सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 151–160

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri उत्तरतन्त्रस्थ विषयानुक्रमः । १४५ विषया: -सूत्राङ्काः क्षुत्तृष्णाघातजोदावर्तचिकित्सा पृष्ठाङ्काः ३४ १२१४ निद्राघातजोदावतें चिकित्सा ३५ 33 उदावर्तीपवचिकित्सा ३६ दोषजोदावर्तस्य निदानं लक्षणानि च ३७-४० II II दोषजोदावर्तचिकित्सा ४१-५३ १२१५ ५६ षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः । विसूचिकाप्रतिषेधाध्यायोपक्रमः १-६ .१२१७ अजीर्णस्य भेदाः ३ 99 विसूचिका निरुक्तिः ४ विसूचिकालक्षणम् अलसकलक्षणम् विलम्बिकाया लक्षणम् ५-६ 39 ७-८ १२१८ ९ " आमस्य विकारान्तरकारित्वम् १० 91 विसूचिकाया असाध्यलक्षणम् ११ 99 विसूचिकायाश्चिकित्सा १३-१९ 99 आनाहसम्प्राप्तिः २० १२१ ९ आमजानाहस्य लक्षणम् २१ १२२० पुरीषजा नाहस्य लक्षणम् २२ 99 आना होचकित्सा २३-२७ 91 ५७ सप्तपञ्चाशोऽध्यायः । अरोचकप्रतिषेधाध्यायोपक्रमः १-२ १२२१ अरोचकसम्प्राप्तिः 98 पञ्चविधानामरोचकानां लक्षणानि ४-५ १२२२ वातजारोचकचिकित्सा ६ " पित्तजारोचकचिकित्सा ७ " श्लेष्मजारोचकचिकित्सा ८ " " अरोचके कतिपययोगाः ९ -१६ १२२३ आगन्तुजारोचकचिकित्सा १६-१७ १२३४ ५८ अष्टपञ्चाशोऽध्यायः । मूत्राघातप्रतिषेधाध्यायोपक्रमः १-२ १२२५ मूत्राघातानां नामनिर्देशः ३-४ १० CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri १४६ विषया: -वातकुण्डलिकाया लक्षणम् वाताष्ठीलाया लक्षणम् वातबस्तेर्लक्षणम् सुश्रुतसंहिताया: -सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ५-६ १२२६ ७-८ " 9 ९ -१० १२२६. मूत्रातीतस्य लक्षणम् मुत्रजठरस्य लक्षणम् मूत्रोत्सङ्गस्य लक्षणम् मूत्रक्षयस्य लक्षणम् मूत्रग्रन्थेर्लक्षणम् मूत्र शुक्रस्य लक्षणम् ११-१२ 99 १३-१४ " १५-१६ 29 १७ 9 १८-१९ १२२७-२०-२१ " उष्णवातस्य लक्षणम् २२-३३ P मूत्रौकसादस्य लक्षणम् २४-२६ " पूर्वोक्त मूत्राघातानां चिकित्सा २७-६० १२२८ मूत्ररक्तचिकित्सा ५१-५२ १२३० मूत्राघाते घृतम् ५३-१७ १२३१ मूत्राघाते बलाघृतम् ५८-१४ " मूत्राघाते महाबलातैलम् ६५-७२ १२३२ ५४ एकोनषष्टितमोऽध्यायः । मूत्रकृच्छ्रप्रतिषेधाध्यायोपक्रमः १-२ १२३३ मूत्रकृछ्रभेदाः 3 99 वातजादिदोषभेदेन मूत्रकृच्छ्र लक्षणान ४-१४ II अश्मरीजमूत्रकृच्छ्रचिकित्सा मूत्रकृच्छ्र चिकित्सा वातिकमूत्रकृच्छ्र चिकित्सा पैत्तिक मूत्रकृच्छ्र चिकित्सा श्लैष्मिक मूत्रकृच्छ्रचिकित्सा सान्निपातिकमूत्रकृच्छ्रचिकित्सा • आभघातजमूत्रकृच्छ्रचिकित्सा पुरोषजमूत्रकृच्छ्रचिकित्सा ६० षष्टितमाध्यायः । अमानुषोपसर्गप्रतिषेधाध्यायोपक्रमः ग्रहसामान्यलक्षणम् CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar १५-१६ १२३४ १७-१९ १२३५ २०-२२ 19 २३ 99 २४ १२३६-२५ 99 २६ " २७ १-३ ४ १२३७

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ' उत्तरतन्त्रस्थविषयानुक्रमः । विषया: -ग्रहावेशा नराः ग्रहाधिपानां संख्या देवाद्यष्टविधग्र हा विष्टलक्षणम् देवादीनां ग्रहणकालः देहं विशतां ग्रहाणामलक्ष्ये हेतुः ग्रहाणां मनुष्यशरीरावेशे कथनम् ग्रहाणां भूतसंज्ञकत्वे कारणम् १४७ सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ५ १२३८ ६-७ " ८-१६ १७-१८ १२३ ९ १ ९ १२४० २०-२५ $ 9 २६ १२४१ २७ 19 भूतविद्याशब्दनिर्वचनम् सामान्यतः सर्वग्रहचिकित्सा ग्रहाणां वस्त्रादिप्रदानकालः २८-३० ३१ १२४२ देवग्रहचिकित्सा ३२ 99 असुरग्रहचिकित्सा ३३ " " गन्धर्वयक्ष ग्रहयो चिकित्सा ३४ " 1 पितृग्रहचिकित्सा -३ ९ " नागराक्षसग्रहयोश्चिकित्सा ३६ 99 पिशाचग्रहचिकित्सा ३७ " ग्रहाविष्टे धूप ३८-३९ १२४३ ग्रहाविष्टे गजपिप्पल्या दिर्योगः ४० III ग्रहाविष्टे खरपुरीषादितैलम् ४१-४२ 39 ग्रहाविष्टे कतिपये योगाः ४३-४६ 19 ग्रहाविष्टेऽपराजितोयोगः ४७-६३ १२४४ देवग्रहेऽशुचिप्रयोगनिषेधः १४-१५ १२४६ ग्रहाविष्टे हिताहारादिसेवनम् ५६ ६१ एकषष्टितमोऽध्यायः । अपस्मार प्रतिषेधाध्यायोपक्रमः १-२ 99 अपस्मारनिर्वचनम् ३. 97 अपस्मारनिदानम् ४-६ १२४६ अपस्मारपूर्वरूपाणि ७ अपस्मारस्य सामान्यलक्षणम् ८ - ९ अपस्मारस्य भेदाः १० १२४७ चातजादिदोषभेदेन अपस्मारलक्षणानि CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar ११-१६ "

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri १४८ सुश्रुतसंहिताया: -विषया: -सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः केषाचनमते अपस्मारस्यागन्तुकत्वम् १७ १२४७ स्वमते अपस्मारस्य दोषजत्वकथनम् १८-२१ 99 अपस्मारे कतिपये योगाः २२-३० १२४८ अपस्मारे सिद्धार्थकं घृतम् ३१-३३ १२४ ९ अपस्मारे पञ्चगव्यं घृतम् ३४-३७ १२६० अपस्मारे भार्ग्यादिसुरा ३८-४० " अपस्मारे सिराव्यधः ४१ १२५१ ६२ द्विषष्टितमेऽध्यायः । उन्मादप्रतिषेधाध्यायोपक्रमः १-२ 19 उन्मादनिरुक्तिः 19 उन्मादस्य भेदाः ४-३ उन्मादस्य पूर्वरूपाणि ६-७ १२५२ पञ्चविधोन्मादानां लक्षणानि ८-१३ 19 उन्मादस्य सामान्यचिकित्सा १४-१९ १२५३ उन्मादे आहारविधानम् २०-२१ १२६४ उन्मादे फलघृतम् २२-२९ 19 उन्मादे ब्राह्मादियोगः ३०-३२ १२५६ उन्मादे सिराव्यधनम् ३३ उन्मादे चित्तप्रसादनादिकम् ३४-३९ १२५६ ६३ त्रिषष्टितमोऽध्यायः । रसभेदविकल्पाध्यायोपक्रमः १-२ 99 रसभेदप्रयोजनम्: ३ रसभेदाः 20 दोषभेदेन रसभेदोपयोगः " ५ पञ्चदशद्विरससंयोगाः विंशतिस्त्रिरससंयोगाः पञ्चदशचतुष्करससंयोगाः षट्पञ्चरससंयोगाः एकः षड्रसमंयोगः असंयुक्ताः षड्रसाः अध्यायोपसंहारः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar १२५७ ६-८ 99 ९ -१० १२५८ ११-१२ १२५ ९ १३-१४ १२३० १५ १६. " १७ 39

विषया: -Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri उत्तरतन्त्रस्थविषयानुक्रमः । ६४ चतुःषष्टितमोऽध्यायः । १४ ९ सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः स्वस्थवृत्ताध्यायोपक्रमः १-२ १२६१ स्वस्थ लक्षणम् 3-8 19 ऋत्वाश्रयं स्वस्थवृत्तम् ५ 39 वर्षाविधिः ६-१२ १२६२ शरदूविधिः १३-२० महेन्तविधिः २१-३१ १२६३ वसन्तविधिः ३२-३९ १२६४ ग्रीष्मविधिः ४०-४५ १२६६ प्रावृषेण्यविधिः ४६-६४ १२६६ आर्तवविधिसेवनफलम् ५५ १२६७. द्वादशाशनप्रविभाग विधानम् ५३ 59 शीताहारविषयः ५७ १२६८ उष्णाहारविषयः ६८ II स्निग्धाहारविषयः ५ ९ 22 रूक्षाहारविषयः ६० द्रवशुष्काहारयोर्विषयः ६१ " 19 एककालोभयकालाहारविषयः ६ ९ औषधयुक्तमात्राहीनाहारविषयः यथर्तुदत्ताहारफलम् 13 ६३ ६४ " ६५ १२६ ९ अभक्तकालनिरूपणम् ६६-६७ प्राग्भक्तकालवर्णनम् ६८-६९ " अधोभक्तमध्यभक्तयोर्लक्षणम् ७०-७२ 19 अन्तराभक्तसभक्तवर्णनम् ७३-७५ " सामुद्रका रूप मुहुर्मुहुः कालनिरूपणम् ग्रासग्रासान्तरकालनिरूपणम् आहारकालनिरूपणम् CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar ७६-७७ ७८-७९ १२७० I ८०-८३ II ८४ १२७१

सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri १५० सुश्रुतसंहिताया: --विषया: -६५ पञ्चषष्टितमोऽध्यायः । तन्त्रयुक्त्यध्यायोपक्रमः द्वात्रिशतन्त्रयुक्तीनां नामनिर्देशः तन्त्रयुक्तीनां प्रयोजनम् अधिकरणलक्षणम् १-२ १२७१ ३ 99 ४-७ १२७२ ४ ९ १५ योगलक्षणम् पदार्थ लक्षणम् हेत्वर्थ लक्षणम् १० १२७३ ११ S उद्देशलक्षणम् १२ 34 निर्देश लक्षणम् १३ उपदेश लक्षणम् १४ " अपदेशलक्षणम् १५ प्रदेशलक्षणम् १६ " अतिदेशलक्षणम् १७ १२७४ 9 अपवर्गलक्षणम् १८ " 1 वाक्यशेषलक्षणम् अर्थापत्तिलक्षणम् विपर्ययलक्षणम् १ ९ " २० 19 २१ II प्रसङ्गलक्षणम् २२ 95 एकान्तलक्षणम् २३ १२७५ अनेकार्थंलक्षणम् २४ 55 पूर्वपक्ष लक्षणम् २५ निर्णयलक्षणम् २६-२७ 35: अनुमतलक्षणम् २८ विधानलक्षणम् २ ९ अनागतावेक्षणलक्षणम् " ३० अतिक्रान्ता वेक्षणलक्षणम् 19 ३१ संशयलक्षणम् ३२ १२७६ व्याख्यानलक्षणम् ३३ स्वसंज्ञालक्षणम् ३४ 25 CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri उत्तरतन्त्रस्थ विषयानुक्रमः । विषया: -निर्वचनलक्षणम् निदर्शनलक्षणम् नियोगलक्षणम् समुच्चयलक्षणम् विकल्पलक्षगम् ऊह्यलक्षणम् ६६ षट्षष्टितमोऽध्यायः । अध्यायोपसंहारः दोषभेदविकल्पाध्यायोपक्रमः दोषभेदविषये सुश्रुतस्य प्रश्नः दोपादीनां देहधारकत्वम् तन्त्रोक्त विषयोपसंहारः द्विषष्टिदोषभेदवर्णनम् द्विषष्टिदोषभेदोपसंहारः अस्य तन्त्रस्य प्रशंसा अस्य तन्त्रस्याध्ययनफलम् १५१ सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ३५ १२७६ ३६ ३७ ३८ ३ ९ १२७७ ४० ,, ४१-४३ १-३ १२७८ ४-६ 916 ९ -११ १२७ ९ १२-१४ १२८१ • ११-१६ १७. १२८२ इति सुश्रुतसंहिताया विषयानुक्रमः समाप्तः । आयुर्वेद के सब स्थान के छपे ग्रन्थों के सुलभ मूल्य में प्राप्त होने का एकमात्र विश्वस्त प्राचीन स्थान-जयकृष्णदास हरिदास गुप्तः चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, बनारस सिटी । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri **: * ॥ श्रीशः शरणम् ॥ अथ * सुश्रुतसंहिता * -सूत्रस्थानम् ।

* सुधा *

( १ ) अथ शब्दः शिष्य प्रश्नानन्तर्ये, अतः शब्दो हेत्वर्थकः । तथा च यत श्रौप-धेनवादिनामधेयाः शिष्याः प्रजाहितार्थमायुर्वेदं गुरुं पृष्टवन्त श्रतो हेतोरित्यर्थः, ना-पृष्टः कस्यचिद् ब्रूयादिति मनूक्तेः । अत्र शिष्यप्रश्नानन्तर्ये प्रयुक्तोऽप्यथशब्दो मङ्गलार्थ एव । तदुक्तं शारीरकभाष्ये – “ अर्थान्तरप्रयुक्त एव ह्यथशब्दः श्रुत्या मङ्गलप्रयोजनो भवति ” । एवञ्चाग्रे प्रत्यध्यायमथशब्दप्रयोगो विघ्नबाहुल्यान्मङ्गलप्रयोजनक इति बो-ध्यम् । वेदोत्पत्तिमित्यस्य पूर्वमायुः शब्दस्य लोपावबोधनादायुर्वेदोत्पत्तिमित्यर्थो बोद्ध-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Fo Digitized by Arya Samaj F व्युश्रुतसंहितायां Sangotri ' यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ २ ॥

[ अ ० १ अथ खलु भगवन्तममरवरमृषिगणपरिवृतमाश्रमस्थ काशि-राजं दिवोदासं धन्वन्तरिमौपधेनववैतरणौरभ्र पौष्कलावतकर-वीर्यगोपुररक्षितसुश्रुतप्रभृतय ऊचुः ॥ ३ ॥

व्यः । उत्पत्तिः = अभिव्यक्तिः, तेन आयुर्वेदाभिव्यक्तिमधिकृत्य कृतोऽध्यायो वेदोत्पत्तिः, “ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ” इति छप्रत्ययः, तस्य " लुवाख्यायिकाभ्यो बहुलम् ” इति लुप्, तं व्याख्यास्यामः; अर्थाद् विशेषाभिव्याप्त्या प्रकथयिष्यामः । ( १ ) यथोवाच = यादृगुक्तवान् । भगवान् – “ उत्पत्तिं च विनाशं च भूतानाम-गतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति " | धन्वन्तरिः - धनुः शल्य-शास्त्रम्, तस्य अन्तं पारम् इयतिं गच्छतीति धन्वन्तरिः पृषोदरादित्वात् साधुः । अस्य विष्णोरशांससम्भवत्वमाह भागवते – “ स वै भगवतः साक्षाद् विष्णोरशांशसम्भवः । धन्वन्तरिरिति ख्यात आयुर्वेददृगिज्यभाक् ॥ ” इति । ( २ ) आश्रमस्थं = वानप्रस्थाश्रमे स्थितम् काशिराजं = वाराणसीराजम्, “ ड्या-पोः संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम् " इति ह्रस्वः । राजर्षेर्धन्वन्तरेरमरवरत्वेऽपि काशिराजत्वं नानुपपन्नन्, अवतारान्तरमापन्नत्वात् । पूर्वं स देवकार्यार्थं स्वर्गमापन्नः, पुनर्मनुष्यका-र्यार्थं मर्त्यलोकमापन्नः । तदुक्तं भावप्रकाशे - “ अधीत्य चायुषो वेदमिन्द्राद्धन्वन्तरिः पुरा । आगत्य पृथिवीं काश्यां जातो बाहुजवेश्मनि ॥ नाम्ना तु सोऽभवत्ख्यातो दिवो-दास इति क्षितौ । बाल एव विरक्तोऽभूच्चचार सुमहत्तपः ॥ यत्नेन महता काश्यामकरोन्नृपम् । ततो धन्वन्तरिर्लोके कांशिराजोऽभिधीयते ॥ हिताय देहिनां ब्रह्मा स्वीया तं संहिता विहिताऽमुना । अयं विद्यार्थिनो लोकान् संहितां तामपाठयत् ॥ ” इति । इदमिहावसेयम्— सुश्रुतः पितुर्विश्वामित्रस्याज्ञयाऽऽयुर्वेदाध्ययनाय मीपं गत्वा तन्मुखाच्छ्रतायुर्वेदः स्वनाम्ना पुरोविद्यमानमेतत् सुश्रुतग्रन्थरलं धन्वन्तरिस-त्युक्तं तत्रैव- “ पितुर्वचनमाकर्ण्य सुश्रुतः काशिकां गतः चकारे-मुनिसू नुशतं ययौ ॥काशिराजं जयाशीर्भिरभिनन्द्य । तेन सार्द्धं समध्येतुं द्याः सुसिद्धार्था जग्मुर्गेहं स्वकं स्वकम् ॥ प्रथमं मुदान्विताः ॥ सुश्रुता-सुश्रुतस्य सखायोऽपि पृथक् तन्त्राणि तेनिरे ॥ सुश्रुतेन सुश्रुतस्तेषु कृतं तन्त्रं स्वतन्त्रं सु॒श्रुतं कृतवान् बहुभिर्यतः

( ३ ) प्रश्नकर्तृतया सुश्रुतस्य मुख्यत्वाद् यद्यपि पूर्वं औपधेनवादीनां देवर्षीणां पूर्वनामग्रहणं राजर्षेर्धन्वन्तरेः नामग्रहणमुचितम्, तथाऽपि पूज्यत्वेन बोध्यम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar