सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1411–1420

अ ० ६२ ] उत्तरतन्त्रम् । Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri निद्रापरोऽल्पकथनोऽल्पभुगुण सेवी रात्रौ भृशं भवति चापि कफप्रकोपात् ॥ १० ॥

सर्वात्मके पवनपित्तकफा यथास्वं संहर्षिता इव च लिङ्गमुदीरयन्ति ॥ ११ ॥

चित्रं स जल्पति मनोऽनुगतं विसंज्ञो गायत्यथो हसति रोदिति मूढसंज्ञः । रक्तेक्षणो हतबलेन्द्रियभाः सुदीनः श्यावाननो विषकृतेऽथ भवेत् परासुः ॥ १३ ॥

विविधैर व पीडैश्च सर्वपस्नेहसंयुतैः । १२५३ मतिप्रचारः == अल्पबुद्धिरत्पगतिश्चेत्यर्थः । १ भृशम् = प्रधिकम् अपिशब्दान्नखादीनां शौक्त्यादिकम् । तदुक्तमन्यत्र - ' वाक्चेष्टितं मन्दमरोचकश्च नारीविविक्तप्रियताऽति-निद्रा । छर्दिश्च लाला च बलं च भुङ्क्ते नखादिशौक्त्थं च कफात्मके स्यात् ॥ ” इति । २ सान्निपातिकोन्मादलक्षणं निर्दिशति - सर्वात्मक इति । संहर्षिता इव = स्पर्धा. वन्त इवेत्यर्थः । ३ विकारोत्पत्तिसहितान् मनतो दुःखकरान् हेतूनभिघत्ते – चौररिति । नरेन्द्र-पुरुषैः = नृपाधिकारिभिः, अरिभिः = शत्रुभिः, अन्यैः = सिंहगजादिभिः । ४ च ते = पीडिते, रिरंसोः = ख्तुमिच्छो:, कामुकस्येत्यर्थः । मनसो विकारः = मानस उन्मादः । ५ मनोदुःखजमुन्मादं लक्षयति- चित्रमिति । चित्रं = विविधम्, मनोऽनुगतं गोप्य -मपि, बिसन्ज्ञ: = विपरीतज्ञानः । ६ विषजमुन्मादं लक्षयति- रक्तेक्षण इति । इतं बलमिन्द्रियाणि भाश्च यस्य स इतबलेन्द्रियभाः, भा दीप्तिः । ७ उन्मादस्य सामान्यचिकित्सामभिदधाति — स्निग्धमिति । ८ तीक्ष्णैः = विषाणिकाब्राह्मीकारवेल्लकादिभिः, उभयतोभागैः-वमन विरेचनैः, शिरसो विरेचनं विडङ्गतण्डुलादिभिर्बोध्यम् । ९ अवपीडैः । = नस्य-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२५४ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ६२ योजयित्वा तु तच्चूर्ण घ्राणे तस्य प्रयोजयेत् ॥ १५ ॥

जलेन तर्जयेद्वाऽपि रज्जुघातैर्विभावयेत् । बलवांश्चापि संरक्षेज्जलेऽन्तः परिवासयेत् ।

प्रभेदः । १ सुपूतिभिः = सुष्ठुशटितैः । २ अस्य == उन्मादातँस्य, प्रियस्य = प्रिय-वस्तुनः । ३ निर्विषैः = विषरहितै गनसादिभिः । ४ भोषयेत् = त्रासयेत्, कशा-भिः = अश्वादिताडनीभिः । ५ प्रतुदेत् = व्यथयेत, आरया = तीक्ष्णाग्रया शलाक • येत्यर्थः। ६ दीपयेत् = प्रज्ज्वालयेत् । ७ कूपे = गर्ते, “ वद्धं श्वभ्रे विनिक्षिपेत् ” इति वाग्भटः । ८ उन्मादे श्राहारविधिमभिधत्ते - त्र्यहादिति । तर्पणान् = 1 सक्तून्, केवलान् ' अम्बुयुक्तान् प्रदापयेदिति सम्बन्धः । ९ कुल्माषान् = यवादिपिष्टमयान् भक्ष्यान् । १० महाकल्याणघृतं वक्ति - विडङ्गेति । एतत् कल्याणघृतं ज्वरप्रतिषेधे पाठभेदेन पठितम् । ११ पर्णिनी = पृष्ठपर्णीत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ६२ ] उत्तरतन्त्रम् । १२५५ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

बालानां ग्रहजुष्टानां पुंसां दुष्टात्परेतसाम् । ख्यातं फलघृतं स्त्रीणां वन्ध्यानाञ्चाशु गर्भदम् ॥ २ ९ ॥ )

१ अबीजतां = नपुसकाम् । २ फलघृतमभिदधाति – बर्हिष्ठेति । बर्दिष्ठं = ३ वाजिगन्धा = ' असगन्ध ' इति ख्याता । श्रम-' नेत्रबाला ' इति ख्यातम् । रद्रुमः = देवदारु । ४ उन्मादे ब्राह्मघादियोगं निर्दिशति - ब्राह्मीमिति । ऐन्द्री = इन्द्रवारुणी । ५ लशति भिनत्ति रोगानिति लशुनम्, विशल्या = गुडूची, सुरसा तुलसी । ६ ज्योतिष्मती = ' मालकांगनी ' इति ख्याता | नागरं = शुण्ठी, अत्र ' मागविन्नाम् ' इति पाठे इन्द्रवारुणीभेदः । श्रनन्ता = उत्पलसारिवा । ७ सौराष्ट्री = ' फिटकिरी ' इति प्रथते । ८ उन्मादे सिराव्यधमुपदिशति - उरोपाङ्गेति । अपाङ्गः = शङ्खः । ९ ग्र CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां-१२५६ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ६३ शान्तदोषं विशुद्धञ्च स्नेहवस्तिभिराचरेत् ।

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते भूतविद्यातन्त्रे उन्मादप्रतिषेधो नाम ( तृतीयोऽध्यायः, आदितः ) द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२ ॥

विदग्धा विदग्धाच भिद्यन्ते ते त्रिषष्टिधा । होद्दिष्टां = स्कन्दग्रहादिप्रतिषेधोक्ताम् न्चेत्यर्थः । अमानुषोपसर्गप्रतिषेधोपरिष्टदेवग्रहाद्युक्ता १ उन्मादे चित्तप्रसादनादिकमुपदिशति उन्मादेष्विति । २ पच मे - मनोदुःखजे । ३ विषघ्न क्रियां कल्पस्थाने उपदिष्टवान् । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतभूतविधातन्त्रे सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां द्विषष्टितमोऽध्यायः । त्रिषष्टितमोऽध्यायः । ( अथ तन्त्रभूषणम् । ) ४ अथ भूतविद्याऽनन्तरमौपदविकाध्याये तन्त्रभूषणत्वेनाभिहितेषु चतुर्ष्वध्यायेषु क्रमानुसारेण रसभेदविकल्पमध्यायमधिकरोति - अथात इति । रसानां मधुरादीनां भेदेन द्वित्रिकादिभेदेन विकल्पो विभजनं यस्मिन्नध्याये स तम् अथवा रसभेदानां विकल्पो दोषभेदवशादवचारणं यस्मिन् स तं रसभेदविकल्पम् । ५ रसभेदकथने G प्रयोजन दर्शयति - दोषाणामिति । श्रभिहितः ' व्रणप्रश्नाध्याये ' इति शेषः । ६ यादृशानां रसानां त्रिषष्टिभेदा भवन्ति, तान्निर्दिशति - अविदग्धा इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ६३ ] उत्तरतन्त्रम् । Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri रसभेदत्रिषष्टिन्तु वीक्ष्य वीक्ष्यावचारयेत् ॥ ४ ॥

त्रींश्चानुगच्छति रसो लवणः कटुको द्वयम् । १२५७ तिक्तः कषायमन्वेति ते द्विका दश पञ्च च ॥ ७ ॥

तद्यथा - मधुराम्ल: १, मधुरलवणः २, मधुरकटुकः ३, मधु-रतिक्तः ४, मधुरकषायः ५, एते पञ्चानुक्रान्ता मधुरेण । अम्लल-वणः १, अम्लकटुकः २, अम्लतिक्तः ३, अम्लकषायः ४, एते चत्वारोऽनुक्रान्ता अम्लेन । लवणकटुकः १, लवणतिक्तः २, लव • श्रविदग्धाः - अन्येन श्रसंयुक्ताः, धातूनामनेकार्थकत्वेन श्रत्र विदग्धशब्दस्य संयुक्ता-थं कत्वात्; विदग्धाः = संयुक्ताः, भिद्यन्ते = एकैकेन सहानुगमनाद् भेदं यान्ति, ते = रसाः । २ वीच्य वीक्ष्य = दोषभेदविकल्पे वच्यमाणं तं तं दोषभेदं पौनः • पुन्येन विमृश्य, रसभेदत्रिषष्टिं = त्रिषष्टिधा भिन्नं तं तं रसम् श्रवचारयेत् = प्रयो • जयेदित्यर्थः । २ दोषभेदे रसभेदोपयोगं प्रतिपादयति - एकैकेनेति । भागशऽशांशतया रसा-नामेकैकेन मधुरादिनाऽनुगमनं प्रवर्तनं यदुदीरितमनन्तरेऽस्मिन्नैवाध्यायेऽभिहितम्, मतिमान् ऊहापोहकुशलो वैद्यः तत्र दोषभेदेषु तां रसभेदत्रिषष्टिं प्रयोजयेदित्यर्थः । 3 तत्र संयुक्तेषु पञ्चदशद्विरस संयोगान् प्रदर्शयति - यथेति । यथाक्रमप्रवृत्तानां = मधुरादिक्रमप्रवृत्तानाम्, द्विकेषु = द्विकसंयोगेषु । ४ अनुक्रमते = अनुगतो भवति । ५ पञ्चदशसंख्याकानां द्विकसंयोगानामनुगमन प्रकारमाह – तद्यथेति । मधुरा-म्लौ विद्येते यस्मिन् संयोगे स मधुराम्लः, एवं मधुरलवणादावपि बोध्यम् । मधुरा-म्लः = बदरकपित्थफलादिः १, मधुरलवणः = उष्टीक्षीरादिः २, मधुरकटुकः == कुक्कुरश्शृगालमांसादिः ३, मधुरतिक्तः = श्रीवास सर्जरसादिः ४, मधुरकषायः == तैलधन्वनफलादिः ५, अम्ललवण: = एडकादिः, ऊषकादिः ६, अम्लकटु: = चुक्रादिः ७, अम्लतिक्तः = सुरादिः ८, अम्लकषायः = इस्तिनीदधिशुकमांसादिः ९, लवणकटुकः = गोमूत्रस्वर्जिकादिः १०, लवणतिक्तः - त्रपुसीतादिः ११, लवण-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२५८ सुश्रुतसंहितायां-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ अ ० ६३ कषायः ३, एते त्रयोऽनुक्रान्ता लवणेन । कटुतिक्तः १, कटुक-षायः २, द्वावेतावनुक्रान्तौ कटुकेन । तिक्तकषायः १, एक एवा-नुक्रान्तस्तिक्ते । एवमेते पञ्चदश द्विकसंयोगा व्याख्याताः ॥ ८ ॥

त्रिकौन् वक्ष्यामः—

तद्यथा - मधुराम्ललवणः १, मधुराम्लमटुकः, २ मधुराम्लति • क्तः ३, मधुराम्लकषायः ४, मधुरलवणकटुकः ५, मधुरलवणतिक्तः ६, मधुरलवणकषायः ७, मधुरकटुकतिक्तः ८, मधुरकटुकषायः ९, मधुरतिक्तकषायः १०, एवमेषां दशानां त्रिकसंयोगानामादौ मधुरः प्रयुज्यते । अम्ललवणकटुकः १, अम्ललवणतिक्तः २, अम्ललवणकः षाय: ३, अम्लकटुतिक्तः ४, अम्लकटुकषायः ५, अम्लतिक्तकषायः ६, एवमेषां षण्णामादावम्ल: प्रयुज्यते । लवणकटुतिक्तः १, लवणकटु-कषायः = समुद्रफेनादिः १२, कटुतिक्तः = कर्पूरजातीफलादि: १३, कटुकषायः = लवलीफलइस्तिनीघृतादिः १४, तिक्तकषायः = भल्लातकमज्जाहरितालादिः १५, एवं पञ्चदशधा द्विरससंयोगाः प्रदर्शिताः । विंशतिस्त्रिरस संयोगान् दर्शयति — त्रिका-निति । २ दश = दश योगान् । ३ अर्ध = त्रीन् योगानित्य ': । ४ विंशति संख्याकानां त्रिरस संयोगानामनुगमन प्रकारमाख्याति - तद्यथेति । मधुराम्ललवणा बिद्यन्ते यत्र संयोगे स मधुराम्ललवणः एवं मधुराम्लकटुकादावपि बोद्धव्यम् । मधुराम्ललवण: = हस्तिमांसादिः १, मधुराम्ल कटुकः = शल्यकमांसादि: २, मधुराम्लतिक्तः = गोधूमोत्थसुरादिः ३, मधुराम्लकषायः = मस्तुतक्रादिः ४, मधुर • लवणकटुकः = कपोतमांसादिः अपूपादिश्च ५, मधुरलवणतिक्तः शम्बूकादिमांसः ६, मधुरलवणकषायः = पद्मकन्दादिर्गुडसंयुक्तः ताप्यकासीसादिश्च ७, मधुरकटुतिक्तः = कटुकाम्लभक्तादिः तृणशून्या फलशुष्ककुस्तुम्बर्यादिश्च ८, मधुरकटुकषायः = गोधामां-सैरण्डतैलादिः९, मधुरतिक्तकषायः - गुडूचीशाखामृगामिषतुवरकतैलादिः १०, अम्ललवणकटुकः = रौप्य शिलाजत्वादिः ११, अम्ललवणतिक्तः = इस्तिमृगमूषादिः १२, अम्ललवणकषायः = हस्तिनीदध्यादिः १३, अम्लकटुतिक्तः = मरिच संस्कृतसुरादिः १४, अम्लकटुकषायः = अम्लवेतसादिः १५, अम्लतिक्तकषायः = कीर मांसयुतसुरादिः १६, लवणकटुतिक्तः = श्रविमूत्रादिकः १७, लवणकटुकषायः प्ररुष्करः सरोमकः १८० CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ६३ ] Digitized by Arya Samaj nai and eGangotri १२५ ९ कषायः २, लवणतिक्तषाय: ३, एवमेषां त्रयाणामादौ लवणः प्रयु-ज्यते । कटुतिक्तकषायः १, एवमेकस्यादौ कटुकः प्रयुज्यते । एवमेते त्रिसंयोगा विंशतिर्व्याख्याताः ॥ १० ॥

मधुराम्ललवणकटुकः १, मधुराम्ललवणतिक्तः २, मधुराम्ललव-णकषायः ३, मधुराम्लकटुकतिक्तः ४, मधुराम्ल कटुकषायः ५, मधुरा-म्लतिक्तकषायः ६, मधुरलवणकटुतिक्तः, मधुरलवणकटुकषायः ८, मधुरलवणतिक्तकषायः ९, मधुरकटुतिक्तकषाय: १०, एवमेषां दशा-नामादौ मधुरः प्रयुज्यते । अम्ललवणकटुतिक्तः १, अम्ललवणकटु-कषायः २, अम्ललवणतिक्तकषायः ३, अम्लकटुतिक्तकषायः ४, एवमे षां चतुर्णामादावम्लः । लवणकटुतिक्तकषायः १, एवमे कस्यादौ ल-लवणतिक्तकषायः = समुद्रफेनाविकः १ ९, कटुतिक्तकषायः = कृष्णागरु सुरदारु स्नेहा • दिकः २०, एवं विंशतिविधास्त्रिरससंयोगाः प्रदर्शिताः । १ पञ्चदशचतुष्करस संयोगान्निर्दिशति - चतुष्कानिति । २ दशयोगानि. त्यर्थः । ३ पञ्चदशसंख्याकानां चतुष्करससंयोगानामनुगमनप्रकारं दर्शयति— मधुरेति । मधुराम्ललवणकटुका विद्यन्ते यत्र संयोगे स मधुराम्ललवणकटुकः, एवं शेषेष्वपि व्याख्यॆयम् । मधुराम्ललवणकटुकः = गोमूत्रान्वितशिलाजत्वादिः १, मधुरा. म्ललवणतिक्तः = गोमूत्र कशफक्षीरादिः २, मधुराम्ललवणकषायः = = सैन्धवान्वितत • क्रादिः ३, मधुराम्लकटुकतिक्तः - लशुनान्वितसुरादिः ४, मधुराम्लकटुकषायः = काञ्जिकान्वितैरण्डतैलादि: ५, मधुराम्लतिक्तकषायः = उदुम्बरान्वितयवास शर्करादिः ६, ७, मधुरलवणकटुकषायः == = गोमूत्रान्वि-मधुरलवणकटुकतिक्तः = वार्ताकफलादिकः ततैलादिः ८, मधुरलवणतिक्तकषायः = समुद्रफेनशर्करा चित्र कान्वितवदरादिः ९, मधुरकटुतिक्तकषायः = तिलगुग्गुल्वादिः १०, श्रम्ललवणकटुतिक्तः == सुवर्चलान्वि-तहस्तिनीदध्यादिकृतमुरादिकः ११, अम्ललवणकटुकषायः = • सौवर्चलान्वित हस्ति--नोदध्यादिः १२, अम्ललवणतिक्तकषायः = प्रौद्भिदलवणान्वितशुकर्मासादिः १३, अम्लकटुतिक्तकषायः- बालमूलकइस्तिनीदध्यादिः १४, लवणकटुतिक्तकषायः = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२६० Digitized by Arya Samaj Fourja Henhhal and eGangotri [ अ ० ६३ वणः । एवमेते चतुष्करससंयोगाः पञ्चदश कीर्तिताः ॥ १२ ॥

पञ्चकान् वक्ष्यामः-पञ्चकोन् पञ्च मधुर एवम लस्तु गच्छति ॥। १३ ॥ मधुराम्ललवणकटुतिक्तः १, मधुराम्ललवणकटुकषायः २, मधु-राम्ललवणतिक्तकषायः ’, मधुराम्लकटुतिक्तकषायः, मधुरलवण-कटुतिक्तकषाय: ५, एवमेषां पञ्चानामादौ मधुरः प्रयुज्यते । अम्लल-वरणकटुतिक्तकषायः २, एवमेकस्यादावम्लः । एवमेते षट् पञ्चकसं-योगा व्याख्याताः ॥ १४ ॥

षट्कमेकं वक्ष्यामः-एकस्तु पट्कसंयोगः -- मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायः । एष एक एव षट्संयोगः ॥ १५ ॥

एकैकश्च षड्रसा भवन्ति - मधुरः १, अम्ल: २, लवणः ३, कटुकः ४, तिक्तः ५, कषायः ६, इति ॥ १६ ॥

भवति चात्र । एषा त्रिषष्टिर्व्याख्याता रसानां रसचिन्तकैः सरोमकबाल बिल्वादिः १५, एवं पञ्चदशधाश्चतुष्करससयोगाः प्रदर्शिताः । १ अतः परं षट् पञ्चरस संयोगानाचष्टे - पञ्चकानिति । २ पञ्चकान् = पचर. ससंयोगान्, पञ्च = = पञ्च संख्याकान् = योगानित्यर्थः । ३ षट्संख्याकानां पञ्चरस-संयोगानामनुगम्नप्रकारं प्रतिपादर्यात - मधुरेति । व्याख्या पूर्ववत् कार्या । मधु. राम्ललवणकटुतिक्तः = म्रकर मर्दान्वित भ्रष्टवृत्ताकफलादिः १, मधुराम्ललवण-कटुकषायः = त्रिकटुयवश्चारान्विततक्रादिः २, मधुराम्ललवणतिक्तकषाय: = श्रौद्धि • दान्विततक्रादिः ३, मधुराम्लकटुतिक्तकषायः - हरीतकीधात्री फलादिः ४, मधुर • लवणकटुतिक्तकषायः = रसोनादिकः ५, अम्ललवणकटुतिक्तकषायः । = भल्लातक-रौप्य शिलाजतुमिश्रितनिम्बादिः: ६, एवं षट् पञ्चरससंयोगाः प्रदशिताः । ४ अतः परमेकं षड्ररूसंयोगं दर्शयति - षट्कमिति । मधुराम्ललवणकटुति-क्तकषायः = एणमांसादिकः १, एवमेक एव षड्ससंयोगोऽभिहितः । ५ संयु. क्तान् षड्रसानभिधत्ते – एकैकश्चेति । मधुरः = सन्तानि कागोदुग्धादिः १, अ. म्ल: • श्राम्रकरमर्दादिः २, लवणः = - रोमकादिकः ३, कटुकः चव्यादिकः ४, तिक्तः = निम्बपर्पटादिः ५, कषायः = पद्मन्यग्रोधाद्यङ्कुर।दिः ६, एवम संयुक्ताः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

प्र ० ६४ ] Digitized by Arya Samaj त सतन्त्र enai and eGangotri दोषभेदत्रिषष्ट्यां तु प्रयोक्तव्या विचक्षणैः ॥ १७ ॥

१२६१ इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु रसभेदविकल्पाध्यायो नाम ( प्रथमः, आदितः ) त्रिषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६३ ॥

9 षड्रसाः प्रदर्शिताः । १ दो भेदष्टियां दोषभेदविकल्पाध्याये वच्यमाणायाम्, दोषभेदविकल्पाध्याये ये द्विष्टिर्दोषभेदा वक्ष्यन्ते तेष्वेव स्वास्थ्यमादाय त्रिषष्टिया भिन्ना रसाः प्रयोक्तव्या इत्यर्थः । तदुक्तम् – “ द्विषष्टिर्दोषभेदाः स्यू रसभेदास्त्रिष • ` ष्टिधा । स्वास्थ्यं त्रिषष्टं विज्ञेयं तत्र षड्सयोजनम् ॥ ” इति । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गतान्त्रभूषणे सुधाऽऽख्यटिप्पयां त्रिषष्टितमोऽध्यायः । चतुःषष्टितमोऽध्यायः । २ रसभेदविकल्पानन्तरमौ निकाध्यायो कक्रमप्राप्तं स्वस्थवृत्तमध्यायमविकरोति-अथात इति | संस्थस्य वृत्तमाचारः । ३ समुद्दिष्टः = " समदोषः समाग्निश्च सम-धातुमलकियः । प्रसन्नात्मेन्द्रियमनाः स्वस्थ इत्यभिधीयते ॥ ” इति दोषधातुमलक्षय-बुद्धिविज्ञानीयेऽभिहितः । ४ श्रदिन: = अगिताबाधचिकित्सिते । ५ वक्ष्यते ' स्वस्थवृत्तम् ' इति शेषः । ६ ऋत्वाश्रयं स्वस्थवृत्तमभिधत्ते - यस्मिन्निति । ७ रसाः = रसवन्ति द्रव्याणीत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२६२ Digitized by Arya Samaj सुश्रुतसंहिता inteGangotri [ अ ० ६४

क्षीरेक्षुविकृति क्षौद्रशालिमुद्गादिजाङ्गलाः १३

सलिलञ्च प्रसन्नत्वात् सर्वमेव तदा हितम् । १ वर्षाचर्या प्रतिपादयति - प्रक्लिन्नत्वादिति । प्रक्लिन्नत्वात् = अत्यार्द्र-, भिषजेति पदस्य देयमन्नमित्यत्र सम्बन्धः । २ तन्त्रान्तरेऽपि " शमप्रकोपौ त्वात् दोषाणां सर्वेषामग्निसंश्रितौ ” इति । ३ अपद्रवं = द्रवहीनमित्यर्थः । ४ द्रवद्रव्य-विधौ पानीयवर्गे “ वर्षास्वान्तरीक्षमौद्भिदं वा सेवेत " इत्यादिना कथितम् । ५ तप्ता वरतं B शृतशीतम् । ६ विदाहम् = अम्लपाकम् । ७ तन्निमित्तं = विदाहनिमि • त्तम् । ८ ग्राम्यधर्मः- मैथुनम् । ९ विहायसि = अट्टाद्युपरिभागे । १० नाग-वधूभिः = हस्तिनीभिः | ११ चकारात्पूर्ववातादिकं समुच्चीयते । तत्र = वर्षास्वित्यर्थः । १२ शरच्चर्यं ब्रवीति — सेव्या इति । १३ जाङ्गलम् = एणादीनां लावादीनां -च मांसम् । १४ चन्द्रपादाः = = चन्द्रांशव इत्यर्थः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar