सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 1421–1430

अ ० ६४ ] Foundation Digitized by Arya उसरतभ् Chennai and eGangotri १२६३ सरःस्वाप्लवनचैव कमलोत्पलशालिषु ॥ १५ ॥

पित्तप्रशमनं यच्च तच्च सर्व समाचरेत् । ) ( हेमन्तः शीतलो रूक्षो मन्दसूर्योऽनिलाकुल: ॥ २१ ॥

रसमुच्छोपयत्याशु तस्मात् स्निग्धं तदा हितम् । ) हेमन्ते लवणक्षारतिकाम्लकटुकोत्कटम् ॥ २३ ॥

१ तिक्तस्य सर्पिषः = कुष्ठचिकित्सितेऽभिहितस्य तिक्तकस्य महातिक्तस्य घृत. स्येत्यर्थः । युक्तितः = योगतः, श्रातुरबलबलामभिसमीक्ष्येत्यर्थः । २ सेव्यमुपदिश्य वर्ज्यमुपदिशति – नोपेयादिति । नोपेयात् - न सेवेत, स्वप्नं दिवा = दिवास्वापम् । ३ शुचिस्फटिकवद् विशुद्धस्फटिकवन्निर्मलम् । ४ अगस्त्यस्य श्राकाशे नक्षत्ररू • पस्या गस्त्यमुनैरुदयेन निर्विषं निर्मलमित्यर्थः । ५ युक्तितः = योगतः, श्रातुर. बलादिकं विचार्येत्यर्थः । ६ हेमन्तचर्यामाख्याति – हेमन्त इति । ७ पिण्डीकृतः = संहत इति तात्पर्यम् । ८ हेमन्ते सेव्यासेव्यव्यवस्थामाइ - हेमन्त इति । ९ मद्यादीनि पानानीत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

" सुश्रुतसंहितायां = Digitized by Arya Samaj Found Chennai and eGangotri १२६४ [ अ ० ६४

दिवास्वप्नमजीर्णं च वर्जयेत्तत्र यत्नतः । ) एष एव विधिः कार्य्यः शिशिरे समुदाहृतः ॥ ३१ ॥

( हेमन्ते निचित: श्लेष्मा शैत्याच्छीतशरीरिणाम् । १ वारिकोष्ठे = ' टब ' इति समाख्ये काष्ठपाषाणादिकृत नौकाकारे जलपात्रे । २ साङ्गारयाने = अङ्गारघानिकायुक्ते, ' साङ्गारधाने इति हाराणचन्द्रसम्मतपाठः । ‘ अङ्गारधानिकाऽङ्गारशकट्यपि हसन्त्यपि ' इत्यमरः । साङ्गारयान इति पदं ' गर्भ गृहो -दरे ' इत्यत्र अन्वेति । गर्भगृहोदरे - गर्भागारमध्ये, " गर्भागारं वासगृहम् ' इत्यमरः । ६ रिलट्ठा: = श्रालिङ्घयेत्यर्थः । ४ ' मूलपत्र करीर । ग्रफल काण्डाधिरूढकम् । त्वक् पुष्पं कवकं चैव शाकं दशविध स्मृतम् ॥ ' इति । मूलं मूलकविशादेः १, पत्रं वास्तुकादेः २ करीरं वंशाङ्कुरादेः ३, श्रग्रं वेत्रादेः ४, फलं कूष्माण्डवार्ताक्यादः ५, काण्डं कमलादेर्नालम् ६, अधिरूढकं = तालबीजाङ्कुरास्थिमज्जादि ७, स्वक् मातुलुङ्गादेः ८, पुष्पं तिन्तिडीकोविदारादेः ९, कवकं छत्राकम् १० । ‘ पत्रं पुष्पं फलं नालं कण्डं संस्वेदजं तथा । शाकं षड्विधमुद्दिष्टं गुरु विद्याद्यथोत्तरम् ॥ ' इति मतान्तरोक्तानि च शाकानि बोध्यानि । ५ ‘ मांसम् ’ इति शेषः । ६ मद्यस्य उपरितनो यः स्वच्छो भागः सा प्रसन्ना कथिता । " सुरामण्डः प्रसन्ना स्यात् ” इति शार्ङ्गधरः । ७ दिमागमे = हेमन्तर्तौ । ८ वसन्तचर्यामभिदधाति-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ६४ ] Digitized by Arya samanaon Chennai and eGangotri १२६५ औष्णचाद्वसन्ते कुपितः कुरुते च गदान् बहून् ॥ ३२ ॥

व्यायाममञ्जनं धूमं तीक्ष्णञ्च कवलग्रहम् । सुखाम्बुना च सर्वार्थान् सेवेत कुसुमागमे ॥ ३६ ॥ )

" हेमन्त इति । निचितः = सञ्चित इत्यर्थः । १ हिमात्यये = वसन्ते । शासत्रो माधवः । ३ कोष्णं - किचिदुष्णम्, श्रद्रवंद्रवरहितम् । २ मधुकृत ४ मियुद्धं = बाहुयुद्धम्, ' नियुद्धं बाहुयुद्धे स्यात् ' इत्यमरः । श्रध्वा - • मार्गगम-नम्, शिलानिर्घातः = शिलया गात्राभिहननम् । ५ उत्सादनम् = उद्वर्तनम् । ६ “ हरेद् वसन्ते श्लेष्माणं पित्तं शरदि निर्हरेत् ” इति सूत्रस्थानेऽप्युक्तम् । ७ ग्रीष्मचर्यामुपदिशति - व्यायाममिति । व्यायामं = शरीरायासकरकर्म, आयासः– व्यायामापेक्षयाऽल्पश्रमकरं कर्म, परिशोषि = शोषणशीलम् । अग्नि-९ ग्रीष्मे सेव्यकर्म निर्दिशति - सरांसीति । गुणोद्रिक्तान् = कटुकाम्ललवणान् । सरांसि = देवखातानि जलाधाराणि, सरितः = गङ्गादिनदीः, वापी: दीर्घिकाः, ' पाषा-८० CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां-१२६६ Digitized by Arya Samaj Boundation Chennai and eGangotri [ अ ० ६४

णैरिष्टिकाभिर्वा बद्धकूपा बृहत्तरा । ससोपाना भवेद् वापी प्राहुः शास्त्रविशारदाः ॥ ' इति । १ परार्ध्यानि = श्रेष्ठानीत्यर्थः । २ तालवृन्तं तालपत्ररचितव्यजनम् । ३ दिग्धानि = युक्तानि । सुगन्धीनि = कर्पूराद्यधिवासितानि । ४ मन्थान् = जलघृताक्तसक्तून् । ५ मधुरद्रवो रसालपानकादिविद्यते यत्र भोजने तन्मधुरद्रवम् । " दिवा पानानि शीतानि हितं रात्रौ च भोजनम् । ससर्पिःश • र्करं शीतं शृतेन पयसा युतम् ॥ ” इति तन्त्रान्तराद्रात्रौ भोजनं दिवा मन्यादिपान-मित्युन्नेयम् । ६ प्रत्यग्रकुसुमाकीर्णे == नवपुष्पास्तृते, हर्म्यसंस्थिते = काष्टेष्टकादि • कृतधवलगृहोपरिसंस्थिते, रात्रौ हर्योपरि दिवा शीतगृहे शयीत । तथा च तन्त्रा-न्तरम् — “ दिवा शीतगृहे निद्रां निशि चन्द्रांशुशीतले । भजेच्चन्दनदिग्धाङ्गः प्रवाते . हर्म्यमस्तके ॥ ” इति । ७ प्रावृट्चर्यां निरूपयति- तापात्यय इति । उापात्यये = वर्षतौं, गुरवस्त्रयः = मधुराम्ललवणाः । ८ " पच्छिल्याद् गौरवाद् द्रव्यं रुद्धवा रसवहाः सिराः । धत्ते यद्गौरवं तत्स्यादभिष्यन्दि यथा दधि ॥ ” इति । ९ निदाघोपचितं = ग्रीष्मकालस; चितम् ॥ १० स्नेहस्वेदादिविधिनेत्यर्थः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ६४ ] Digitized by Arya sama स्त Chennai and eGangotri

कुपितं शमयेद्वायं वार्षिकं चाचरेद्विधिम् ऋतावृतौ य एतेन विधिना वर्त्तते नरः ॥ ५५ ॥

घोरानृतुकृतान् रोगान्नाप्नोति स कदाचन । अंत ऊर्ध्वं द्वादशाशनप्रविचारान् वक्ष्यामः । तत्र शीतोष्ण-स्निग्धरूक्षद्रवशुष्कै ककालिकद्विकालिकौषधयुक्तमात्रा हीनदोषप्रशम-नवृत्त्यर्थाः ॥ ५६ ॥

१ व्यवायं = मैथुनम् 1 । २ मृदूत्तरां = मृद्वाच्छादनाम् । ३ वर्षाजल निषेधमाह— सविषेति । ४ विषदुष्टेन = शालपुष्पादिविषौषधि पुष्पगन्धादिदोषयुक्तेन, प्रावृ. षेण्येन = प्रावृषि भवेन, ' प्रावृष एण्यः ' इत्येण्यः! ५ तत् = श्रन्तरीक्षं तोयम् । ६ उप • दंशो मद्यरोचकद्रव्यं, तेन सहितान् सोपदंशान् । ७ वार्षिकं = वर्षाकालिकम् । वर्षा - शीत - ग्रीष्मसमये श्रानन्ददायकानि - " पीताम्बरं पयःपानं पादुका पूर्णमन्दिरम् । परान्नं पद्मपत्राक्षी वृष्टौ सप्तसुखावहाः ॥ तैलतापन-ताम्बूलं तूलिका तप्तभोजनम् । तप्ताम्बु तरुणी नारी शीते सप्त सुखावद्दाः ॥ चन्दनं च चतुर्द्वारं चामरं चीरचन्द्रमाः । चम्पकं चतुरा नारी ग्रीष्मे सप्तसुखावहाः ॥ ” इति । ८ श्रार्तवविधिसेवनफलमभिधत्ते - ऋताविति । एतेन विधिना = पूर्वोक्तेन विधानेनेत्यर्थः । ९ द्वादशाशनप्रविभागानाह - अत इति । १० तत्र - द्वादशा-शनप्रविभागेषु मध्ये । श्रशनप्रविचारानिति पाठे श्रशनस्य भोजनस्य प्रकृष्टान् CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां -[ अ ० ६४ १२६८ Digitized by Arya SamapFoundation Chennai and eGangotri

१ * यथर्त्तदत्तस्त्वाहारो दोषप्रशमनः स्मृतः ।

५४ विचारणान् अवचारणरूपान् १ शीताहारविषयं दर्शयति - तृष्णेति । शी-। २ तैः = शीतवीर्यैरित्यर्थः । ३ उष्णाहारविषयमभिधत्ते –कफेति । कफवातामयावि · ष्टान् = कफवातरोगग्रसितान् । ४ श्रक्लिन्नकायान् = क्लेदरहितदेहान् । ५ स्निग्धाहारविषयमभिदधाति - वातिकानिति । वातिकान् = वातप्रकृतीन् । ६ रूक्षभोजनविषयं निर्दिशति - मेदसेति । मेदसाऽभिपरीतान् मेदोव्याप्तदेहान्, स्निग्धान् = स्निग्धशरीरान् । ७ द्रवभोजन विषयमाह - शुष्केति । द्रवैः = द्रवब-हुलैरन्नैरित्यर्थः । ८ शुकभोजनविषयं निरूपयति - प्रक्लिन्नेति । प्रक्लिन्नका-यान् = कुष्ठिप्रभृतीन् कुथितशरीरान् " व्रणिनः = क्लिन्नव्रणयुक्तान् । ९ एककालो. भयकालभोजन विषयमभिदधाति - एकेति । एककालं होनमात्रमेव भोजनं देयम् । १० औषधयुक्तमात्राहीन भोजनविषयमभिधत्ते - औषधेति 1.११ मात्राद्दीनः ' आहार ' इति शेषः । १२ यथर्तुदत्ताहारफलं बक्ति - यथेति ।.१३_वृत्यर्थे = स्वा • CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ६४ ] Digitized by Arya Simon Chennai and eGangotri १२६ ९ ऊर्ध्वं दशौषध कालान् वक्ष्यामः । तत्राभक्तं प्राग्भ • क्तमधोभक्तं मध्येभक्तमन्तराभक्तं सभक्तं सामुद्गं मुहुर्मुहुर्यासं ग्रासान्तरञ्चेति दशौ धकालाः ॥ ६५ ॥

तंत्राभक्तं तु यत् केवल मे वौषधमुपयुज्यते ॥ ६६ ॥

वीर्याधिकं भवति भेषजमन्नहीनं हन्यात्तथाऽऽमयमसंशयमाशु चैव । तद्बालवृद्धवनितामृवस्तु पीरवा ग्लानिं परां समुपयान्ति बलक्षयञ्च ॥ ६७ ॥

प्राग्भक्तं नाम - यत् प्राग्भक्तस्योपयुज्यते ॥ ६८ ॥

शीघ्रं विपाकमुपयाति बलं न हिंस्या-दन्नावृतं न च मुहुर्वदनान्निरेति । प्राग्भक्त सेवितमथौषध देव दद्याच्च वृद्धशिशु भीरुकृशाङ्गनाभ्यः ॥ ६ ९ ॥ अधोभक्तं नाम - यदधो भक्तस्येति ॥ ७० ॥

मध्येभक्तं नाम - यन्मध्ये भक्तस्य पीयते ॥ ७१ ॥

पीतं यदन्नमुपयुज्य तदूर्ध्व काये हन्यादान् बहुविधांश्च बलं ददाति । मध्ये तु पीतमपहन्त्य विसारिभावाद् ये मध्यदेहमभिभूय भवन्ति रोगाः ॥ ७२ ॥

अन्तराभक्तं नाम - यदन्तरा पीयते पूर्वापरयोर्भक्तयोः ॥ ७३ ॥

स्थ्यरक्षणार्थं मित्यर्थः । १ दशौषधकालान् दर्शयति — अत इति । २ श्रभक्त. कालं निरूपयति - तत्रेति । केवलम् - अन्नरहितमित्यर्थः । ३ एतेन वालादीनामभ-कौषधनिषेधो बोध्यः । ४ प्राग्भक्तकालमभिदधाति - प्रागिति । प्राग्भक्तं - भक्त • स्यादौ । ५ प्राग्भक्ताख्यमौषधमित्यर्थः । ६ अधोभक्तमध्यभक्तयोर्लक्षणमाइ - अधोभक्तमिति । श्रधोभक्तं = भोजनान्ते इत्यर्थः । अर्ध भोजननान्तरं यदौषधमुपयुज्यते, तन्मध्येभक्तम् । ७ श्रविसारि • भावात् = श्रविप्रसरणस्वभावात्, मध्यदेहं == कोष्ठमित्यथः । ८ अन्तराभक्तसभक्त-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२७० Digitized by Arya San सुश्रुतसंहितायां and eGangotri [ अ ० ६४ संभकं मान - यत् सह भक्तेन ॥ ७४ ॥

पथ्यं सभक्तमबलाबलयोर्हि नित्यं तद्वेषिणामपि तथा शिशुवृद्धयोश्च ।

श्वासे मुहुर्मुहुरतिप्रसृते च कासे हिक्कावमीषु स वदन्त्युपयोज्यमेतत् ॥ ७ ९ ॥ ग्रासं तु यत्पिण्डव्यामिश्रम् ॥ ८० ॥

ग्रासान्तरं तु - यद्ग्रासान्तरेषु ॥ ८१ ॥

ग्रासेषु चूर्णमर्बलाग्निषु दीपनीयं वाजीकराण्यपि तु योजयितुं यतेत ।

कालं ब्रवीति — अन्तरेति । अन्तराभक्तं = यत् पूर्वापरयोर्भक्तयोरन्तरा मध्ये पीयते, पूर्वापरयोः = प्रातः सायङ्कालिकयोः । १ सभक्तं = भक्तयुक्तम् । २ तद्वेषिण भेषजद्वेषिणामित्यर्थं । ३ सामुद्गकालं निरूपयति - सामुद्गमिति । समुद्रस्य सम्पुटस्येदं सामुद्गं, सम्पुटितमन्नमिति तात्पर्यम् । ४ द्विधा प्रविसृते = ऊर्ध्वाधो देहे प्रसृते । ५ मुहुर्मु · हुः कालं दर्शयति - मुहुरिति । मुहुर्मुहुर्वारं वारं यदौषधमुपयुज्यते तन्मुहुर्मुहुरित्यर्थः । ६ ग्रास - ग्रासान्तरकालमाह – ग्रासमिति । अन्नेन सह ग्रस्यते यत्तद् ग्रासम्, पिण्डव्यामिश्रं = कवलव्यामिश्रम् । ७ ग्रासयोरन्तरं मध्यमिति ग्रासान्तरम्, ग्रासा-न्तरेषु = कवलान्तरेषु । ८ अबलाग्निषु = दुर्बलाग्निव्वित्यर्थः । ९ वमनीयधू-न्मा = स्नायुचर्मखुरश्शृङ्गकर्कट का स्थिशुष्कमत्स्य वल्लूर क्रिमिप्रभृतिभिर्वामनीयैः कृतान् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ६५ ] Digitized by Arya गुप्तरतन्त्र Chennai and eGangotri १२७१ विसृष्टे विण्मूत्रे विशदकरणे देहे च सुलघौ विशुद्धे चोद्गारे हृदि सुविमले वाते च सरति । तथाऽन्नश्रद्धायां क्कमपरिगमे कुक्षौ च शिथिले प्रदेयस्त्वाहारो भवति भिषजां कालः स तु मतः ॥ ८४ ॥

-इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रे तन्त्रभूषणाध्यायेषु स्वस्थवृत्ताध्यायो नाम ( द्वितीयोऽध्यायः, आदितः ) चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥

द्वात्रिंशत्तन्त्रयुक्तयो भवन्ति शास्त्रे । तद्यथा - अधिकरणं १, योग: २, पदार्थ: ३, हेत्वर्थ: ४, उद्देशः ", निर्देशः ६, उपदेशः ७, अप-देश: ८, प्रदेशः ९, अतिदेशः १०, अपवर्गः ११, वाक्यशेष: १२, अर्थाप-त्ति: १३, विपर्ययः १४, प्रसङ्गः १५, एकान्त: १६, अनेकान्तः १७, पूर्व-पक्ष: १८, निर्णय: १ ९, अनुमतं २०, विधानम् २१, अनागतावे क्षणम् २२, १ औषधकालान् प्रदर्श्य आहारकालं निरूपयति - विसृष्ट इति । विशदानि करणानि इन्द्रियाणि यस्मिन् देहे स तस्मिन् विशदकरणे । २ विशुद्धे - मधुराम्ल -- भूमगन्धिवियुक्ते, वाते सरति = अधोवाते निःसरति सतीत्यर्थः । ३ श्रन्नश्रद्धायां = भक्ताकाङ्क्षायाम्, क्लमपरिगमे = श्रनायासश्रमरहिते, शिथिले = स्तब्धतारहिते इत्यर्थः । इति सुश्रुतसंहिताया उत्तरतन्त्रान्तर्गत स्वस्थवृत्ताध्याये सुधाऽख्यटिप्पन्यां चतुःषष्टितमोऽध्यायः । -पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । ४ स्वस्थवृत्तानन्तरं दुर्विज्ञेयानामर्थानां प्रसाधनार्थं युक्तीरभिधातुं तन्त्रयुक्त्यध्या-यमधिकरोति – अथात इति । त्रायते शरीरमनेनेति तन्त्रं शास्त्रं चिकित्सा च तस्य - युक्तीः योजना अधिकृत्य कृतोऽध्यायस्तं तन्त्रयुक्तिम् । तद्धितप्रत्ययस्य लोपः । ५ द्वात्रिंशत्तन्त्रयुक्तीनां नामानि निर्दिशति - द्वात्रिंशदिति । एतेषां व्याख्यानमग्रे द्रष्टव्यम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२७२ Digitized by Arya सुश्रुतसहिताया nai and eGangotri [ अ ० ६५ अतिकान्तावेक्षणं २३, संशय: २४, व्याख्यानं २५, स्वसंज्ञा २६, निर्व-चनं २७, निदर्शनं २८, वियोग: २ ९, विकल्पः ३०, समुच्चयः ३१, ऊ-ह्यम् ३२, इति ॥ ३ ॥

अत्रासां तन्त्रयुक्तीनां किं प्रयोजनम्? उच्यते- वाक्ययोजनमर्थ-योजनश्च ॥ ४ ॥

भवन्ति चात्र श्लोकाः ।

येर्न वाक्यं युज्यते स योगः । यथा-' तैलं " पिबेच्चामृतवल्लिनिम्बहिंस्राऽभयावृक्षक पिप्पलीभिः । सिद्धं बलाभ्याञ्च सदेवदारु हिताय नित्यं गलगण्डरोगे ' ॥ इत्यत्र तैलं सिद्धं पिबेदिति प्रथमं वक्तव्ये तृतीयपादे सिद्धमि. ति प्रयुक्तम्, एवं दूरस्थानामपि पदानामेकीकरणं योगः ॥ ९ ॥

१ तन्त्रयुक्तीनां प्रयोजनं दर्शयति - अत्रेति । अत्र = चिकित्साशास्त्रे, वाक्य • योजनम् = श्रसम्बद्धवाक्यस्य सम्बन्धनम्, अर्थंयोजनं = लीनस्य असङ्गतस्य चार्थस्य सङ्गतीकरणम् । २ श्रसद्वादिप्रयुक्तानां = प्रतिरसपाकादिप्रतिपक्षवादिकथितानाम्, प्रतिषेधनं अपदेशादितन्त्र युक्तिभिः परपक्षदूषणम् । ३ स्ववाक्यसिद्धिः = स्ववाक्य. स्थापनम्, तन्त्रयुक्तितः = निर्णय [ ख्यतन्त्र युक्त्येत्यर्थः । ४ लीनाः = असम्यग्द-शिवाः। ५ प्रसाधनं = योगाख्यादितन्त्र युक्तिभिः समाधानं क्रियत इति शेषः । ६ श्रम्बुजवनस्य = कमलवनस्य । ७ प्रबोधस्य = यथार्थज्ञानस्येत्यर्थः । ८ अथ अधिकरणलक्षणं दर्शयति - तन्त्रेति । तत्र = - द्वात्रिंशत्तन्त्रयुक्तिषु मध्ये, यमर्थमधिकृत्य अन्योऽर्थः उच्यते तदधिकरणम् । ९ योगलक्षणमुपदिशति - येनेति । येन विपर्ययेणोक्तानां सन्निकृष्टविप्रकृष्टानां पदानामेकीकरणं स योग इत्यर्थः । १० तैलं CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar