोच्छ्रयं = दोषाधिक्यमवेदय । ७ संसर्गः = अन्नसंसर्गः, अनुक्रमेण = यथाक्रमेण, मण्डपेयाविलेप्यादिक्रमेणेत्यर्थः । ८ परिशुष्काणि = शष्कु-लीलाजादीनि । ९ वातजच्छदिचिकित्सां दर्शयति- हन्यादिति । क्षीरमथनोत्थं घृतं क्षीरघृतम् । १ ९ वाग्भटेऽपि - " हन्ति मारुतजां छर्दि सर्पिः पीतं ससैन्धवम् ” इति CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११८४ Digitized by Arya Samajसुश्रुतसंहितायां ation Chennai and eGangotri [ अ ० ४ ९

बीभत्सजां " हृद्यतमै दौहृदीं काङ्क्षितैः फलैः । १ पञ्चमूलीकृतां - शालपर्ण्यादिकेन बिल्वादिकेन वा कृतामित्यर्थः । २ व्यक्त · सिन्धूत्थं = प्रकटलवणम्, फलाम्लं = दाडिममातुलुङ्गादिफलेनाम्लीकृतम्, वैष्किरं = लावादिमांसरसम् । ३ सुखं सुखकरमुष्णं लवणं यस्मिन् तत् सुखोष्णलवणम् । “ कोष्णं सलवणं चात्र हितं स्नेहविरेचनम् " इति वाग्भटः । स्नेहेन एरण्डतैलादिना विरेचनं स्नेहविरेचनम् । ४ पित्तजच्छर्दिचिकित्सामाचष्टे - पित्तेति । पित्तोपशमनीयानि पित्तज्वरशम-नानि, पाक्यानि = शृतानि, शिशिराणि = शीतकषायाणि । ५ वमनं विरेचनं वा शोधनम् । ६ तैल्वकं सर्पिर्वातव्याधौ द्रष्टव्यम् । ७ कफजच्छदिचिकित्सामाख्याति-आरग्वधाविति । निर्यूहः = काथः, दशाङ्गयोगं = कफज्वरोकं " कटुका चित्रकम् ” इत्यादिकं मरिचरहितम् । 2 ८ सन्निपातजायाश्छर्देश्चिकित्सितं ब्रवीति -- कृतमिति । हिमसंज्ञितं शीतक -षायाख्यम् । “ द्रव्य।दापोत्थितात्तोये प्रतप्ते निशि संस्थितात् । कषायो योऽभिनिर्याति स शीतः समुदाहृतः ॥ षभिः पलैश्चतुर्भिर्वा सलिलाच्छी फाण्टयोः । श्राप्लुतं भेष-जपलं रसाख्यस्य पलद्वयम् ॥ ” इति । ९ तिसृषु = वातपित्तकफजासु, अपिशब्दात् रून्निपात जास्वपि । १० बीभत्सजायाश्चिकित्सां प्रतिपादयति-- बीभत्सजामिति । दौर्हृदीं = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४ ९ ] Digitized by Arya Samajhehnai and eGangotri लङ्घनैर्वमनैश्चामां सात्म्यैः सात्म्यप्रकोपजाम् ॥ २५ ॥

११८५

सक्षौद्रां शालिलाजानां यवागूं वा पिबेन्नरः । दौर्हृदविमानन जातां वमिम् । १ सात्म्यप्रकोपजां = सात्म्य परित्यागजाम् । २ सा-मान्येन छर्दिचिकित्सामाह -- दधित्थेति । दधित्थः = कपित्थः । ३ मधुरसा = मूर्वा, तण्डुलाम्बुना = तण्डुलप्रक्षालन जलेन । ४ लाजसक्तुकृतं तर्पणमित्यर्थः । तिसृणां = वातपित्तकफजानां छदींनाम् । ५ स्वयङ्गुप्तां = कपिकच्छूम्, तण्डुलाम्बुमधुद्रवां-- तण्डुलाम्बुमधूनि द्रवेयस्यां सा तथोक्ताम् । ६ कुस्तुम्बुय: = धान्यकाः । ७ त्र्यूषणेन = त्रिकटुकेन । ८ चन्दनं = रक्तचन्द-नम्, मक्षिकाशकृत = मक्षिकापुरीषम् । ९ पयः = जलम् । गृइगोधिकाशब्देन वरमठीकृतं मृन्मयंगृ इमुच्यत इति निबन्धसङ्ग्रहव्याख्याकारः । १० मागधीं = पिप्पलीम् । ११ त्रिसुगन्धिकं = त्रिजातकम् । " त्वगेलापत्र कैस्तुल्यै त्रिसुगन्धि त्रिजा • ७५ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११८६ सुश्रुतसंहितायां -Digitized by Arya Sama Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ५० घेयाण्युपहरेच्चापि मनोघ्राणसुखानि च ॥ ३४ ॥

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे छदिंप्रतिषेधो नाम ( एकादशोऽध्यायः, आदितः ) एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ४ ९ ॥

विषमाशनाध्यशनैस्तथा समशनैरपि । तकम् ” इति तन्त्रान्तरम् । १ प्रेयाणि = सुगन्धद्रव्याणि । २ विचित्राणि = अनेक विधानीत्यर्थः । श्रतन्द्रितः = अनलसः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गत काय चिकित्सातन्त्रे सुधाऽख्यटिप्पन्या-मेकोनपञ्चाशोऽध्यायः । पञ्चाशत्तमोऽध्यायः । ३ छर्दिप्रतिषेधानन्तरं तुल्यसंख्यश्वाद् हिक्काप्रतिषेधमधिकरोति — अथेति । हिक्कति ऊर्ध्वे वातप्रवृत्तौ हिगिति शब्दविशेषं करोतीति हिक्का " गुरोश्च इलः " " इत्यः । हिक्का = ' हिचकी ' इति ख्याता । ४ हिक्कार्या निदानमभिधत्ते - विदा-हीति । विदाहीनि = विदहनशीलानि, गुरूणि = गुणतः पाकतश्च, विष्टम्भीनि = करी • रादीनि, रूक्षाणि = चणकादीनि, श्रभिष्यन्दीनि = अभिष्यन्दनशीलानि फाणितमाषम • रस्यक्षीरादीनि । ५ वेगाघातः = मलादिवेगधारणम्, अपतर्पणम् = अनशनादि । लक्षणम् - " ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमान्द्यादपाचितम् । प्रचक्षते ॥ ” इति । ६ श्रामदोषस्य दुष्टमामाशयगतं रसमामं CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ५० ] उत्तरतन्त्रम् Chennai: Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ११८७ हिक्का श्वासश्च कांसश्च नृणां समुपजायते ॥ ५ ॥

१ हिक्कानां स्वरूपं निरुक्तिं च वक्ति - मुहुरिति । वायुरत्र सोदानप्राणो ' बोद्ध-व्यः । उदेति = ऊर्ध्वं याति, सस्वनः = हिगिति शब्दवान् । ऊर्ध्वगमनमेव विशिनष्टि-यकृदिति । प्लिहेति हस्वेकारश्छन्दोऽनुरोधात् । मुखादिति व्यलोपे पञ्चमी, तेन यकृ · प्लीहान्त्राणि मुखमानीय श्राक्षिपन् निःसारयन्निवेत्यर्थः । मुखादिवेत्यत्र मुखशब्देन प्राणोदकान्नवाहीनि स्रोतांसि भण्यन्ते । तदुक्तं तन्त्रान्तरे – “ प्राणोदकान्नवाहीनि स्रोतांसि विकृतोऽनिलः । हिक्काः करोति संरुध्य तासां लिङ्गं पृथक्छृणु ॥ ” इति । २ ' हिनस्त्यसून् ' इति हिक्केति निरुक्तिः । एतादृशे विग्रहे पृषोदरादित्वाद् रूपसि · द्धिर्बोध्या । ३ हिक्कानां भेदं सम्प्राप्ति चाभिधत्ते - अन्नजामिति । अन्नजायाः साध्यत्वेन प्राशस्यात् पूर्वमभिधानम् । चरके यमलैव व्यपेतेति नाम्ना पठिता । ४ हिक्कान पूर्वरूपं दर्शयति - मुखमिति । अरतिः = चेतसोऽनवस्थितिः । ५ श्रन्नजालक्षणम. भिदधाति — त्वरमाणस्येति । घनं = गुरुमन्नम् । ६ श्रवस्तीर्णः = श्राच्छादितः । ७ ‘ हिक्क हिंसायाम् ' इति चुरादिः । ८ यमलालक्षणं निर्दिशति - चिरेणेति । यमलैर्वेगैः = युग्मैरुपक्रमैरित्यर्थः । ९ शिरोग्रीवमित्युपलक्षणम्, तेन चरकोक्तप्रलापमूर्च्छावमितृष्णावैचित्य जृम्भाविप्लुता-क्षत्वमुखशोषा बोध्या इति गयदासः । १० क्षुद्रालक्षणमभिधत्ते - विकृष्टेति । विकृ-ष्टकालैः = अचिरकालैरित्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां -११८८ Digitized by Arya Sama Foundation Chennai and eGangotri [ अ ०५०

आर्यम्यते हिक्कतोऽङ्गानि यस्य दृष्टिश्योध्व ताम्यते यस्य गाढम् । क्षीणोऽन्नद्विट् कासते यश्च हिक्की तौ द्वावन्त्यौ वर्जयेद्धिक्क मानौ १५

१ गम्भीरालक्षणमाख्यावि- नाभिप्रवृत्तेति । नाभितः प्रवृत्तिर्यस्याः सा । अ-साध्येयम् । २ अनॆकोपद्रवैर्त्ररश्वासतृष्णादिभिर्युक्तेत्यर्थः । ३ महती ( महाद्दिका ) -लक्षणमाचष्टे - मर्माणीति । मर्माणि = प्रधानानि बस्तिहृदयशिरांसि | ४ साध्यानामपि हिक्कानामवस्थाविशेषेण असाध्यत्वं प्रतिपादयति - आयम्यत इति । श्रायम्यते = विस्तार्यत इव दृष्टिश्चोर्ध्वं भवतीति शेषः । ५ अन्त्यौ गम्भीरा महती चेत्यर्थः । ६ हिक्कानां चिकित्सितं वक्ति - प्राणायामेति I । प्राणायामोऽत्र कुम्भक एव, न तु रेचकपूरकौ । उद्वेजनं = परुषवचनैर्मनस श्राकुलीकरणम् । ७ छर्दनं = वम • नमित्यर्थः । ८ अशुक्लचन्दनं = रक्तचन्दनम् । ९ शालनिर्यासजातं = सर्जरसो-द्भवं धूमम्, नैपालं = मनःशिलाजातं धूमम्, गोविषाणोद्भवं = गोशृङ्गजातधूमम् । १० गोचर्मबालै रित्यर्थः । ११ काञ्चनाह्व ं गैरिकं = सुवर्णगैरिकम्, ग्राम्य सत्त्वास्थिजं = गवादिग्राम्यजीवास्थि-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

श्र ० ५० ] Digitized by Arya Sanchennai and eGangotri

स्वर्जिक्षारं बोजपूराद्रसेन क्षौद्रोपेतं हन्ति लीढ्वाऽऽशु हिक्काम् । सर्पिःस्निग्धा घ्नन्ति हिक्कां यवाग्वः २ कोष्णासाः पायसो वा सुखोष्णः ॥ २१ ॥

११८ ९ शुण्ठीतोये साधितं चीरमाजं तद्वत्पीतं शर्करा संयुतं वा । आतृप्तेर्वा सेव्यमानं निहन्याद् व्रातं हिक्कामाशु मूत्रं त्वजाव्योः ।२२ ।

भवं भस्मेत्यर्थः । १ मध्वाज्ये तुल्यभागे न देये, यतो निषिद्धम् - " भजतो विषरूपत्वं तुल्यांशे मधुसर्पिषी ” इति तन्त्रान्तरे । बर्हिपत्र प्रसूतं = मयूरपिच्छचन्द्रिकोत्पन्नं भस्मे त्यर्थः । २ कोष्णग्रासाः = ईषदुष्णकवलाः । ३ पूतिगन्धिः कीटः पूतिकीटः, उग्रग · न्वा = वचा, सुभावितं = श्रजाव्योर्मूत्रेण बहून् वारान् भावितम् । ४ वारणकेशरं = नागकेशरम् । ५ लवणोत्तमस्य = सैन्धवस्य । ६ मधु अर्धपलप्रमितम्, पिप्पली कर्षप्रमाणा । ७ कृष्णां = पिप्पलीम् । ८ श्रञ्जनं = सौवीराञ्जनम् । ९ गैरिकं = स्वर्णगैरिकम्, कटुरोहिणी = ' कुटकी ' इति ख्याता । १० खर्जूरमध्यं = खर्जूरमस्तकमज्जा, दधिनाम = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११ ९ ० Digitized by Arya सुश्रुतसंहितायां mai and eGangotri Sama ndation कपोतपारावतलावशल्लक-श्वदं गोधावृपदंशजान् रसान् । पिबेत् फलाम्लानहिमान् ससैन्धवान् स्निग्धांस्तथैवर्ण्यमृगद्विजोद्भवान् ॥ २ ९ ॥ [ अ ०५१

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे ढिक्काप्रतिषेधोनाम ( द्वादशोऽध्यायः, आदितः ) पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५० ॥

विहाय प्रकृतिं वायुः प्राणोऽथ कफसंयुतः । कपित्थफलम् । १ वृषदंशः = वनमार्जारः । २ मृगद्विजाः = जङ्घालविष्किराः । ३ विस्तरोक्तं चिकित्सितं सङ्क्षेपेण दर्शयति - विरेचनमिति । ४ सदागतौ = वायौ, ' श्वसनः स्पर्शनो वायुर्मातरिश्वा सदागतिः ' इत्यमरः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गत कायचिकित्सातन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां पञ्चाशत्तमोऽध्यायः । एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । ५ हिक्काप्रतिषेधानन्तरं समानहेतुकत्वाच्छ्वासप्रतिषेधमधिकरोति - अथेति । “ कामं प्राणहरा रोगा बद्दवो न तु ते तथा । यथा श्वासश्च हिक्का च प्राणानाशु निकृ-न्ततः ॥ ” इति तयोरात्ययिकत्व साम्यमपि बोध्यम् । ६ श्वासनिदानमभिदधाति -यरेवेति । यैरेव कारणैः = विदाह्यादिभिर्हेतुभिः । ७ श्वाससम्प्राप्तिं दर्शयति-विहायेति । प्रकृतिं विहाय = विगुणो भूत्वेत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ५१ ] Digitized by Arya Samaj dash chennai and eGangotri Fou श्वासयत्यूद्ध्वगो भूत्वा तं श्वासं परिचक्षते ॥ ४ ॥

तृट्स्वेदवमथुप्रायः कण्ठघुघुरिकान्वितः । ५ ११ ९ १ विशेषाद् " दुर्दिने ताम्येच्छ्वासः स तमको मतः ॥ ८ ॥

स्वायम्यमानेषु श्वसन्मूढो मुहुश्च यः । १ श्वासभेदान् निर्दिशति - क्षुद्रक इति । स महाव्याधिः श्वासः एकोऽपि विशेषतः क्षुद्रकादिभेदात् पञ्चधा भिद्यते इति सम्बन्धः । प्रतमकः श्वासः तमकस्य भेद एव, अतो न पश्ञ्चसंख्याऽतिरेकः । २ श्वासस्य पूर्वरूपं ब्रवोति — प्राग्रूपमिति । प्रामूपं = पूर्वरूपम् । भक्तद्वेषः = अन्नानभिलाषः, श्ररतिः = कुत्रापि चेतसोऽनवस्थितिः । ३ क्षुद्रश्वासलक्षणं दर्शयति- किञ्चिदिति । किञ्चित्कार्यमित्यर्थः । ४ तम-कश्वासं लक्षयति - तृडिति । ५ दुर्दिने = मेघाच्छन्ने दिने । ६ तमकभेदस्य प्रतमकश्वासस्य लक्षणमाइ - मूच्छति । अभिभूतस्य = श्राक्रान्तस्येत्यर्थः । ७ छिन्न-श्वासं लक्षयति- आध्मात इति । ८ विच्छिन्नम् = अन्तराऽन्तरा, श्वस्यात् = श्वासं कुर्यात् । ९ महाश्वासलक्षणं कथयति - विसंज्ञ इति । विसंज्ञः -चेतनारहितः । १० संरब्धनेत्रः - सशोधनयनः । ११ ऊर्ध्वश्वासलक्षणमभिधत्ते - मर्मंस्विति । मर्मसु = हृद्वस्तिशिरःसु, आयम्य CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११ ९ २ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Sama Poundation Chennai and eGangotri [ अ ०५१ ऊर्ध्वप्रेक्षी हतरवस्तमूर्ध्वश्वासमादिशेत् ॥ १३ ॥

सहरिद्रैः स्यष्ट्रया हैः समैरावाप्य योगतः ३ । मानेषु = श्राकृष्यमाणेषु मूढः = चेष्टारहित इत्यर्थः । १ श्वासानां साध्यासाध्यत्वं निरूपयति — क्षुद्र इति । २ त्रयः श्वासाः - छिन्नश्वासमहाश्वा सोर्ध्वश्वासाः, दुर्बलस्य तमकः श्वासो न सिद्ध्यति । चकारात् तन्त्रान्तरोक्तज्वरमूर्च्छादियुक्तस्यापि न सिद्ध्यतीति बोध्यम् । ३ श्वासचिकित्सां प्रतिपादयति - स्नेहेति । ४ प्राणवतां = बलवताम् । ५ रा. मठं = हिङ्गु, ' सहस्रवेधि जतुकं बाह्रोकं हिङ्गु रामठम् ' इत्यमरः । ६ प्रथमे गणे त्रि-दारिगन्धादौ । ७ हिंस्रा = ' बालछड़ ' इति ख्याता । पूतीकः = नक्तमालः । द्वि. क्षीरं = द्विगुणक्षीरम् । सर्पिः प्रस्थप्रमाणं बोध्यम् । ९ कोलमात्रैः श्रर्धकर्ष प्र माणैः। १० वृषकषाये = वासाक्काथे । ११ तन्मूलकुसुमावापं = वासामूलपुष्पकरक-प्रतीवापम् । १२ शृङ्गो = कर्कटश्शृङ्गी, मधूलिका = मूर्वा, तार्यं = रसाञ्जनम्, सिता = शर्करा, अम्बुदः = मुस्ता । १३ योगतः = युक्तित इत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar