सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1371–1380

] Digitized by Arya Samai उत्तरतन्त्रम् Foundation Chennai and eGangotri

स्नेहै: " स्वेदैरुदावत्त जृम्भाजं समुपाचरेत् । १२१३ १ ' अश्रु मोक्षोऽश्रुजे काय ः स्निग्धस्विन्नस्य देहिनः ॥२८ ॥

१२ तीक्ष्णाञ्जनावपीडाभ्यां तीक्ष्णगन्धोपशिङ्ङ्घनैः । ' विशिष्यते == विशेषेण क्रियते । १ पुरीषजोदावर्त चिकित्सामाह - पुरीषज इति । आना. हिको विधिविसूचिकाप्रतिषेधे वक्ष्यते । २ मूत्रोदावर्तचिकित्सां वक्ति - सौवर्चलेति । ३ मांसोपदंशं = मांसभक्षणसहितम्, मधु = द्राक्षोद्भवं मद्यम्, तदुक्तं तन्त्रान्तरे -" द्राक्षोद्भवं चापि पिवेन्मद्यं मांसोपदंशकम् " इति । गौढिकं गुडकृतं सीधु । ४ घनं == मुस्तकम् । ५ कोलप्रमाणानि = अध कर्षप्रमाणानि । ६ दुःस्पर्शास्वरसं = दुराल-भास्वरसम् । ७ अलवणीकृतम् = ईषत्सैन्धवयुतम् । ८ पञ्चमूलीश्टतं = लघु पञ्चमूलसाधितम् । तदुक्तम् - " लघुना पञ्चमूलेन शृतं क्षीरं पिवेन्नरः ” इति । ९ श्रत्र = मूत्रजोदावर्ते, पूर्वोकान् = " कुशः काशः शरः " इत्यादिका-नश्मरीचिकित्सितोक्तान् । एवं मूत्रकृच्छ्रमूत्राघातचिकित्सितोक्ता योगा अपि बोध्याः । १० जृम्भाऽश्रुजोदावर्तचिकित्सामाचष्टे - स्नेहैरिति । ११ अश्रुमोक्षः = नेत्रजल-निःसारणन् । १२ दवजोदावर्तचिकित्सां दर्शयति- तीक्ष्णेति । तीक्ष्णगन्धोपशिङ्घनैः-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२१४ Digitized by Arya Samaj सुतसंहितायां nangotri [ अ ० ५५ वर्त्तिप्रयोगैरथवा क्षवसक्ति प्रवर्त्तयेत् ॥ २ ९ ॥

आवारिनाशात् क्वथितं पीतवन्तं प्रकामतः 1 रमयेयुः प्रिया नार्य्यः शुक्रोदावर्त्तिनं नरम् ॥ ३३ ॥

वायुः १३ ३ कोष्ठानुगो रूक्षैः कषायकटुतिक्तकैः । पौनःपुन्येन मरिचादिचूर्णावघ्राणैः । १ धूमवर्तिप्रयोगैरित्यर्थः । क्षवसक्ति = छिक्काया अप्रवर्तनम् । २ उद्गारजोदावर्तचिकित्सां निर्दिशति - उद्गारज इति । क्रमोपेतं = धूमनस्य कवलग्रहचिकित्सितोक्तक्रमयुतम् । ३ छर्घाघातजोदावर्तचिकित्सामभिदधाति -छर्घाघातमिति । छर्घाघातं = छर्धा. घातजमुदावर्तमित्यर्थः ४ क्षारः = यवक्षारः । ५ । शुकोदावर्तचिकित्सामभिधत्ते— बस्तीति । बस्तिशुद्धिकरावा पं = कूष्माण्डकतृणपच मूलादिप्रक्षेपम् । ६ प्रकामतः = स्वेच्छयेत्यर्थः । ७ क्षुत्तृष्णाघातजोदावर्तचिकित्सामाह- क्षुद्विघात इति । ८ यवागूं = पेयाम्! ९ मांसरसेनेत्यर्थः । १० निद्राघातजोदावर्तचिकित्सां ब्रवीति — निद्रेति । क्षीरं = गोदुग्धम् । तदुक्तमन्यत्र - " निद्राघाते पिबेत् क्षीरं गोस्तनादथवा नरः " इति । इष्ट--कथाः = अनुकूलकथाः, ' शृणुयात् ' इति शेषः । ११ उदावर्तोपद्रवचिकित्सामाचष्टे - आध्मानाद्येष्विति । श्रादिशब्दाच्छूलपरि • कर्तिकापुरोषसङ्गादयो ग्राह्याः । १२ प्राप्तं = युक्तमित्यर्थः । १३ " श्रपथ्यभोजना--CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ५५ ] Digitized by Arya उतरत on Chennai and eGangotri १२१५ भोजनैः कुपितः सद्य उदावर्त्तं करोति हि ॥ ३७ ॥

पादावशिष्टं तत् पीतमुदावर्त्तमपोहति । च्चापि वदयते च तथाऽपरः " इति प्रागुक्तस्य दोषजोदावर्तस्य निदानं लक्षणानि चोप. दिशति - वायुरिति । अपानवायुरित्यर्थः । कोष्ठानुगः कोष्ठशब्देन समस्तमुदरमध्य-मुच्यते । रूक्षैः = चणकराजमाषादिभिः । १ उदावर्तयति = ऊर्ध्वमावर्तयति, अति. वर्तयेत् = शोषयेदित्यर्थः । २ दोषजोदावर्तस्य चिकित्सां प्रतिपादयति — तमिति । तम् = उदावर्तिनम् । ३ भिन्नवर्चस्कं = निरूह भिन्नपुरोषम् । ४ एरण्डतैलादिस्नेहविरेचनैरित्यर्थः । ५ पी-लुः कोङ्कणदेशप्रसिद्धो गुडफलविशेषः । अम्लं = काञ्जिकम्, पाचनानि = चित्रका · दीनि द्विगुणं ग्राह्यमित्यर्थः । ७ श्रग्नि । ६ द्विरुत्तरं = हिङ्ग्वादिद्रव्यादुत्तरोत्तरं ८ अर्धाढके = द्वात्रिंशत्पलप्रमिते । ९ पा कः = अजमोदा, पलङ्कषा = गुग्गुलुः । दावशिष्टम् = अष्टपलप्रमितम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२१६ Digitized by Arya Samaj सुश्रुतसंहितायांIndeGangotri [ अ ० ५५ मूलकं मुष्कमार्द्रञ्च वर्षाभूः पञ्चमूलकम् ॥ ४६ ॥

१२ कृतवेधनमागध्योलवणानाञ्च साधयेत् । गवां मूत्रेण ता वर्त्तीः कारयेत्तु १ गुदानुगाः । १ बिल्वादिपञ्चमूलमित्यर्थः । २ श्रारेवतफलं = शम्पाकफलम्, पक्त्वा = क्वाथयित्वा । ३ शास्ति = दन्ति । ४ अतिविषा = ' अतीत ' इति ख्याता ।. ५ नि दहनी = ' अरनी ' इति ख्याता । ६ इक्ष्वाकुमूलं = कटुतुम्बीमूलम्, मदनं = मदन-फलम्, विशल्या == इन्द्रवारुणी । ७ किण्वं = मधूकपुष्पजीरकमित्यर्थः । श्रग्निकः = अजमोदा, पूर्ववत् = उष्णेन वारिणा । ८ श्रग्निः = चित्रकः । यवस्य प्रस्थं ९ षोडशपलानीत्यर्थः । जलाढके = जलस्य चतुःषष्टिपलप्रमिते । १० मदनालाबुनोबींजानोत्यर्थः । तदुक्तं तन्त्रान्तरेऽपि - " मदनालाबुनोबीजं कण्ट-कारी समन्वितम् ” इति । सनिदिग्धिकां = कण्टकारीसहिताम् । ११ निकुम्भः = दन्ती, कम्पिल्लः = ' कवीला ' इति ख्यातः । श्यामा = रक्तमूला त्रिवृत्, इक्ष्वाकुः = कटुतुम्बी, अग्निकः = अजमोदा । १२ कृतवेधनं = कोशात कीफलम्, मागधी = पिप्प • लो । १३ गुदानुगाः गुदप्रवेशयोग्यप्रमाणा इत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ५६ ] उत्तरतन्त्रम Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सद्यः शर्म करावेतौ योगावमृतसम्भवौ ॥ ५३ ॥

१२१७ इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे उदावर्तप्रतिषेधो नाम ( सप्तदशोऽध्यायः, आदितः ) पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५५ ॥

मूर्च्छातिसारौ वमथुः पिपासा शूलं भ्रमोद्वेष्टनजृम्भदाहाः । १ शर्म करो - सुखकरौ, ' शर्मशातसुखानि च ' इत्यमरः । श्रमृतसम्मतौ = सुधा • तुल्यावित्यर्थः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गत कायचिकित्सातन्त्रे सुधाऽख्यटिप्पन्यां पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः । षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः । २ उदावर्तप्रतिषेधानन्तरं विसूचिकाप्रतिषेधमधिकरोति - अथात इति । विसू ॰ चिकाशब्दोऽयं प्रकृत्या जहत्स्वार्थया लक्षणया अलसकविलम्बिके लक्षयति । ३ विसु-च्यादीनां कारणं दर्शयति - अजीर्णमिति । ईरितम् ' अन्नपानविधौ ' इति शेषः । ४ विसूचिकाया निरुक्तिं वक्ति– सूचीभिरिति । ५ ' वर्णागम ' इत्यादिना इकारस्य लोपात् साधुः । ' ति ' इत्यत्र ' तु ' इति पाठः । ६ तां = विसूचिकाम्, विदि. तागमाः = ज्ञातायुर्वेदाः । ७ कलुषाशयाः = प्रदुष्टामाशयाः । ' लभन्तेऽशनलोलुपाः ' इति पाठान्तरम् । ८ विसूचिकालक्षणमुपदिशति — मूर्च्छति । ७७ वमथुः = वमनम्, उद्वेष्टनं = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२१८ Digitized by Arya Samaj Four Fou सुश्रुत संहितायां oceangotri [ अ ० ५६ वैवर्ण्यकम्पौ हृदये रुजश्च भवन्ति तस्यां शिरसश्च भेदः ॥ ६ ॥

दुष्टन्तु भुक्तं कफमारुताभ्यां प्रवर्त्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य । विलम्बिकां तां भृशदुश्चिकित्स्यामाचक्षते शास्त्रविदः पुराणाः ९

इस्तपादादीनां मोटनम् । १ शिरसो भेदः = शिरःशूलम् । २ अलंसकलक्षणं प्रतिपादयति — कुक्षिरिति । कुक्षिः = उदरम्, आनह्यते = श्राध्मायते, प्रताम्यति = वाडयति, विकूजति = आर्तनादं करोति । ३ विपरिधावतिविशेषेण समन्ताद् गच्छतीत्यर्थः । ४ विलम्बिकालक्षणं ब्रवीति - दुष्टमिति । यस्य पुरुषस्य भुक्तमन्नं कफमारु • ताभ्यां दुष्टं सदूर्ध्वमधश्च न प्रवर्तते, पुराणाः शास्त्रविदस्तां विलम्बिकामाचक्षते इति सम्बन्धः । भृशं दुश्चिकित्स्यां प्रत्याख्यायोपचरणीयामित्यर्थः । इयमेव विलम्बिका तन्त्रान्तरे ' दण्डालसक ' इति नाम्ना पठ्यते । ५ श्रमस्य विकारान्तरकारित्वं प्रतिपा • दयति — यत्रस्थमिति । श्रामं कर्तृ, यत्रस्थं यस्मिन् देशे स्थितं येन च दोषेण स्व ॰ कारणकुपितेन वातादिनाऽवततं व्याप्तं स्यात्, तमेव देशं यस्माद् विशेषेण विरुजेत्; एतेनान्यदेशेऽपि किञ्चिद्रुजं करोतीति बोध्यम् । यथा गण्डमालादौ पिण्डिकास्थित -स्यापि दोषस्य ग्रीवादौ विकारकर्तृत्वम् । तस्मात् तं देशं स्वलिङ्गैस्तोदादिभिरामस · मुद्भवैश्च स्तम्भाध्मानादिभिर्विकारजातैर्विकार समूहैः लक्षयेद्, वैद्य इति शेषः । आमस्य लक्षणम्– “ अविपक्चमसंयुक्तं दुर्गन्धं बहु पिच्छिलम् । सादनं सर्वगात्राणामाममित्य-भिधीयते ॥ ” इति । ६ विसूचिलाया असाध्यलक्षणं दर्शयति - य इति । अल्पसंज्ञः = मन्दचेतनः, अभ्यन्तरयातनेत्रः = कोटरान्तः प्रविष्टाक्षिगोलकः । ७ क्षामस्वरः = क्षीणस्वरः, सर्व-विमुक्तसन्धिः = शिथिलीभूत सर्वपर्वास्थिसन्धिः, अपुनरागमाय = मरणायेत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Samaj " उत्तरतन्त्रम् Eundation Chennai and eGangotri To ] Digitized by Arya " । " १२१ ९

१ विसूचिकादीनां चिकित्सितमाचष्टे - साध्यास्विति । २ स्वेदादिभिः स. म्पाचनमित्यर्थः । ३ अपरान् = पथ्यावचेत्यादिना वच्यमाणान् । ४ कलिङ्गः = इन्द्रयवः, गृअ: = गृञ्जनम् । ५ क्षारागदं दुन्दुभिस्वनीयोक्तम्, लवणं विडं = विड-लवणम् । ६ अम्लेन = काञ्जिकेन, सबीजपूरौ - बीजपूरसहितौ, सधृनौ = तुल्यप्र-माणौ, त्रिवर्गौ = त्रिफलात्रिकटुकौ । ७ वातव्याधिचिकित्सिते गण्डीरपलाशैत्या-दिना यदुक्तमित्यर्थः । ८ अम्लेनेति अत्रापि सम्बध्यते । मगधा = पिप्पली, निकुम्भ: = दन्तौ । ९ कोषवती घोषकभेदः, तस्य रसेनेत्यर्थः । १० विसूच्यां प्रमीलकादिशान्त्यर्थं नयनाञ्जनं निर्दिशति - व्योषमिति । व्योषं = त्रिकटुकम् । ११ विसूची = विसूचिकाजनितं प्रमीलकशिरोरोगादिकम्, कारणे कार्यो · पचारात् । १२ अथ विसूचिकातुल्यचिकित्सितत्वाद विसूचिकोपद्रवाच्च श्रनाहमा--CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२२०. सुश्रुतसंहितायां -Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ०५६ प्रवर्त्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति । तस्मिन् भवन्त्यामसमुद्भवे तु तृष्णाप्रतिश्यायशिरोविदाहाः आमाशये शूलमथो गुरु हृल्लास उद्गारविघातनञ्च । || २१ || स्तम्भः कटीपृष्ठपुरीषमूत्रे शूलोऽथ मूर्च्छा स शकृद्वमेच्च ॥ २२ ॥

ख्याति – आममिति । क्रमेण निचितं वृद्धि गतमामपक्वान्नरसः शकृद् वा विगुणा. निलेन उन्मार्गवायुना विबद्धमवरुद्धं सद् न प्रवर्तमानं स्वमार्गेऽप्रवर्तमानमेनमानाइ-मुदाहरन्तीत्यर्थः । १ श्रामजानाहं लक्षयति - तस्मिन्निति । तस्मिन् = श्रनाहे, श्रामसमुद्भवे । २ उद्गारविघातनम् = उद्गारप्रवृत्तिः । ३ पुरीषजानाइलक्षणं दर्शयति --- स्तम्भ इति ॥ ४ पक्वाशयजे श्रनाहे इत्यर्थः ५ श्रामजानाइ चिकित्सां वक्ति- आमे. ति । संसर्गभक्तक्रमः = पेयादिक्रमः । ६ पुरीषजानाइ चिकित्सामाचष्टे – अथेति । यः पुरुषः शकृत् पुरीषं न वमेत्, तस्य तमामम् श्रामदोषानुविद्वमितरं पुरीषजमानाहं स्वेदनपाचनैर्जयेदिति योजनीयम् । ७ अतिदेशेन आनाहचिकित्सितमभिधत्ते - विसूचिकायामिति । विसूचिकायां यानि वैरेचनिकानि द्रव्याणि दन्त्यादीनि परिकीर्तितानि तानि विचूर्ण्य महिष्यजावी. भगवां मूत्रैर्विपाच्य वर्तीविरचेत्, ताश्च वर्तीः स्त्रिन्नस्य नरस्य पायौ गुदे विनिवेश्य एषां वैरेचनिकद्रव्याणां चूर्णानि नाढया प्रघमेदिति सम्बन्धनीयम् । ८ श्रानाहे निरूहमुपदिशति - मूत्रेष्विति । यानि द्रव्याणि ऊर्ध्वमधश्च यान्ति संशोधनसंशमनोयोक्तानि कोशातक्यादीनि तानि महिष्यादिजेषु सूत्रेषु यथाविधानं क्वाथपाकविधिना संसाध्य तेन क्वाथेन मूत्रार्धं युक्तेन श्रर्धमूत्रान्वितेन समाक्षिकेन त्रि-भण्डियुक्तं लवणप्रकुचं त्रिवृत्सहितमेव सैन्धवलवणपलं दत्त्वा निरूइयेदित्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ५७ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri उत्तरतन्त्रम् । १२२१

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे विसूचिकाप्रति षेधो नाम ( अष्टादशोऽध्यायः, आदितः ) षट्पञ्चाशोऽध्यायः ॥५६ ॥

३ दोषैः पृथक् सह च चित्तविपर्य्ययाश्च भक्तायनेषु हृदि चावतते प्रगाढम् । नान्ने रुचिर्भवति तं भिषजो विकारं भक्तोपँघातमिह पञ्चविधं वदन्ति ॥ ३ ॥

१ आनाहेऽनुवासनं निर्दिशति - एष्वेवेति । एषु = कोशातक्यादिष्वित्यर्थः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गत कायचिकित्सातन्त्र सुधाऽख्यटिप्पन्यां षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः । सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । २ विसूचिकाप्रतिषेधानन्तरमग्निमान्ध हेतुत्व साम्यादरोचकप्रति षेध मधिकरोति-अथेति । अरोचकः, श्रभक्तच्छन्दः, अन्नद्वेषश्चेति पर्यायाः । वृद्धभोजे एषां परस्परं भेदोऽङ्गीकृतः । तद्यथा - " प्रक्षिप्तं तु मुखे चान्नं जन्तोर्न स्वदते मुहुः । श्ररोचकः स विज्ञेयो, भक्तद्वेषमतः शृणु ॥ चिन्तयित्वा तु मनसा दृष्ट्वा श्रुखाऽपि भोजनम् । द्वेष-मायाति यज्जन्तुर्भक्तद्वेषः स उच्यते ॥ यस्य नान्ने भवेच्छ्रद्धा सोऽभक्तच्छन्द उच्यते ” । इति । ३ सम्प्राप्तिद्वारेण संख्यामाख्याति - दोषैरिति । चित्तविपर्ययात् = कामशोक ' भयादिनिमित्ततश्चित्तवैकल्यात्, भक्तायनेषु = अन्नवहेषु स्रोतःसु, भक्तायनपदं जिह्वो • पलक्षणम् । तथा च तन्त्रान्तरम् – “ पृथग्दोषैः समस्श्च जिह्वा हृदय संसृतैः । जाय-तेऽरुचिराहारे द्विष्टैरन्यैश्च मानसैः ॥ ” इति । ४ भक्तोपघातम् = श्ररोचकम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सश्रुतसंहितायां १२२२ Digitized by Arya Samaj Fodaion Chennal and eGangotri हृच्छूलंपीडनयुतं विरसाननत्वं वातात्मके भवति लिङ्गमरोचके तु । हृद्दाहचोषबहुता मुखतिक्तता च मूर्च्छातृ भवति पित्तकृते तथैव ॥ ४ ॥

कण्डूगुरुत्वकर्फसंस्रवसादतन्द्राः श्लेष्मात्मके मधुरमास्यमरोचके तु । सर्वात्मके पवनपित्तकफा बहूनि रूपाण्यथास्य हृदये समुदीरयन्ति ॥ ५ ॥

संरोगशोकभयविप्लुतचेतसस्तु चिन्ताकृतो भवति सोऽशुचिदर्शनाच्च ।

कृष्णाविडङ्गयवभस्महरेणु भार्गी -रास्नैलहिङ्गलवणोत्तम नागराणाम् । पित्ते गुडाम्बुमधुरैर्वमनं प्रशस्तं स्नेहः ससैन्धवसितामधुसर्पिरिष्टः ॥ ७ ॥

निम्बाम्बुवामितवतः कफजेऽनुपानं राजद्रुमाम्बु मधुना तु सदीप्यकं स्यात् । चूर्ण यदुक्तमथ वाऽनिलजे तदेव [ अ ०५७ १ वातिकाधरोचकलक्षणं दर्शयति - हृच्छूलेति । २ कफसंस्रवः = श्लेष्म • स्यन्दनम्, सादः = अङ्गग्लानिः । ३ अवशिष्ट पञ्चममरोचकं लक्षयति - संरागेति । संरागः = कामः, अशुचिदर्शनात् = बीभत्सादिदर्शनात् । ४ वातिकारोचकचिकित्सा • माचष्टे -वात इति । वाते = त्रातजा रोचके, वचाऽम्बुना वचाक्काथेन वमनं वचाऽम्बु-बमनम् । ५ इरेणुः = रेणुका, निर्गुण्डीबोजमित्यर्थः । लवणोत्तमं = सैन्धवम् । ६ पैत्तिकारोचकचिकित्सामभिधत्ते - पित्त इति । पित्ते = पित्तजारोचके । ७ श्लैष्मिकारोचकचिकित्सां निर्दिशति - निम्बेति । निम्बाम्बुना निम्बक्काथेन वामितवतः पंस इत्यर्थः । राजद्रुमाम्बु आरग्वधक्काथः, सदोप्यकम् = प्रजमोदास · दितम् । कृष्णाविडङ्गयत्र भस्मेत्यादिना यदुक्तमित्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar