सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1351–1360

अ ० ५१ ] Digitized by Arya Samajehnai and eGangotri ११ ९ ३ घृतप्रस्थं पचेद्धीमान् शीततोये चतुर्गुणे ॥। २२ ॥

फलाम्ला ' विष्किररसाः स्निग्धाः प्रव्यक्तसैन्धवाः । १ सुवहा = गोधापदी ' लजालू ' इति ख्याता । कालिका = जटामांसी, शुकाख्या = शुकशिम्बा, नैचुलं फलं = = जलवेत सफलम् । २ वर्षांभूः = श्वेतपुनर्नवा । ३ कोल-मात्रैः = श्रर्धकर्षंप्रमाणैः, जलद्विकं द्विगुणजलम् । ४ गोपवल्ल्युदके = सारिवा-काथे । ५ हिंस्रादि - शृङ्गयादि- सुवहादि - सौवर्चलादि - गोपवल्ल्या दीनि पन्चै. तानि हवींषीत्यर्थः । ६ तामलकी = ' भुई आंवला ' इति प्रथते । उग्रा = बचा । ७ भूतीकं रो. हिषतृणम्, कणा - पिप्पली । ८ तेजोवती = चव्यम् । ९ वासाघृतं कृत्स्ने वृषे तत्कुसुमैरित्यादिना रक्तपित्तोक्तम्, षट्पलघृतं च पिप्पलीपिप्पलीमूलेत्यादिना उद रचिकित्सितोक्तं बोध्यम् । १० कफप्रधाने श्वासे स्नेहमभिदधाति - तैलमिति । ११ फलाम्लाः = दाडिम • CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां 98 Digitized by Arya Sama, Foundation Chennai and eGangotri 9 [ अ ०५१ एणादीनां शिरोभिर्वा कौलत्था वा सुसंस्कृताः ॥ ३१ ॥

शिरीषकदलीकुन्दपुष्पं मागधिकायुतम् । to तण्डुलाम्बुयुतं पीत्वा जयेच्छ्वासानशेषतः " ॥ ३८ ॥

नीचैः १२ क म्बबीजं वा सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना । बीजपूरादिभिरम्लीकृताः, विष्किररसाः - लावादिमांसरसाः । १ कुलत्थसंस्कृता यूषा बोध्यम् । इत्यर्थः । २ ‘ संस्कृतानि पयांसि ' इति तु वातहरैर्दशमूलादिभिरिति ३ तिमिरो नखरागिपत्र: ' तिवरिया ' इति प्रसिद्ध इति डरहणः । ' तिनिशस्य ' इति श्रीहाराणचन्द्रसम्मतपाठः । कर्कटाख्या = कर्कटशृङ्गी । ४ दुरालभा = ' जवासा ' इति प्रथते । ५ श्वाविदूरोमाणि, शललाख्यानि, ' त्रेण्या शलल्या विनीय ' इति पारस्करः । कोला - चव्यम्, मागधिकाकणाः = पिप्प • तण्डुलाः । ६ शल्लकाङ्गजं = शल्लकशकलम् । ७ नृत्त कौण्डको मर्कटक इति ढल्हणः । नृत्तकौण्डकबीजानीत्यत्र त्रिकण्टकस्य बीजानीति श्रीहाराणचन्द्र सम्मतपाठः । दधाना भृष्टयवाः स्मृताः । ९ अर्काङ्कुरैः = अर्कपल्लवपुष्पकृतैः क्वाथैरित्यर्थः । १० अशेषतः - निःशेषान् । ११ ऋष्यचमंमसी = ऋष्याख्यमृगचर्मभस्म । १२ नीचैः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ५१ ] Digitized by Arya Sadi phennai and eGangotri ११ ९ ५ द्राक्षां हरीतकीं कृष्णों कर्कटाख्यां दुरालभाम् ॥ ४० ॥।

लाक्षोरुकमूलैश्व " कृत्वा वत्तविधानतः । कदम्बबीजं = लघुकदम्बवृतफलम् । १ कृष्णां = पिप्पलाम्, कर्कटाख्यां = कर्केटश्शृङ्गीम्, दुरालभां = ' जवासा ' इति ख्याताम् । २ शर्टी = ' कचूर ' इति ख्याताम् । ३ कणायुतं == पिप्पलीचूर्णसंयुतम् । ४ वाजिनां = वोटकानाम् । ५ चण्डा = कपिकच्छूः, शिवलिङ्गी • त्यन्ये । ६ तलको ± स्य = श्रङ्कोठस्य । ७ कौलत्थाः = कुलत्थैः संस्कृताः । = a: = स्निग्धस्वेदैः, ग्रथितः घनीभूतः । ९ स्वस्थः = स्रोतःस्थितः, विलयनं द्रवत्वम् । १० छदनं = तेजपत्रम्, श्रामिषं = गुग्गुलुः । ११ उरुबूकमूलं = रक्तैरण्डमूलमित्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

• सुश्रुतसंहितायां ??? Digitized by Arya Samandaron Chennai and eGangotri [ अ ०५२ सर्पिर्यवमधूच्छिष्टशालनिर्यासजं तथा ॥ ५१ ॥

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे श्वासप्रतिषेधो नाम ( त्रयोदशोऽध्यायः, आदितः ) एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५१ ॥

१ मधूच्छिष्टं = ' मोम ' इति ख्यातम्, शालनिर्यासः = ' राल ' इति प्रथते । २ तु. रुष्कः = सिह्नकः, शल्लकी = ' साही ' इति लोके । ३ बलीयसि = बलयुक्तातुरे । ४ जा-ङ्गलाः = एणादयो लावादयश्च, उरभ्रः मेषः, श्रानूपा: = कच्छपादयः । ५ निदिग्धि-कां = कण्टकारिकाम् । ६ इद्ध: = प्रदीप्तः, पवनानुविद्धः = वातयुक्तः । ७ दुर्निवारा: दुश्चिकित्स्या इत्यर्थः । विलम्बिकाया लक्षणं विसूचिकाप्रतिषेधेऽभिहितम् । तद्यथा— " दुष्टं तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य । विलम्बिकां तां भृशदुश्चि--किरस्यामाचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः ॥ ” इति । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गत कायचिकित्सातन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्या-मेकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । ८ श्वासप्रतिषेधानन्तरं तुल्यहेतुकत्वात् कामप्रतिषेधमधिकरोति - अथेति । कास-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ०५२ ] Digitized by Arya Sama Fomotion Chennai and eGangotri

११ ९ ७

उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्त्तः । १० II पित्तेन पीतानि वमेत्कटूनि कासेत्स पाण्डुः परिदह्यमानः ॥९ ॥

तेऽनेनेति कासः, ' कास्ट शब्दकुत्सायाम् ' इति धातु:, ' इलश्च ' इति घञ् । १ कास-स्म सम्प्राप्ति निरुक्ति चाभिधते - धूमेति 1 । धूपोपघातात् - धूमेन कण्ठप्रविष्टेन कण्ठ-स्योपघातात्, रजसः = कण्ठनासाप्रविष्टादेव, व्यायामः = श्रायासः, रूक्षान्नं चणका-दिकम् प्रदुष्टः सन् वक्त्रान्निरेति, स वायुः सम्भिन्न • । २ प्राणो वायुः उदानानुगतः कांस्यस्वनतुल्यघोषः कास इति प्रदिष्ट इति सम्बन्धः । ३ काससंख्यामाख्याति - स इति । ४ यक्ष्मविकारकृत् = राजयक्ष्मकृदित्यर्थः । तन्त्रान्तरेऽपि— “ पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः । | क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् ॥ ” इति । ५ कासस्य पूर्वरूपं निर्दिशति - भविष्यत इति । भोज्यानां गले सङ्गो भोज्योपरोधः । ६ स्वशब्दवैषम्यं = किश्चित्प्रकृतिस्वरवैलक्षण्यम् । ७ वातिककासलक्षणमभिदधाति - हृच्छडूखेति । शङ्खः- = ललाटैकदेशः, क्षामा-ननः = शुष्कमुखः, क्षीणबलस्वरौजा: - क्षीणं वलं स्वर श्रोजश्च यस्य त तथा । ८ इर. णेन = वायुनेत्यर्थः । कासेदिति परस्मैपदमार्षम् । ९ पैत्तिककासं लक्षयति- उर इति । १० पीतानि वमेत् पित्तं कफसंसृष्टं निष्ठीवति, उक्तं च तन्त्रान्तरे -- " श्लेष्माणं पित्तसंसृष्टं निष्ठीवति च पैत्तिकः ” इति । २१ परिदह्यमानः = दाहयुक्तः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११ ९ ८ Digitized by Arya Samaj F सुश्रुतसंहितायां Gangotri [ अ ०५२

10 १ कफकासलक्षणमाख्याति - प्रलिप्यमानेनेति । प्रलिप्यमानेन मुखेन न = = श्लेष्म. लिप्तेन मुखेनेत्यर्थः । २ न भक्ते रुग् रुचिर्यस्य सोऽभक्तरुक्, सान्द्रकफः घनश्लेष्मा । ३ उरःक्षतजकासं लक्षयति - वक्ष इति । विहतं = विशेषेण पीडितम्, व्यायामः = श्रायासः । ४ विश्लिष्टवक्षाः = अवसन्नवक्षा इत्यर्थः । तन्त्रान्तरे - " श्रतिव्यवायभा. राध्वयुद्धाश्वगजविग्रहैः । रूक्षस्योरःक्षतं वायुर्गृहीत्वा कासमावहेत् ॥ स पूर्व कासते शुष्कं ततः ष्ठीवेत् सशोणितम् । कण्ठेन रुजताऽत्यर्थे विभिन्नेनैव चोरसा || सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना । दुःखस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाभितापिना ॥ पर्वभेदज्वरः श्वासतृष्णावैस्वर्य्यपीडितः । पारावत इवाकूजन् कासवेगात् क्षतोद्भवात् ॥ ” इति । ५ क्षयजकासलक्षणं दर्शयति - स इति । ६ दुर्बलः = उपचयरहितः । तन्त्रा-न्तरे क्षयजकासलक्षणम् - " विषमासात्म्य भोज्यातिव्यवायाद् वेगनिग्रहात् । घृणिनां शोचतां नृणां व्यापन्नॆऽग्नौ त्रयो मलाः । कुपिताः क्षयजं कासं कुर्युर्देद्दक्षयप्रदम् ॥ ” इति। ७ क्षयजं = शुक्रादिधातुक्षयजम् । ८ कासस्यावस्थायां याप्यत्वं निर्दि-शति - वृद्धत्वेति । तन्त्रान्तरे कासस्य असाध्यसाध्प्रयाप्यत्वमाइ – “ इत्येव क्षयजः कासः क्षीणानां देइनाशनः । साध्यो बलवतां वा स्याद्याप्यस्त्वेव क्षतोत्थितः ॥ नवौ कदाचित्सिध्येतामपि पादगुणान्वितौ । स्थविराणां जराकासः सर्वो याप्यः प्रकीर्तितः । श्रीन् पूर्वान् साधयेत्साध्यान् पयैर्यायांस्तु यापयेत् ॥ ” इति । ९ सामान्येन कासचिकित्सामाचष्टे – शृङ्गीति । शृङ्गी = कर्कटश्शृङ्गी, कत्तृणं = रोद्दिषतृणम्, श्रब्दं = मुस्ता, अमराह्वः = देवदारुः, विश्वं = शुण्ठी । १० बद्धास्यं = चिरकालं व्याप्य श्रस्ये स्थितिकरम्, चिरकालानुबद्धमिति तात्पर्यम् । बद्धा आस्या CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ५२ ] Digitized by Arya Sam त्तरतन्त्र hennai and eGangotri ११ ९९

१२ द्राक्षाऽम्बुमञ्जिष्ठ पुराह्वयाभिः क्षीरं शृतं माक्षिकसम्प्रयुक्तम् । श्रासना थेन तं तथोक्तं, येन कासेनोपविश्यापि शान्ति नाप्नुवन्ति तमपीति यावदिति सुश्रुतार्थसन्दोपनम् । १ फलत्रिकं = त्रिफला, व्योषं = त्रिकुटा, शृङ्गी = कर्कटशृङ्गी, पद्मकं = ' पद्माख ' इति ख्यातम् । देवकाष्ठं = देवदारु । २ कृष्णां = पिप्पलीम् । ३ धात्री = श्रामलकीफलम्, कणा = पिप्पली, विश्वं शुण्ठी । ४ हरेणुका = निर्गुण्डीबीजम् मागधिका = पिप्पली । ५ गायत्रिसारं = खदिर. सारम् । ६ द्रवन्ती = दन्तीभेदः । ७ बादराणि पलाशानि पत्राणीत्यर्थः । को. लप्रमाणं = कर्षं प्रमाणम्, सौवीरकेण = काजिकेन, अम्लरसेन = बीजपूररसेन । ९ वेणुत्वक् === ' वंशलोचन ' इति । १० आलं = हरितालम् । ११ शस्यकं = सीधुमि. त्यर्थः ।I १२ अम्बु === ' नेत्रवाला ' इति ख्यातम् । पुराह्वया = शल्लकी, पुराह्वया गुग्गु ० CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२०० Digitized by Arya Samaj सुश्रुतसंहितायां-Chennai and eGangotri [ अ ० ५२ निदिग्धिकानागर पिप्पलीभिः खादेच्च मुद्गान्मधुना सुसिद्धान् २४ उत्कारिकां सर्पिषि नागराढ्यां पक्त्वा समूलैस्रुटिकोलपत्रैः । एभिर्निषेवेत कृताञ्च पेयां तन्वीं सुशीतां मधुना विमिश्राम् ।

लुरित्यन्ये । १ निदिग्धिका = कण्टकारिका । २ उत्कारिकां = लप्सिकाम्, नाग-राढ्यां = शुण्ठ्यधिकाम्, त्रुटि: = सूक्ष्मैला, कोलः = बदरः, पत्रं = ' तेजपात ' इति ख्यातम् । ३ वातजकासचिकित्सामाह - यदिति 1 । षडङ्गं = षट्पलम् । ४ रसेन == क्काथे-नेत्यर्थः । ५ अत्र = • वातकासे । ६ रसेषु = मांसरसेषु । ७ कफका सचिकित्सामा-ख्याति — प्रच्छर्दनमिति । प्रच्छर्दनं = वमनम् । उष्णा लेहाः कटुद्रव्यकृता बोध्याः । ८ कृमिघ्नस्वरसे = विडङ्गस्वरसे 1 । १० सिन्धु = सैन्धवम्, त्रिकण्टः = गो-क्षुरकः, हुतभुक् = चित्रकः, बला ' खरैटी ' इति ख्याता । ११ अम्भोधरः = मुस्तकम्, दुरालभा = ‘ जवासा ' इति, शटी = ' कचूर ' इति ख्याता । १२ निदिग्धि. कायाः = कण्टकारिकायाः । १३ पित्तज - क्षयज - क्षतज - कासानां चिकित्सामाचष्टे - विदारीति । श्रादिशब्दस्य विदारिगन्धादिभिः सह प्रत्येकं सम्बन्धः । तेन विदारिगन्धादिः, उत्पलादिः, CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Foundation अ ० ५२ ] Digitized by Arya सुतर ton Chennai and eGangotri १२०१

तं भक्षयेदक्ष फलप्रमाणं " यथेष्टचेष्टस्त्रिसुगन्धियुक्तम् । .49 अनेन सर्वे ग्रहणीविकाराः सश्वासकासस्वरभेदशोथाः ॥ ४० ॥

सारिवादिश्चेत्यर्थः । मधुरं वर्ग = काकोल्यादिवर्गम् । १ रतिप्रसूते = क्षयसमाख्ये इति निष्कर्षः । २ मधूलिका = मूर्वा । ३ त्रीन् = वित्तोरःक्षतक्षयजान् । ४ रक्ता = मञ्जिष्ठा, अञ्जनं = सौवीराञ्जनम्, वह्निः = अजमोदा, उपकुल्या = पिप्पली । ५ क्षी. रेण = दुग्धेन । ६ क्वथितं = शीतकषायविधिना गृहीतस्य गुडोदकस्य पश्चात् किञ्चित् पक्कमित्यर्थः । ७ कल्याणगुडमभिधत्ते - प्रस्थेति । अर्धतुलां = पञ्चाशत्पलानि । ८ ग्र. न्थिकं = पिपरामूल ' इति ख्यातम् । इभकृष्णा = गजपिप्पली, हपुषा = ' हाउबेर ' इति ख्याता । ९ अग्निः = चित्रकः, धान्यं = ' धनिया ' इति ख्यातम् । पिचुप्रमाणैः = कर्षंप्रमाणैः = त्रिजा-। १० अक्ष फलप्रमाणं = बिभीतकफलप्रमाणम्, त्रिसुगन्धियुक्तं तकयुतम् । ११ अयं = कल्याणकगुडः । ७६ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२०२ Digitized by Arya Samaj F सुश्रुतसंहितायां - eangotri [ अ ० ५२

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे कास प्रतिषेधो नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५२ ॥

१ अगस्त्यावलेहं प्रतिपादयति – द्विपचमूलेति । द्विपञ्चमूलं = दशमूलम्, इभकणा = गजपिप्पली, आत्मगुप्ता = कपिकच्छूः, शटी = ' कचूर ' इति ख्याता । विश्वं = शुण्ठी । २ अमृता = गुडूची, ग्रन्थिकं - पिप्पलीमूलम्, अग्निः = चित्रकः, बला = ' खरैटी ' इति प्रथते । ३ यवाढकं = यवानां चतुःषष्टिपलानि, गुरूणाम् = प्रतिस्थूलानाम् । द्भवायाः पिप्पल्या इत्यर्थः । ५ कुलीरादिघृतमभिधत्ते- कुलीरेति । कर्कटकः, शुक्तिः = जलशुक्तिः, चटकः = ग्रामचद्रकः, एणः 1 कृष्णमृगः । कल्याणायेत्यर्थः । ४ मगधो. कुलीरः = ६ हिताय == इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतकायचिकित्सातन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar