सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1381–1390

अ ० ५७ ] Digitized by Arya च तन्त्र phennai and eGangotri सर्वैश्च सर्वकृतमेवमुपक्रमेत ॥ ८ ॥

मुस्तां वचां त्रिकटुकं रजनीद्वयञ्च भार्गीश्च कुष्ठमथ निर्दहनीञ्च पिष्ट्वा । मूत्रेऽर्विजे द्विरदमूत्रयुते पचेद्वा पाठान्तुगामतिविषां रजनीच मुख्याम ॥ १० ॥

मैण्डूकिमर्कममृताञ्च सलाङ्गलाख्यां मूत्रे पचे महिषस्य विधानविद्वा । एतान्न सन्ति चतुरो लिहतस्तु लेहान् गुल्मारुचिश्वसनकण्ठहृदामयाश्च ॥ ११ ॥

सात्म्यान् स्वदेशरचितान् विविधांश्च भक्ष्यान्

आस्थापनं विधिवदत्र विरेचनञ्च कुर्यान्मृदूनि शिरसश्च विरेचनानि । १२२३ १ चतुर्णामप्यरोचकानां यथासंख्येन चतुरो लेहानुपदिशति - द्राक्षेति । द्राक्षादिः सुरभिमूत्रयुतं यथावदित्यन्तः प्रथमो योगः । श्रभया = हरीतकी, अक्षं = बिभीतकम्, इन्द्रवृक्षः = कुटजः । २ नृपवृक्षः = श्रारग्वधः । ३ मुस्तादिः मूत्रेऽविजे इति पर्यन्तो द्वितीयो योगः । निर्दद्दनी = चित्रकः । ४ श्रविजे = मेषोत्थे मूत्रे इत्यर्थः । द्विरदमूत्रयुते = इस्तिमूत्रयुक्ते, द्विरदमूत्रयुत पर्यन्तस्तृतीयो योगः । ५ मण्डूकीत्यादिश्चतुर्थो इत्यारभ्य रजनीं च मुख्यामिति योगः । मण्डूकी = ब्राह्मी, श्रमृता = गुडूची, लाङ्गलाख्या = कलिहारी । ६ सा-स्म्यान = • प्रकृत्यनुकूलान् । ७ मांसरसानित्यर्थः । ८निषिद्धस्यापि निरूहस्य अरोचके प्रयोगं वक्ति- आस्थापनमिति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२२४ ' Digitized by Arya Samaj Foundation " सुश्रुतसंहितायां eGangotri [ अ ०५७ त्रीण्यूषणानि रजनीत्रिफलायुतानि चूर्णीकृतानि यवशूकविमिश्रितानि ॥ १३ ॥

क्षौद्रायुतानि वितरेन्मुखबोधनार्थ-मन्यानि तिक्तकटुकानि च भेषजानि । मुस्तादिराजैतरुवर्गदशाङ्गसिद्धैः क्वाथैर्जयेन्मधुयुतैर्विविधैश्च लेहैः ॥ १४ ॥

मूत्रासवैर्गुडकृतैश्च तथा त्वरिष्ठैः क्षारासवैश्च मधुमाधवतुल्यगन्धैः । स्यादेष एव कफवातहते विधिव शान्ति गते हुतभुजि प्रशमाय तस्य ॥ १५ ॥

इर्च्छाऽभिघातभयशोकहतेऽन्तरग्नौ भावान् भवाय वितरेत् खलु शक्यरूपान् । अर्थेषु चाप्यपचितेषु पुनर्भवाय पौराणिकैः श्रुतिपथैरनुमानयेत्तम् ॥ १६ ॥

दैन्यं गते मनसि बोधनमत्रशस्तं यद्यत् प्रियं तदुपसेव्यमरोचके तु ॥ १७ ॥

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते काय चिकित्सातन्त्रेऽरोचकप्रतिषेधो नाम ( एकोनविंशोऽध्यायः, आदितः ) सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५७ ॥

श्रास्थापनं निरूहः । १ त्रीण्यूषणानि = त्रिकटुकानि । २ यवशूकः यवक्षारः । = ३ राजतरुवर्गः = श्रारग्वधादिवर्ग:, दशाङ्गं = दशमूलम् । ४ मूत्रेणासूयन्त इति मूत्रासवास्तैर्मूत्रासवैः, कथम्भूतैः — गुडकृतैः = कुष्ठचिकित्सितोक्तविधिना गुडमध्वादि • कृतैरित्यर्थः । अरिष्टैः = अभयाऽरिष्टादिभिः, क्षारासवैः = महाकुष्ठोक्तैर्मध्वादिभिः पलाशक्षारपानीयेन सह साधितैः, मधुमाधव तुल्यगन्धः - मधु क्षौद्रं माधवं मधुकृतं मद्यं, तयोस्तुल्यगन्धैरित्यर्थः । ५ पूर्वोक्तविधानमविपाकेऽतिदिशति - स्यादेष इति । शान्ति गते = मन्दतां प्राप्ते, हुतभुजि = जाठराग्नौ, अविपाके इत्यर्थः । ६ श्रागन्तुजारोचकचिकित्सा-माह - इच्छेति । इच्छाऽभिघातः = वान्छाऽप्राप्तिः, भवाय = रुच्युत्पादनाय, शक्य. रूपान् = प्राप्यान् । ७ श्रपचितेषु नष्टेषु, अनुमानयेत् = प्रबोधयेत् । दैन्यं CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ५८ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri १२२५ उत्तरतन्त्रम् ।

सृजेदल्पाल्पमथवा संरुजस्कं शनैः शनै: वातकुण्डलिकां तं तु व्याधिं विद्यात् सुदारुणम् ॥ ६ ॥

विण्मूत्रानिलसङ्गश्च तत्राध्मानञ्च जायते । गते = क्लिष्टे इत्यर्थः । बोधनं = सदुपदेशादिभिः प्रबोधनम् । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गत कायचिकित्सातन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । १ अरोचकप्रतिषेधानन्तरं " भूयो वक्ष्यामि योगांश्च मूत्राघातोपशान्तये " इत्युदा-वर्तंप्रतिषेधे प्रतिज्ञातं व्याख्यातुं मूत्राघातप्रतिषेधमधिकरोति - प्रथात इति । मूत्रा • घातः = मूत्रावरोधः । २ मूत्राघातानां नामानि निर्दिशति - वातेति । श्रष्ठीला = वाताष्ठीलेत्यर्थः । निदानस्थानोक्ता वाताष्ठोला सा एतदभिन्ना बोध्या । ३ मूत्रको मूत्राश्रयः, मूत्राश्रयः सादो यस्य स मूत्रौकसादः । श्रोक श्राश्रय इति पर्यायौ । ४ वातकुण्डलिकालक्षणं दर्शयति - रौक्ष्यादिति । ५ विगुणः = कुपितः, कुण्डलीकृतः = वलयीकृतः, ' कुण्डलं कर्णभूषायां पाशेऽपि वलयेऽपि च ' इति मेदिनी । ६ सरुजस्कं = सवेदनम् । ७ सुदारुणं मारणात्मकत्वात् । ८ वाताष्ठीलालक्षणं निर्दिशति - शत्रूदिति । शकुन्मार्गस्य = गुदस्येत्यर्थः । ९ श्रष्ठीला दीर्घंवर्तुलपाषाणभेदः । १० श्राध्मानं बस्तौ ज्ञातव्यम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सश्रुतसंहितायां— १२२६ Digitized by Arya Samaj Poundation Chennai and eGangotri [ अ ० ५८ वेदना च परा बस्तौ वाताष्ठीलेति तां विदुः ॥ ८ ॥

' सन्धा सन्धार्य्य मूत्रस्य यो भूयः स्रष्टुमिच्छति ॥ तस्य नौभ्येति यदि वा कथञ्चित्सम्प्रवर्त्तते ॥ ११ ॥

१ वातबस्तिलक्षणमाइ – वेगमिति । वेगं - प्रवृत्त्युन्मुखत्वम्, अकुशल:: == मूर्ख इत्यर्थः । २ मूत्रातीतलक्षणमभिधत्ते - वेगमिति । ३ नाभ्येति = मूत्रं ना. गच्छति । ४ प्रवाइत: = वेगेन वर्तयतः । ५ मूत्रजठरलक्षणमभिदधाति - मूत्रस्येति । उदावर्तहेतुना = मूत्रवेगधारणजनितोदावर्तनिमित्तेन । ६ अधःस्रोतोनिरोधनं = मूत्रपुरीष-मार्गावरोधकमित्यर्थः । = ७ मूत्रोत्सङ्गलक्षणमाचष्टे – बस्ताविति । नाले = मेढस्रोतसि, मणौ - मेढ्राग्रे । ८ सज्जेत = निरुद्धं स्यात्, सरक्तं = प्रवाहणकुपितवायुना बस्त्यादिभेदजनितरक्तयुक्त मूत्रमित्यर्थः । ९ त्रिगुणानिलजः = कुपितवातजः । मूत्रक्षयलक्षणमाख्याति -१० CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ५८ ] उत्तरतन्त्रम् Chennai Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

जायते सहसा यस्य ग्रन्थिरश्मरिलक्षणः स मूत्रन्थिरित्येवमुच्यते वेदनाऽऽदिभिः ॥ १ ९ ॥

१२२७ रूक्षस्येति । क्लान्तदॆहस्य = श्रान्तशरीरस्य । १ मूत्रग्रन्थिलक्षणं वक्ति - अभ्यन्तर इति । अभ्यन्तरे बस्तिमुखे - बस्तिमुखस्याभ्यन्तरे इत्यर्थः । बृत्तः = वर्तुलः । २ मूत्र-मार्गनिरोधनः = मूत्रवाहिस्रोतोनिरोधनः । ३ वेदनाभिर मर्यास्तुल्यलक्षणः । श्रश्मर्या सह श्रस्य भेदस्तु - श्रश्मय पित्ता-दिकं संइन्यते, अत्र रक्तमेव । तथा च तन्त्रान्तरम् - " रक्तं वातकफाद् दुष्टं बस्तिद्वारे सुदारुणम् । ग्रन्थि कुर्यात् स कृच्छ्रेण सृजेन्मूत्रं तदावृतम् ॥ अश्मरीसमशूलं तं मूत्र-ग्रन्थि प्रचक्षते " इति । ४ मूत्रशुक्रस्य लक्षणं ब्रवीति - प्रत्युपस्थितेति । प्रत्युप-स्थितमूत्रः = सञ्जातमूत्रवेगः, अभिनन्दति = इच्छति, करोतीत्यर्थः । ५ भस्मोदक-प्रतीकाशं = भस्ममिलितोदकसदृशम् । ६ उष्णवातलक्षणमाइ — व्यायामेति । श्रनिलावृतं = बात संयुतम् ' अनिला-' न्वितम् ' इति पाठान्तरम् । ७ हारिद्रं = हरिद्रावर्णम्, सरक्तम् - ईवद्रक्तम्, रक्त • मेव = केवलं शोणितम्, अत्यन्तरक्तवर्णमूत्रं वेत्यर्थः । ८ मूत्रौकप्तादलक्षणमाचष्टे-घनमित्यर्थः । गोरोच-विशदमिति । पीतकं = पीतवर्णम्, बद्दलं = स्थूलम्, ९ नाचूर्णंसदृशमित्यर्थः । अस्य तन्त्रान्तरे ' मूत्रसाद ' इति संज्ञा पठ्यते । तद्यथा- " पित्तं कफो द्वावपि वा संहन्येतेऽनिलेन चेत् । कृच्छ्रान्मूत्रं तदा पीतं श्वेतं रक्तं घनं सृजेत् ॥ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२२८ Digitized by Arya Samaj Fou युयुक्त संहितायां eengotri मत्रौसादं तं विद्याद्रोगं पित्तकृतं बुधः । [ अ ०५८ पिच्छिलं संहतं श्वेतं तथा कृच्छ्रप्रवर्त्तनम् ॥ २५ ॥

पृथकपर्ण्यादिवर्गस्य मूलं गोक्षुरकस्य च । सदाईं रोचनाशङ्खचूर्णवर्णं भवेत्तु तद् । शुष्कं समस्तवर्णे वा मूत्रसादं वदन्वि तम् ॥ ” इति । १ मूत्राघातानां चिकित्सामाख्याति - कषायेति । कषायः = क्वाथः । २ अ. इमरोचिकित्सितोक्तं विधिमित्यर्थः । ३ सौवर्चलाढयां मदिरामित्यादिना सूत्रोदा-वर्तप्रतिषेधोक्तान् योगानित्यर्थः । ४ एर्वारुबीजानां = ग्रीष्मकर्कटीबीजानाम्, अक्ष. मात्रं = कर्षप्रमाणम् । ५ धान्याम्लयुक्तं = काञ्जिकयुक्तमित्यर्थः । ६ मधु = मद्यम्, ' मधु मद्ये पुष्परसे ' इति कोश: । मद्यमिदं मधुकृतं बोध्यम् । “ मांसोपदंश मधुना मद्यं वाऽपि पिबेन्नरः " इति तन्त्रान्तरम् । मांसोपदंशं मांसभक्षणसंयुतम् । ७ कुङ्कुम: = केसरः, तस्य कर्षप्रमाणम् । मधूदकसमायुतं = मधुयुक्तोदकसंयु-तम् । दाडिमेन अम्लीकृतां दाडिमाम्लाम् " सुरां मुख्यामिति सम्बन्धः । मुख्या सुरा पष्टी बोध्या । ९ पृथवपर्ण्यादिवर्गस्य = विदारिगन्धादिगणस्येत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ५८ ] उत्तरतम chennai: Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri अर्द्धप्रस्थेन तोयस्य पचेत् क्षीरचतुर्गुणम् ॥ ३३ ॥

शृतं वा " मधुरैः क्षीरं सर्पिर्मिश्रं पिबेन्नरः । १२२ ९ १ निष्पीड्य = गालयित्वा । २ कुडवं = चरखारि पलानि । ३ श्रभया = हरीतकी, मूर्वा = ' मरोरफली ' इति ख्याता । ४ अक्षसमं = कर्षप्रमाणम् । ५ अक्षः -: बिभी. तकः, बदरप्तम्मितं = अर्द्धकर्षंप्रमाणम् । ६ अलवणोपेतं = किञ्चित् सैन्धवयुक्तम् । ७ उदुम्बरसमं = कर्षं प्रमाणम् । ८ निदिग्धिकायाः = कण्टकारिकायाः, कुडवस-म्मितं - चतुष्पलप्रमितम् । ९ कल्यं = प्रातःकाले । १० अगदी = नीरोग इत्यर्थः । ११ त्रपुसस्य = ‘ खीरा ' इति ख्यातस्य । १२ कर्केटयाः फलं कर्कटम्, ' फले लुक् ' इति तद्धितलुक्, स्वार्थे कप्रत्ययः कर्कटकम् । पयसा = दुग्धेन, " त्रपुसं वाऽथ दुग्वेन -मूत्रदोषहरं पिबेत् ” इति तन्त्रान्तरम् । १३ मधुरैः = काकोल्यादिभिः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

ODigitized by Arya Samaj Four संहिता [ amotri १२३०मूत्रदोषविशुद्धयर्थं तथैवाश्मरिनाशनम् ॥ ४३ ॥

नामभेददर्भेक्षुत्र पुसैर्वारुबीजकान । [ अ [ ०५८ क्षीरे परिशृतान् तत्र पिबेत् सर्पिःसमायुतान् ॥ ४७ ॥

स्त्रीणामतिप्रसङ्गेन शोणितं यस्य दृश्यते । ५० मैथुनो परमस्तस्य " बृंहणश्च विधिः स्मृतः ॥ ५१ ॥

ताम्रचूडवसा " तैलं हितचोत्तरवस्तिषु । १ श्वदंष्ट्रा = गोक्षुरकः, कौश्च: ' कराकुल ' इति ख्यातः पक्षिविशेषस्तस्यास्थि, कोकिलाक्षकः = ‘ तालमखाना ' इति ख्यातः । २ शतपर्वकमूलं = इक्षुमूलम् । ३ अक्षबीजं = बिभीतकमज्जा । ४ परिस्रुतं = गालितम् । ५ तैलमात्रया === अल्पतैलेनेत्यर्थः । श्रत्र मात्राशब्दोऽल्पवाची । ६ अश्मभेदः = पाषाणभेदः, त्रपु · सं = ‘ खीरा ' इति ख्यातम् । एर्वारुः = ग्रीष्मकर्कटी, बीजकः = श्रसनसारः । ७ याव. शूकात् = यवक्षारात्, पारिभद्राद् = पर्वत निम्बात्, = ऊषणं = पिप्पली ॥ श्रर्थात् पाटल्यादीनां क्षारोदकेन सह खगेलोषणचूर्णं पिबेत्, पाटल्यादिक्षारोदकगुडकृतान् लेहान् वा लिह्यात् । ९ मूत्ररक्तचिकित्सामाह– स्त्रीणामिति । श्रतिप्रसङ्गेन = श्रतिमैथुनेन । १० मांस-क्षीरघृतादिसेवनं बृंहणो विधिः । ११ ताम्रचूडवसा = कुक्कुटवसेत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

थ ० ५८ ] Digitized by Arya Sama त र सन्त्र nai and eGangotri विधानं तस्य पूर्वं हि व्यासतः परिकीर्त्तितम् ॥ ५२ ॥

१२३१ १ मूत्राघाते घृतमभिधत्ते - क्षौद्रेति 1 । क्षौद्रस्य अर्धपात्रमर्धाढकम्, क्षीरसर्पिषः = क्षीरमथनोत्थघृतस्य । २ स्वयङ्गुप्ताफलं ==== कपिकच्छूफलम्, इक्षुरसस्य – कोकि-लाक्षस्य । ३ खजेन == मन्थनदण्डेनेत्यर्थः । ४ पाणितलं = इस्ततलम् । -५ बलाघृतमभिदधाति — बलेति । कोलास्थि = बदरमज्जा, मधुकं = यष्टीमधु, श्वदंष्ट्रा = गोक्षुरकः । ६ इक्षुरकस्य = ' तालमखाना ' इति ख्यातस्य । ७ सदस्रवी-= अर्कपुष्पी, क्षीरकाकोलीत्यन्ये | कालया = र्या = दूर्वा, अंशुमती = शालपर्णी, पयस्या = ' कालानुसारिवया सहेत्यर्थः । ८ शृगालविन्ना - पृश्निपर्णी, बृंहणीयो गणः = काको-ल्यादिः, स गुडूचीरहितो बोध्यः । तथा च तन्त्रान्तरम् - " गुडूचीरहितो वर्गः काको-ल्यादिरुदाहृतः । वृंहणीयः " इति । ९ पूतं = वाससा गालितम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२३२ सुश्रतसहिताया-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri अ ०५८

असृग्दोषान् ' ' जयेच्चापि योनिदोषांश्च संहतान् । १ तुगाक्षीर्याः = वंशरोचनायाः । २ व्यवायेन मैथुनेन क्षीणं रेतो यस्य स व्यवायक्षीणरेताः । ३ महाबलाघृतमाख्याति - चित्रक इति । फला = बृहदिन्द्रवारुणी । ५ पथ्य = हरीतकीम् । ४ विशाला = इन्द्रवारुणी, चित्र. ६ परिस्रुतं = वाससा गालि-तम् । ७ तुगाक्षीरी = वंशरोचना, अत्रापि ' प्रस्थसंयुतम् ' इति सम्बध्यते । यथा-ग्निबलमित्यर्थः । ९ प्रयुञ्जाना = सेवमाना | १० असृग्दोषान् = रक्तदोषान्, ' रुधिरेऽ-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar