सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1361–1370

अ ० ५३ ] Digitized by Arya Sa Chennai and eGangotri

अत्युच्चे भाषण विषाध्ययनातिगीत-शीतादिभिः प्रकुपिताः पवनादयस्तु । स्रोतसुः ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां १२०३ हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः ॥ ३ ॥

कृच्छ्रात् कफेन सततं रुकण्ठो

धूप्येत वाक् क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च । वागेष चापि हतवाक् परिवर्जनीयः । अन्तर्गलं स्वरमलक्ष्यपदञ्चिरेण मेदचयाद्वदति दिग्ध गलौष्ठतालुः ॥ ६ ॥

त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । १ प्रतीकारसाम्यात् कासप्रतिषेधानन्तरं स्वरभेदप्रतिषेधमधिकरोति - अथेति । स्वरभेदः = स्वरोपघातः । २ एकेनैव इलोकेन स्वरभेदस्य हेतु- सम्प्राप्ति - संख्या निर्दिशति — अत्युच्चेति । अध्ययनम् = उच्चैर्वेदादिपाठः । ३ स्वरवहेषु स्रो. धमनीषु, षड्विधः = वातपित्तकफसग्निपातक्षय मेदोज भे-तःसु = शब्दवाहिनीषु दात् षट्प्रकारः । ४ वातिकादिस्वरभेदं लक्षयति - वातेनेति । कृष्णशब्दो नयनादिवर्चः पर्यन्तैः सह सम्बध्यते । भिन्नं = भिन्नस्वरम् । ५ कफरुद्धकण्ठः = श्लेष्मावृतगलः, मन्दं शनैः = मन्दं मन्दमित्यर्थः । दिवा विशेषः = दिने सूर्यरश्मिभिः कफस्य मन्दीभावा-द्विशेषो भवेदित्यर्थः । ६ सर्वविकारसम्पत् = वातादिस्वरभेदलिङ्गप्रादुर्भावः । ७ मे. CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२०४ Digitized by Arya Samaj सुश्रुतसंहितायां aangotri [ अ ० ५३

स्निग्धान् स्वरातुरनरानपकृष्टदोषान् न्यायेन तान् वमनरेचनवस्तिभिश्च । नस्यावपीडमुखैधावनधूमले है: सम्पादयेच्च विविधैः कवलग्रहैश्च ॥ ८ ॥

यः श्वासकासविधिरादित एव चोक्त. स्तञ्चाप्यशेषमवतारयितुं यतेत । वैशेषिकञ्च विधिमूर्ध्वमतो वदामि तं वै स्वरातुरहितं निखिलं निबोध ॥ ९ ॥

क्षीरौनुपानं पित्ते तु पिबेत् सर्पिरतन्द्रितः । दोजस्वरभेदलक्षणमाख्याति — अन्तरिति । मेदश्चयात् = मेदोवृद्धेः, दिग्धं मेदसा लिप्तं गलौष्ठतालु यस्य स दिग्धगलौष्ठतालुः । १ उक्तवातादिजानामेवावस्थायामसाध्यत्वं प्रतिपादयति-- क्षीणस्येति । क्षीण-· स्य - क्षीणर्मासस्य, कृशस्य = प्रबलस्य, सहोपजातः = जन्मप्रभृतिबद्धः, ' काकस्वर ’ इति लोके । २ सामान्येन स्वरभेद चिकित्सितमभिदधाति - स्निग्धानिति । ३ सुखधावनं = गण्डूषादिकम्, कवलग्रहैः गण्डूषभेदे: । " सुखं सचार्यंते या तु गण्डूषे सा प्रकीर्तिता । असनार्या तु या मात्रा कवले सा प्रकीर्तिता ॥ ” इति ज्ञेयम् । ४ स्वरातुरहितं = स्वरभेदातुरहितमित्यर्थः । ५ वातजस्वरभेदचिकित्सामाचष्टे - स्वरेति । ६ कासमर्दः = ‘ कसौंदी ' इति ख्यातः । माकवः = भृङ्गराजः । ७ श्रनिलं == वातजस्वरभेदम्, आर्तगलः = ककुभ-इत्यर्थः। अग्निकः अजमोदा । ९ पैत्तिकस्वरभेदचिकित्सामभिधत्ते - क्षीरा-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ५४ ] उत्तरतन्त्रम Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri १२०५ अश्नीयाच्च ससर्पिष्कं यष्टीमधुकैपायसम् ॥ १३ ॥

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे छदिंप्रतिषेधो नाम ( पञ्चदशोऽध्यायः, आदितः ) त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५३ ॥

मापिष्ठन्निविदलबिसशालूकसेरुकैः । नुपानमिति । १ यष्टीमधुकान्वितं पायसं यष्टीमधुकपायसम् । २ मधुरकाणां = काकोल्यादीनाम्। ३ कफजस्वरभेदचिकित्सितमभिदधाति - पिवेदिति । कटूनि = त्रिकटुकादीनि । ४ कफवत् = कफजस्वरभेदवत् । ५ प्रत्याख्याय = असाध्यत्वेन निराकृत्येत्यर्थः । ६ मधुरैः = काकोल्यादिभिः । ७ गोमहिष्यजानां पयांसोत्यर्थः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतकायचिकित्सातन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । ८ कृमीणां निदानमुपदिशति - अजीर्णेति । असत्म्यं = प्रकृतिप्रतिकूलमशनम्, विरुद्धं = हिताहितीयोक्तम् 1 । ९ पिष्टान्नं = तण्डुलादिपिष्टम्, विदलं = मकुष्ठादि-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२०६ Digitized by Arya Samaj Houndation Chennal and eGangotri [ अ ० ५४ पर्णशाकसुराशुक्तदद्धिक्षीरगुडेक्षुभिः ॥ ४ ॥

कृमीन् बहुविधाकारान् करोति विविधाश्रयान् ।

रोमशा रोममूर्द्धानः सपुच्छाः श्यावंमण्डलाः । 9 कम्, शालूः = कमल कन्दः । १ पललं - तिलकल्कः, श्रानूपपिशितम् = श्रानूपमां-सम्, पिण्याकः = निःस्नेह तिलकल्कः, ' खरी ' इति प्रथते । पृथुकः = चिपिटकः । २ कृमीणामुत्पत्तिस्थानानि निर्दिशति - आमेति । तेषां = क्रिमीणाम् । ३ प्रसवः = उत्पत्तिरित्यर्थः । ४ पुरीषजकृमीणां नामानि लक्षणं चाभिदधाति - अजवा इति । श्रजवादिद्वि-मुखान्ताः सप्त पुरीषजाः क्रिमयः । ५ गुदं प्रति = गुदं लक्षीकृत्येत्यर्थः । ६ विड्-भेदः - द्रवपुरीषत्वम् । ७ पक्तिनाशकराः = अग्निनाशकराः । कफजक्रिमीणां नामानि लक्षणं चाभिधत्ते - दर्भपुष्पा इति । दर्भपुष्पादयो दारुणान्ताः षट् कफजाः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ५४ ] उत्तरतन्त्रम् Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri रूढधान्याकुराकाराः शुक्लास्ते तेनवस्तथा ॥ १३ ॥

यव कोलकुलत्थानां सुरसादेर्गणस्य च । १० क्रिमयः । १ तनवः = कृशाः, सूत्राकारा इति यावत् । १२०७ २ रक्तजकृमीणां नामानि लक्षणं च वक्ति - केशेति । केशादिपरीसर्पान्ताः सप्त रक्तजाः क्रिमयः । ३ पृथवः = स्थूलाः । ४ विकारान् = कुष्ठविसर्पपिडकादीन् । ५ पुरीषजादिकिमीणां विशेषकारणानि दर्शयति- माषेति । विदलं = मकुष्ठादि, पर्णशाकं = - ज्वर इति । विवर्णता = = पत्रशाकम् । ६ सञ्जातक्रिमिलक्षणमुपदिशति गौरादिवर्णान्यत्वमित्यर्थः । ७ क्रिमीणां दृश्यादृश्यविभागं ब्रवीति - दृश्या इति । श्राद्यास्त्रयोदश = अजवादिदारुणान्ता इत्यर्थः । = केशादाद्याः परीसर्पान्ता रकजाः क्रिमय इत्यर्थः । ९ पुरीषज - कफज - कृमीणां सामान्यं चिकित्सितमाह - एषामिति । अन्यतमम् = एकतमम् । १० चकारात् सुरसादिगणकल्कोऽपि ग्राह्यः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां-१२०८ ५० ९ १३ लड्डुकादीन् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar [ अ ० ०४ -१३ सप्तकृ. Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri विडङ्गस्नेहयुक्तेन क्वाथेन लवणेन च ॥ २२

१ प्रत्यागते - पतिते । २ स्नेहेनोक्तेन = विडङ्गसाधितस्नेहेन, स्नेहवत्तिना = अनुवासनेनेत्यर्थः । ३ किणिही = अपामार्गः । ४ केवूकः = ' केऊ ' इति ख्यातः । पूर्ववत = क्षौद्रयुतमित्यर्थः । ५ पलाशबीजकल्कं वेत्यर्थः । ६ पारिभद्रकः पर्वत निम्बः । ७ पत्तूरस्त्ररसं = सिरवालिकास्वरसम् । पत्तरं रक्तचन्दनमित्यन्ये । अश्वशकृच्चूर्णं = घोटकपुरोष-चूर्णम्, वैडङ्गं - विडङ्गचूर्णम् । ९ मूषिकपर्ण्याः = दन्त्याः, पिष्टमिश्रितैः = यवपिष्ट-युक्तरित्यर्थः । १० धान्याम्लं = काञ्जिकम् । ११ यवादिपिष्टैरित्यर्थः । भक्ष्यान् = १२ तत्कषायप्रपीतानां = विडङ्गकाथभावितानाम् ।

भ ० ५४ ] १२ इति ख्यातम् । १२० ९ २ त्रपु - रङ्गम्, ' रांगा ' CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

क्षीराणि मांसानि घृतानि चैव दधीनि शाकानि च पर्णवन्ति । त्वः = सप्तवारान् । १ पूतीकस्वरसं = करव्जस्वरसम् । ३ स्थानविशेषेण कफजक्रिमीणां विशेषचिकित्सित माचष्टे - शिरोहृदिति । ४ चकाराद् गण्डूषकवल ग्रहादिभिरपि साधयेदिति बोध्यम् । ५ प्रधमनं = नासाय चूर्णप्रक्षेपणम् । ६ अनेनैव = श्रश्वपुरीषस्वरसप्रधमनविधानेनेव । ७ सकांस्य-नीलं == कांस्यापमार्जनमसीसहितम् । सुरसादि के ' विपक्कम् ' इति शेषः । ८ मुखरोगिवं = कृमिदन्तोक्तम् । ९ रक्तजकिमि चिकित्सामाह - रक्तजानामिति । कुष्ठचिकित्सिते ' समुदिष्टम् ' इति पदसम्बन्धनीयम् । १० पुरीषजादिषु सर्वेष्वित्यर्थः 1 ११ यवक्षारपानमित्यर्थः । तदुक्तम् - " यावशूकस्य पानं तु कुलत्थक्षारवारिणा ' इति । १२ क्रिमिरोगे वर्ज्याणि निर्दिशति - क्षीराणीति । पर्यवन्ति शाकानि = पत्र-

१२१० Digitized by Arya Sam सुश्रुतसंहितायां and eGangotri [ अ ०५५ समासतोऽम्लान्मधुरान् हिमांश्च कृमीन् जिघांसुः परिवर्जयेत्तु ॥ ४० ॥

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे रक्तपित्तप्रतिषेधो नाम ( षोडशोऽध्यायः, आदितः ) चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५४ ॥

शाकानि । १ जिघांसुः - इन्तुमिच्छुः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गत कायचिकित्सातन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । २ कृमिप्रतिषेधानन्तरमुदावर्तप्रतिषेधमधिकरोति - अथात इति । उद् ऊर्ध्वं वातविण्मूत्रादीनामावर्ती भ्रमणं यस्मिन् स उदावर्तः । उदावर्तस्य सामान्यलक्षणमुक्तं तन्त्रान्तरे— “ यत्रोर्ध्वं जायते वायोरावर्तः स चिकित्सकैः । उदावर्त इति प्रोक्तो, व्या. धिस्तत्रानिलः प्रभुः ॥ ” इति । ३ वेगधारणं निषेधति - अध इति । अधःप्रवृ · तानां भावानां मूत्रादीनाम्, उर्ध्वं प्रवृत्तानां भावानामुद्गारादीनाम् । ४ उदावर्तस्य निदानं निरुक्ति च निर्दिशति - वातेति । इन्द्रियमत्र शुक्रम् । तदुक्तमभिधाने – ' श्रोत्रवागादि सत्त्वं च शुक्रं चेन्द्रियमुच्यते ' इति । ५ व्याहन्यमा. नः = - अवरुध्यमानैरित्यर्थः । ६एतैः = पूर्वोक्तवातविण्मूत्रादिभिः । ७ अपरः = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ५'५ ] Digitized by Arya Samaj +" वं - तरम् hennai and eGangotri १२११

उद्गारवेगेऽभिहते भवन्ति घोरा विकाराः पवनप्रसूताः । वाताद्यवरोधजातिरिक्तः । १ वातावरोघोत्पन्नोदावर्तलक्षणमभिदधाति - आध्मा · नेति । हृदयोपरोधं = हृदयावरणम् । २ बलासपित्तप्रसरं = कफपित्तप्रसरणम् । ३ अभिहतः = अवरुद्धः, स्वमार्गे - गुर्दे । ४ पुरीषावरोधोत्पन्नोदावर्तलक्षणमभिधत्ते - आटोपेति = सरुग्गुड-। आटोपः गुडाशब्दः, परिकर्तनं = गुदमेढबस्त्यादिषु कर्तनवद् व्यथा, पुरीषस्य सङ्गः - पुरीषा. प्रवृत्तिः, ऊर्ध्ववातः = उद्गारः । ५ मूत्रावरोधोत्पन्नोदावर्तलक्षणमाख्याति - मूत्र-स्येति । ६ भिन्नमूर्तेः = भिन्नशरीरस्येत्यर्थः । ७ जृम्भाऽवरोघोत्पन्नोदावर्तलक्षणमाचष्टे - मन्येति । मन्यागलयोः स्वम्भः, शिरो. विकाराः - सूर्यावर्तादिशिरोरोगाः, पवनात्मकाः = पवनजाः कम्पसुप्त्यादयः । ८ च. कारादरुचिविभ्रमादयश्च बोध्या: । ९ नैत्रोदकावरोधोत्पन्नोदावर्तलक्षणं वक्ति-आनन्दजमिति । प्राप्तं = प्रवृत्त्युन्मुखम् । १० चकारात् प्रतिश्यायादयो बोध्याः । ११ छिक्काऽवरोधोत्पन्नोदावर्तलक्षणं ब्रवीति - भवन्तीति । क्षवयोर्विधातात् - छिक्काऽ-वरोधात् । १२ चकारान्मन्यास्तम्भादयो बोध्याः । उतवा = अथवेत्यर्थः । १३ उद्गारावरोधोत्पन्नोदावर्तलक्षणं प्रतिपादयति- उद्गारेति । पवनप्रसूताः = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२१२ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ५५ छैर्देर्विघातेन भवेच्च कुष्ठं येनैव दोषेण विदग्धमन्नम् ॥ १४ ॥

श्रान्तस्यै निःश्वासविनिग्रहेण हृद्रोगमोहावथवाऽपि गुल्मः । जृम्भाऽङ्गमर्दोऽङ्गशिरोऽक्षिजाड्य निद्राऽभिघातादथवाऽपि तन्द्रा १७

सामान्यतः पृथक्त्वेन क्रियां भूयो निबोध मे 1 आस्थापनं ' ' मारुतजे स्निग्धस्विन्ने विशिष्यते ॥ २० ॥

वातजाः कम्पद्दिक्काहृद्विबन्धादयः । १ वमनावरोधोत्पन्नोदावर्तलक्षणमाह - छढ़ें-रिति । भवेच्चेति चकारादरोचकादयो बोध्याः । २ वीर्यावरोधोत्पन्नोदावर्तलक्षणं दर्शयति - मूत्राशय इति । मूत्राशये बस्तौ, पायुनि - गुदे, मूत्रविनिग्रहः = मूत्राप्रवर्तनम् । ३ तस्य शुक्रस्य स्रवणं तत्स्रवणम्, ते ते विकाराः = शुक्रवेगविधा -तजा हृत्पीडाऽङ्गमर्दादयः, विहते शुक्रे = निर्गच्छच्छुकावरोधे । ४ क्षुधाऽवरोधोत्पन्नोदावर्तलक्षणं निर्दिशति - तन्द्रेति । तन्द्रा = निद्राभेदः । कृशता चेति चकारात् कार्यदौर्बल्यादयो बोध्याः । ५ तृषावरोधोत्पन्नोदावर्तल -क्षणमाचष्टे - कण्ठेति । श्रवणावरोधः = अङ्गुलिपिहित इव शब्दस्याग्रहणम् । व्यथा-चेति चकाराच्छमस्वेदादयः । ६ श्वासावरोधोत्पन्नोदावर्तल क्षणमाख्याति - श्रान्तस्ये-ति । श्रान्तस्य== - घावनादिना खिन्नस्येत्यर्थः । ७ निद्राऽवरोधोत्पन्नोदावर्तलक्षणमभिधत्ते - जृम्भेति । जा © थं = गौरवम् । ८ अ · साध्योदावर्ते लक्षयति – तृष्णाऽर्दितमिति । परिक्लिष्टं = क्लेश संयुक्तम् । ९ उदा. वर्तेषु सामान्यचिकित्सां दर्शयति - सर्वेष्विति । १० स्वमागंप्रतिपत्तये = वायोरात्म • मार्गप्रवर्तनायेत्यर्थः । ११ वातजोदावर्तचिकित्सामाख्याति - आस्थापनमिति । श्रास्थापनं = निरूहः, CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar