सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 271–280

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri -१ अ ० २१ ] न व-४ न -5: सूत्रस्थानम् । ११३ मधुरस्त्वविदग्धः स्याद् विदुग्धो लवणः स्मृतः ॥ १५ ॥

शोणितस्य स्थानं यकृत्प्लीहानौ । तच्च प्रागभिहितम् । तत्रस्थ-मेव शेषाणां शोणितस्थानानामनुग्रहं करोति ॥ १६ ॥

भवति चात्र ।

एतानि खलु दोषस्थानानि एषु सचीयन्ते दोषाः । प्राक् स-ञ्चयहेतुरुक्तः । तत्र सञ्चितानां खलु दोषाणां स्तब्धपूर्णकोष्ठता पीता-बंभासता मन्दोष्मता चाङ्गानां गौरवमालस्यं चयकारणविद्वेषश्चेति

ऊर्ध्वं प्रकोपणानि वक्ष्यामः- तत्र बलवद्विग्रहातिव्या " यामव्यवायाध्ययनप्रपतनप्रधावनप्रपीडनाभिघातलङ्घनप्लवनतर-णरात्रिजागरणभारहरणगजतुरङ्गरथपदातिचर्या कटुकषायतिक्तरू-चलघुशीत वीर्यशुष्क शाकवल्लूरवर कोद्दालक कोरदूषश्यामाकनीवारमु-मसूराढकीह रेणुकलायनिष्पावानशन विपमाशनाभ्यं शनवातमूत्रपु-रौपशुकच्छदितवथूद्रारवाष्पवेगविघातादिभिर्विशेषैर्वायुः प्रकोपमा-पद्यते ॥। १ ९ ॥ १ श्रविदग्धः = अपक्वः । २ विदग्धः = पक्कः । ३ प्राक् = चतुर्दशेऽध्याये । ४ शोणितस्य स्थानमुक्त्वा निदानलिङ्गज्ञानार्थं चिकित्सार्थं च स्वलक्षणमाह— अनुष्णेति । स्वस्थानेषु दोषाणामभिवृद्धिः सञ्चयः ॥ ५ प्राक् = ऋतुचर्य्याऽध्याये तदुक्तं वाग्भटे -- " स्वस्थानवृद्धिर्दोषाणां चय इत्यभिधीयते ” । इति । ६ वातसञ्च-यस्येति शेषः । ७ पित्तसञ्चयस्येति शेषः । ८ श्लेष्मसञ्चयस्येति शेषः । ९ क्रिया-कालः = कर्मावसरः, तथा च रोगाः प्रथमावस्थायामेव प्रतिक्रियाऽर्हाः । तदुक्तं वाग्भटे— “ अणुर्हि प्रथमं भूत्वा रोगः पश्चाद् विवर्धते । स जातमूलो मुष्णाति बलमायुश्च दुर्मतेः ॥ तस्मात्प्रागेव रोगेभ्यो रोगेषु तरुणेषु वा । भैषजैः प्रतिकुर्वीत य इच्छेत्सुख-मात्मनः ॥” इति । १० वातप्रकोपणान्याह अत इति । ११ प्रतिशब्दस्य व्याया-मादिभिस्त्रिभिः सम्बन्धः । नम् = अजीर्णे भोजनम् । ८ १२ वरकः = प्रियङ्गुनामककुधान्यविशेषः । १३ अध्यश-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११४ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहितायां— सं शीताभ्रप्रवातेषु घर्मान्ते च विशेषतः । [ अ ० २१ प्रत्यूषस्य पराह्ने तु जीर्णेऽन्ने च प्रकुप्यति ॥ २० ॥

क्रोधशोकभयायासोपवासविदग्धमैथुनोपगमनक ट्वम्ललवण-तीक्ष्णोष्णलघुविदाद्दितिलतैल पिण्याककुलत्थ सर्पपातसीहरितकशाक-गोधामत्स्याजाविकमांसदधितक कूर्चिकामस्तुसौवीरकसुराविकाराम्ल-फलकट्वरप्रभृतिभिः पित्तं प्रकोपमापद्यते ॥ २१ ॥

दिवास्वप्नाव्यायामालस्य मधुराम्ललवणशीत स्निग्धगुरुपिच्छि-लाभि ध्यन्दिहाय नकय वकनैपे घेत्कटमाषमहामाषगोधूमतिलपिष्टवि-कृतिदधिदुग्धकृशरापायसेक्षुविकारानूपौदकमांसवसा बिसमृणालक-सेरुकश्शृङ्गाटकमधुरवल्लीफलसमशनाध्यशनप्रभृतिभिः श्लेष्मा

" पित्तप्रकोपणैरेव चाभीक्ष्णं द्रवस्निग्धगुरुभिराहारैः २४ ॥ दिवास्व-१ वातप्रकोपहेतुकालं निर्दिशति ३ “ विदाहि द्रव्यमुद्गारमम्लं कुर्यात्तथा तृषाम् । स इति । २ पित्तप्रकोपणान्याह - क्रोधेति तच्चिरात् ॥ ” इति । ४ पिण्याकः - तिलकल्कः । हृदि दाहं च जनयेत्पाकं गच्छति णाः । चुक्रकश्चुक्रिका चेति वर्ग हरितकं विदुः " ॥ । ५ “ कुठेरशिग्रुसुरससुमुखासुरिभूस्तृ-त्पृथग्भूतघनद्रत्रभागं क्षीरं कूचिकेत्युच्यते ६ " दध्ना क्षीरेण वा सह पाका-वरं == स्नेहरहितं दधि । ८ पित्तप्रकोपस्य " । " दध्नो मण्डस्तु मस्त्विति " । ७ कट्-कालमाह- - तदुष्णैरिति । ९ श्लेष्म-प्रकोपणान्याह -- दिवेति । १० श्रभिष्यन्दि जनकम् । शार्ङ्गधरे तु– “ पैच्छिल्याद्गौरवाद् द्रव्यं - दोषधातुमलस्रोतसामतिशयक्लेदप्राप्ति- रुद्ध्वा तत्स्यादभिष्यन्दि यथा दधि ” ॥ ११ नैषधः रसवहाः सिराः । धत्ते यगौरवं शालिधान्यविशेषः । इत्कटः = ' खग्गली ' इति - निषधदेशीयः ' कोरक ' इत्याख्यः प्रकोपकालं दर्शयति - स शीतैरिति । ख्यातो धान्यविशेषः । १२ इलेष्मणः १३ रक्तप्रकोपकारणान्याह – पित्तेति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

२१ अ ० २१ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् । ११५ प्रक्रोधानलात्पश्रमाभिघाताजीर्णविरुद्धाध्यशनादिभिर्विशेषैरसृक् प्रकोपमापद्यते ॥ २५ ॥

तेष प्रकोपात् कोष्ठतोदसञ्चरणाम्लिकापिपासापरिदाहान्नद्वे-पहृदयोत्क्लेदाश्च जायन्ते । तत्र द्वितीयः क्रियाकालः ॥ २७ ॥

ऊर्ध्वं प्रसरं वक्ष्यामः - तेपामेभिरात विशेषैः प्रकुपि-तानां पर्य्यपितर्किण्वोदकपिष्टसमवाय इवोद्रिक्तानां प्रसरो भवति । तेषां वायुर्गतिमवात् प्रसरणहेतुः सत्यप्यचैतन्ये । सं हि रजोभूयिष्ठः रजश्च प्रवर्त्तकं सर्वभावानाम् । यथ- महानुदक-सञ्चयोऽतिवृद्धः सेतुमवदार्यापरेणोदकेन व्यामिश्रः सर्वतः प्रधा-वति । एवं दोषाः कदाचिदेकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता १ रक्तप्रकोपकालमाह — यस्मादिति । यस्य वातादिदोषस्य यः प्रकोपणकालस्तम-नतिक्रम्य रक्तं शरदुद्व्यतिरिक्तत्वेनास्वतन्त्रतया यं कञ्चिद्दोषमाश्रित्य कुप्यतीत्यर्थः । २ वातादिदोषाणां प्रकोपचिह्नानि दर्शयति -- तेषामिति । तत्र वातस्य कोष्ठतोदसञ्च-रणम् । पित्तस्याम्लिकापिपासापरिदाहाः । अम्लिका = अम्लोद्भिरणम्; कफस्यान्न-द्वेषहृदयोत्क्लेदाः । उत्क्लेदः = वमनेच्छा । ३ दोषाणां प्रसराख्यप्रकोप विशेषं दर्शयति - अत ऊर्ध्वमिति । ४ दोषाणां प्रस-रणप्रकारमाह - पर्युषितकिण्वेति । किण्वं = मद्यवीजम् । मधूकफलवीजमिति यावत् । ५ शार्ङ्गधरे— “ पित्तं पङ्गु कफः पङ्गुः पङ्गवो मलधातवः । वायुना यत्र नीयन्ते तत्र वर्षन्ति मेघवत् ” ॥ वाग्भटेऽपि – “ विभुत्वादाशुकारित्वाद् बलित्वादन्यकोपनात् । स्वातन्त्र्याद्वहुरोगत्वाद्दोषाणां प्रबलोऽनिलः ॥ ” इति । तेषां दोषाणां मध्ये वायुरचैतन्ये सत्यपि गतिमत्त्वात्प्रसारे निमित्तकारणमित्यर्थः । ७ उक्तमर्थं द्रढयति — स इति । सः = वायुः, हि = यस्मात्, रजोभूयिष्ठः = रजोगुण-बहुलः । तथा च वक्ष्यति— “ तिर्यग्गो द्विगुणश्चैव रजोबहुल एव च " । वायोस्तिर्यग-। त्वात्सर्वतः प्रसरणे निमित्तत्वमनुपपन्नमिति नाशङ्कयम्; जीववति शरीरे प्राणापानयो-रूर्ध्वाधोगतिदर्शनादेव तिर्यग्गत्वमात्रेणानभ्युपगमात् । ८ प्रसरप्रकारं दृष्टान्तेन स्फो-य्यति — यथेत्यादिना । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११६ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri I सुश्रुतसंहितायां— [ अ ० २१ वा अनेकधा प्रसरन्ति । तद्यथा - वातः, पित्तम्, श्लेष्मा, शोणितम्, वातपित्ते, वातश्लेष्माणौ, पित्तश्लेष्माणौ, वातशो-णिते, पित्तशोणिते, श्लेष्मशोणिते, वातपित्तशोणितानि, वात-श्लेष्मशोणितानि, पित्तश्लेष्मशोणितानि, वातपित्तकफाः, वात-पित्तकफशोणितानि; इत्येवं पञ्चदशधा प्रसरन्ति ॥ २८ ॥

तत्र वायोः पित्तस्थानगतस्य पित्तवत् प्रतीकारः । पित्तस्य च

एवं प्रकुपितानां प्रसरतां च वायोर्विमार्गगमन टोपी, ओोष-चोषपरिदाहधूमायनानि पित्तस्य, अरोचकाविपाकाङ्गसादाश्छर्दि-श्चेति श्लेष्मणो लिङ्गानि भवन्ति । तत्र तृतीयः क्रियाकालः ॥ ३२ ॥

अतं ऊद्ध्व स्थार्नसंश्रयं वक्ष्यामः — एवं प्रकुपिताः तांस्तान् शरीरप्रदेशानागम्य तांस्तान् व्याधीन् जनयन्ति । ते यदोदरसन्नि-१ यथाऽऽकाशे यत्र मेघाः प्रादुर्भवन्ति, तत्रैव प्रवर्षन्ति, तथैव भृशमत्यन्तं कुपितो वातादिदोषो यत्र कृत्स्नेन समस्तेऽङ्गेऽर्थे खण्डे वाऽवयवे चिवुकचरणादौ प्रसरति विकृतिभावं करोतीत्यर्थः । २ अपि च नात्यर्थं कुपितो दोषों निष्प्रत्यनीकोऽकृतप्रति- तत्रैव । क्रियत्वेन प्रतिबन्धरहितः सन् मार्गेषु स्रोतस्सु लीन एकदेशप्रच्छन्नस्तिष्ठति लेन हेतुं प्रकोपणकारणमासाद्य विकर्तुं कुष्यतीत्यर्थः ।, पुन: का-एवमित्यादिना । प्रकोपप्रसरयोर्भेदो यथा काठिन्यमाप्तवतः ३ दोषाणां सर्पिषः प्रसरणलिङ्गान्याह-प्रथमं सञ्चलनमात्रमेव प्रकोपः, तस्यैव चातिक्काथ्यमानस्य फेनमण्डलेनोत्सर्पता क्वाथ्यमानस्य न्तरसरणमेव प्रसरः । ४ आटोपः - उदरमध्ये वायुजन्यसवेदनो देशा-श्ञ्च भावप्रकाशे – “ आटोपो गुडगुडाशब्दः गुडगुडशब्दः, उक्त-प्रोक्तो जठरसम्भवः ” । इति । ५ दोषाणां स्थानसंश्रयं वर्णयति- -अत इत्यादिना । ६ दोषाणां स्रोतोवैगुण्याद्यत्र सङ्गः स स्थानसंश्रयः । वक्ष्यति- " कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् । यत्र सङ्गः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २१ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थान tipn ११७ वेशं कुर्वन्ति तदा गुल्म विद्रध्युद्ाग्निसङ्गाना विसूचिकाऽतिसार-प्रभृतीन् जनयन्ति । वस्तिगताः प्रमेहाश्मरीमूत्राघातमूत्र दोपप्रभृतीन् । वृषणगता वृद्धीः । मेढ्रगता निरुद्धप्रकशोपदंशशू कदोषप्रभृतीन् । गुदगता भगन्दरार्शःप्रभृतीन् । ऊर्ध्वजत्रुगतास्तूर्ध्वजेन् । त्वं-ङ्मांसशोणितस्थाः क्षुद्ररोगौन् कुष्ठानि विसर्पश्च । मेदोगता ग्रन्थ्य-पंच्यर्बुदगलगण्डालजीप्रभृतीन्, अस्थिगता विद्रध्यनुशयीप्रभृ-तीन् पाद्गताः श्लीपदवातशोणितवातकण्टकप्रभृतीन् । सर्वाङ्गगता ज्वरसर्वाङ्गरोगप्रभृतीन् । तेषामेवमभिनिविष्टानां पूर्वरूपप्रादुर्भावः;

१० ऊर्ध्वं व्याधेर्दर्शनं वक्ष्यामः - शोफार्बुदग्रन्थिविद्रधि-I विसर्पप्रभृतीनां " प्रव्यक्तलक्षणता, ज्वरातिसारप्रभृतीनाञ्च । तत्र पञ्चमः क्रियाकालः ॥ ३४ ॥

अत ५२ ऊर्ध्वमेतेषामवदीर्णानां व्रणभावमापन्नानां षष्ठः क्रि-याकालः । ज्वरातिसारप्रभृतीनाञ्चं दीर्घकालानुबन्धः । तत्राप्रतिक्रि-यमाणेऽसाध्यतामुपयान्ति ॥ ३५ ॥

स्ववैगुण्याद् व्याधिस्तत्रोपजायते ॥ ” इति । १ वृद्धीः = वातपित्तकफशोणितमेदो-मूत्रान्त्रनिमित्ताः सप्त । २ निरुद्धप्रकशलक्षणम् - " वातोपसृष्टमेवं तु चर्म-संश्रयते मणिम् ॥ मणिश्चर्मोपनद्धस्तु मूत्रस्रोतो रुणद्धि च । निरुद्धप्रकशे तस्मिन् मन्दधारमवेदनम् ॥ मूत्रं प्रवर्तते जन्तोर्मणिर्न च विदीर्यते । निरुद्धप्रकशं विद्याद् ” इति । ३ ऊर्ध्वजान् = कर्णनासाऽक्षिशिरःप्रभृतीन् । ४ त्वक्शब्देनात्र रसो बोध्यः । ५ क्षुद्ररोगान् = अजगल्लिकादिचतुश्चत्वारिंशत्प्रकीर्णरोगान् । ६ अपची = गण्डमा-लाऽऽख्यगलरोगविशेषः । ७ अनुशयी = क्षुद्ररोगान्तर्गतपादरोगः । " स्थानसंश्र यिणः क्रुद्धा भाविव्याधिप्रबोधकम् । दोषाः कुर्वन्ति यलिङ्गं पूर्वरूपं तदुच्यते ” ॥ ९ दो-षस्थानाश्रितहेतुना चिकित्साऽत्र दोषदूष्योभयोः कर्तव्या । १० व्याधीनां व्यक्त्यवस्थां दर्शयति- सन्तापः, - अत इत्यादिना । ११ प्रव्यक्तलक्षणता = व्यक्तिः, यथा ज्वरस्य श्रुतीसारस्य मलातिसरणम्, उदरस्य वायुपूरणम्, शोफार्बुदादीनां त्वङ्मांसस्थानस्य दोषस्य सङ्घातता, इत्यादि । एवञ्चात्र व्याधेश्चिकित्सा भवति । १२ व्याधीनां भेदावस्थां कथयति = अत इत्यादिना प्राप्तानाम्, भिन्नाना-। १३ अवदीर्णानाम् = अवदरणं CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

११८ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहितायां-भवन्ति चात्र । सञ्चयञ्च प्रकोपञ्च प्रसरं स्थानसंश्रयम् । [ अ ० २१ व्यक्ति भेदञ्च यो वेत्ति दोषाणां स भवेद्भिषक् ॥ ३६ ॥

मित्यर्थः । १ उत्तराः = प्रकोपादिकाः पञ्च । २ संसर्गे सन्निपाते चांशांशबलविक-ल्पेनानुबन्धानुबन्धिभावं दर्शयति — सर्वैरिति । भावैः = रूक्षोष्णस्निग्धादिस्वभावैः । तत्र वातस्य रूक्षत्वादयो भावाः, पित्तस्योष्णत्वादयः, कफस्य स्निग्धत्वादय इति बोध्यम् । ३ संसर्गे = दोषद्वय संयोगे । इदमिहानुसन्धेयम् — यदा किल दोषद्वयसंसर्गो भवति, तदा प्रधानस्यानुबन्ध्य-भूतस्य दोषस्य चिकित्सा कर्तव्या; तत्प्रशमादेवाप्रधानस्यानुबन्धीभूतस्य प्रशमो भवि-ध्यति । यदा तु सर्वैर्भावैः कुप्यन्ति, सर्वे प्रधानभूताः परस्परमनुबन्धभूताश्च भवन्ति; एवं च समसन्निपातो भवति तदा पित्तमुपचरणीयम् । उक्तं च— “ निर्ह-रेत् पित्तमेवादौ ज्वरेषु समवायिषु । दुर्निवारतरं तद्धि ज्वरार्त्तेषु विशेषतः ॥ समवाये तु दोषाणां पूर्वं पित्तमुपाचरेत् । ज्वरे चैवातिसारे च सर्वत्रान्यत्र मारुतम् ॥ ” इति । चक्रदत्ते सन्निपातज्वरचिकित्सा कफनिग्रहपूर्विकोक्ता – “ सन्निपाते ज्वरे पूर्वं कुर्यादा-मकफापहम् । पश्चाच्छ्लेष्माणि सङ्क्षीणे शमयेत् पित्तमारुतौ ॥ ” इति । वृन्दमाधवो-ऽपि — " इलेष्मनिग्रहमेवादौ कुर्याद् व्याधौ त्रिदोषजे । " इति । चरकेण तु सर्वापेक्षया वलवत्त्वादादौ वातप्रशमनपूर्विका चिकित्सोक्ता— “ वातस्यानुजयेत् वातस्य पित्तं पित्तस्यानुजयेत्कफम् । ” इति दिक् । ४ गरीयान् = तत्तद्धर्मद्वारेण बलीयान् “ त्रयाणां वा जयेत्पूर्वं यो भवेद् बलवत्तमः । ” इति ॥ चरकः-५ उपक्रम्यः = प्रतिकर्तव्यः । ६ शेषदोषाविरोधेन = तदनुगतदोषाभिवृद्धिभया-त्तदविरोधेन । तथा चेन्दु: - " तेन कुपितस्तथा जेतव्यो यथा तद्विपरीतैराहारादिभिः सदृशत्वाद्दोषान्तरं न कुप्यति " इति । ७ सन्निपाते संसर्गे च गरीयसः प्रतीकारविधा-नाद्दोषबलसाम्ये यथायोगं सर्वे एव प्रतिकर्तव्या इत्यर्थाक्षिप्तेऽपि “ ककस्थानानुपूर्व्या वा CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २२ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् ।

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणप्रश्नमध्यायो नाम एकविंशतितमोऽध्यायः ॥ १६ ॥

११ ९

तत्र, आद्यैकवस्तुसन्निवेशी त्वग्भेदी व्रणः सूपंचरः । शेषः स्वयमवदीर्यमाणा दुरुपचाराः ॥ ४ ॥

तत्रायतश्चतुरस्रो वृत्तस्त्रिपुटके ' इति व्रणाकृतिसमासः, " शेषा-सन्निपातज्वरं जयेत् ” इत्याद्युक्त्या कफानुपूर्यैव पित्तानिलयोः प्रतिक्रिया भवतीति सारम् । १ व्रणवस्तु = त्वङ्मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिकोष्ठमर्माणीति वच्यमाणमष्टा-वयवं व्रणोपादानं, व्रणचिह्नं वा । २ आदेहधारणाद् = यावज्जीवम् । ३ व्रणयतीति व्रणः, अच् । ‘ व्रण गात्रविचूर्णने ' इति चौरादिको धातुः । इति सुश्रुतसंहितायां सुधाऽऽख्यटिप्पन्यामेकविंशतितमोऽध्यायः । द्वाविंशतितमोऽध्यायः । ४ व्रणास्रावस्य विज्ञानमधिकृत्य कृतोऽध्यायो व्रणास्रावविज्ञानीयस्तम् । ' अधि-कृत्य कृते ग्रन्थे ' इति छः । अध्यायेऽस्मिन् “ सर्व व्रणवेदना वक्ष्यामः ” इति वक्ष्यमाण-वेनात्र प्रतिज्ञायामादिशब्दस्य लोपदर्शनाद्, व्रणास्रावादिविज्ञानीयमित्यर्थो बोध्यः । ५ व्रणाधिष्ठानानि दर्शयति - त्वगिति । ६ “ स्थानान्यामाग्निपक्वानां मूत्रस्य रुधिरस्य च । हृदुण्डुकः फुप्फुसश्च ' कोष्ठ ' इत्यभिधीयते ” ॥ ७ आद्यैकवस्तुसन्नि-वेशी = आद्यत्वगधिष्ठानसंश्रयीत्यर्थः । ८ सूपचरः = सुखसाध्यः । ९ शेषाः = मासा-अधिष्ठानसन्निवेशिनः, स्वयमवदीर्यमाणाः- आलेपस्रावणादिवैद्यप्रयत्नं निरपेक्ष्य दोष-प्रकोपात्स्वयमेव पक्काः पश्चाद् भिन्नाः, दुरुपचाराः - दुस्साध्या इत्यर्थः । १० त्रिपु. टकः = कलायः ‘ खेसारी ’ तदाकारो व्रणाकृतिभेदस्त्रिपुटकः, त्रिकोण इति यावत् । २.१ शेषाः = सूपचारव्यतिरिक्ताः, दीर्घचतुरस्रत्र तुलत्रिकोणव्यतिरिक्ता अर्धचन्द्रस्वस्ति-काद्या वा । = CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२० माह -त्वम् । सम्बन्धः । [ अ ० २२ सुश्रुतसंहितायां-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri स्तु विकृताकृतयो दुरुपक्रमा भवन्ति ॥ ५ ॥

सर्व एव व्रणाः क्षिप्रं संरोहन्त्यात्मवतां सुभिषग्भिश्चोपत्रा-न्ताः; अनात्मवतामज्ञैश्चोपक्रान्ताः प्रदुष्यन्ति, प्रवृद्धत्वाच्च दोषा-णाम् ॥ ६ ॥

तत्रति संवृतोऽतिविवृतोऽतिकठिनोऽतिमृदुरुत्सन्नोऽवसन्नोऽति-शीतोऽत्युष्णः कृष्णरक्तपीतशुक्लादीनां वर्णानामन्यतमवर्णो भैरवः पूतिपूयमांससिरास्नायुप्रभृतिभिः पूर्णः पूतिपूयात्रा व्युन्मात्समय-मनोज्ञदर्शनगन्धोऽत्यर्थं वेदनावान् दाहपाकरागकण्डूशोफपिड-कोपद्रतोऽत्यर्थं दुष्टशोणितास्रावी दीर्घकालानुबन्धी चेति दुष्टत्रण-लिङ्गानि । तस्य दोशोच्छ्रायेण षट्त्वं विभज्य यथास्वं प्रतीकारे प्रयतेत ॥ ७ ॥

ऊर्ध्वं सर्वस्रावान् वक्ष्यामः - तत्र घृष्टासु छिन्नासु वा क्षु स्फीटेषु भिन्नेषु १० विदारितेषु वा सलिलप्रकाशो भवत्या-स्रावः किञ्चिद्विस्रः पीतावभासश्च । मांसगतः सर्पिः प्रकाशः सान्द्रः १ व्रणानां क्षिप्रं संरोहणे प्रदुष्टौ च हेतुमाह - सर्व इत्यादिना । २ आत्म-वतां = समीक्ष्याहारविहारं कुर्वताम्, सुभिषग्भिः = सम्यक् स्रावस्वरूपादिकं जानद्भिः । ३ अहिताहारविहारसेविनामनात्मवतामज्ञभिषगुपक्रान्तानां व्रणानां प्रदुष्टौ हेतु. ६- प्रवृद्धत्वाच्चेति । ४ दुष्टव्रगानां लक्षणानि निर्दिशति – तत्रातिसंवृत इति । अतिसंवृतः = वातेनातिसङ्कुचितमुखः, अतिविवृतः = पित्तशोणितेन व्यात्तमुखः अतिकठिनः = वातेन काठिन्यम्, अतिमृदुः = कफेन मार्दवम्, उत्सन्नः - • मांसाभिवृ, द्धयोन्नतः, अवसन्नः = मांसहीनेन निम्नाकारः, उत्सन्नावसन्नौ रक्तपित्तेन बोद्धयौ । एवमतिशैत्यं कफवातात्, अत्युष्णत्वञ्च रक्तपित्तादवसेयम् । कृष्णादयो वर्णा यथास-म्भवं वातादिभिर्ज्ञेयाः । ५ उन्मार्गी = ऊर्ध्वमुखस्तिर्यग्गतिरिति वा । उत्सङ्गी = कोटरवान्, ऊर्ध्वगतिरिति वा । ६ चकाराद्रोप्यादयो दुष्टव्रणविशेषा बोध्याः । तत्र चरकोक्तं रोप्यलक्षणम्- " वहि: शुद्ध इवाभाति स व्रणो रोप्य उच्यते " । इति । ७ दोषोच्छ्रायेण = दोषप्राबल्येन । वातपित्तकफरक्तसन्निपातागन्तुभेदतः षट्-सर्वव्रणास्रावं वर्णयति - अत इति । ९ व्रणवस्तुषु मध्ये त्ववि १० स्वयं भिन्नेषु यत्नेन विदारितेष्वित्यर्थः । ११ विस्रः = आमगन्धिः ।

अ ० २२ ] Digitized by Arya Samaj Epu " सूत्रस्थानम् option Chennai and eGangotri १२१ श्वेतः पिच्छिलश्च । सिरागतः तोयागमनं सद्यर्च्छिन्नासु सिरासु रक्तातिप्रवृत्तिः पूयस्य, आस्रावश्चात्र तनु-च तोयनाडीभिरिव विच्छिन्नः पक्का पिच्छिलोऽवलम्बी श्यावोऽवश्यायप्रतिमश्च । स्नायुगतः स्निग्धो घनः सिंघारणकप्रतिमः सरक्तश्च । अस्थिगतोऽस्थन्यभिहते स्फुटिते भिन्ने दोषावदारिते वा दोषभक्षितत्वादस्थि निःसौरं शुक्ति- । धौतमिवाभाति । आस्रावश्चात्र मज्जमिश्रः सरुधिरः स्निग्धश्च सन्धिगतः पीड्यमानो न प्रवर्त्तते, आकुञ्चनप्रसारणोन्नमनविन-मनप्रधावनोत्कासनप्रवाहणैश्च सवति । आस्रावश्चात्र पिच्छिलो -डबलम्बी सफेनपूयरुधिरोन्मथितंश्च । कोष्ठतोऽसृङ्मूत्रपुरीषपूयोद-कानि स्रवति । मर्मगतस्त्वगादिष्ववरुद्धत्वान्नोच्यते । तत्रं त्वगादिगतानामास्त्रावाणां यथाक्रमं पारुष्यश्यावाव-श्यायदधिमस्तुक्षारोदकमांस धावनपुलाकोदकसन्निभत्वानि मारु-तद्भवन्ति । पित्तागोमेद गोमूत्र भस्मशङ्खकषायोदकमाध्वीकतैल-सन्निभत्वानि । पित्तवद् रक्तादतिविस्रत्वञ्च । कफान्नवनीतकासीस-मज्जपिष्टतिलनारिकेलोदकवराहवसासन्निभत्वानि । सन्निपातान्नारि-केलोदकैर्वारुके रसकाञ्जिकप्रसादारुको दकप्रियङ्गुफलयकृन्मुद्गयूष-सवर्णत्वानीति ॥ ८ ॥

१ क्वचिद् व्रण एवात्मशक्त्या सिराश्छित्वा शोणितं प्रवर्तयतीत्युच्यते - सद्य रिछन्ना-स्विति। २ वच्छिन्नः — भागशो विभक्तः; अल्पमल्पं प्रवृत्त इति यावत् । ३ अवश्यायः = नीहारः; ' अवश्यायस्तु नीहारः ' इत्यमरः । ४ नासिकास्रुतः पीताभः श्लेष्मा ‘ सिंघाणक शुक्तिः शुक्ति-' इत्युच्यते । ५ निस्सारं = लघुभवतीत्यर्थः । धौता घौतं धौतशुक्तिवदित्यर्थः । ‘ मयूरव्यंसकादयश्च ' इति व्यत्ययेन पूर्वनिपातः । ६ उन्न-मनं = बाहुजङ्घाऽऽदीनामूर्ध्वनयनम्, विनयनं = गात्राणामधःप्रापणम्, प्रधा-वनं = वेगेन गमनम्, उत्कासनं = मुहुर्मुहुर्बलवत्कासः, प्रवाहणं = निकुन्थनम् । ७ उन्मथितः = आलोटितः । ८ दोषास्रावान्निर्दिशति — तत्रेति ९ मर्मवर्जि-तेषु सप्तषु त्वङ्मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिकोष्ठेषु व्रणवस्तुषु सप्त सप्त स्रावा क्रममनति-कम्य द्रष्टव्या इत्यर्थः। १० गोमेदः रक्ताभो मणिभेदः । ११ एर्वारुकरसः = कर्कटिका फलरसः काञ्जिकप्रसादः , =काञ्जिकस्योपर्यच्छः, आरुकः = ' आलुबुखारा ' इति नाम्ना CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहिताया-१२२

पक्कौशयादसाध्यस्तु पुलाकोदकसन्निभः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar [ अ ० २२ अ 5 र प म Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri क्षारोदकनिभः स्रावो वर्ज्य रक्ताशयात् स्रुवन् ॥ ९ ॥

अत ऊर्ध्वं सर्वव्रणवेदना वक्ष्यामः - तोदनभेदनताडन-च्छेदनाय नमन्थनविक्षेपणचम् चुमायननिर्दहनावभञ्जनस्फोटन-विदारणोत्पाटनकम्पनविविधशूलविश्लेषण विकिरणपूरणस्तम्भन-स्वप्नाकुञ्चनाङ्कुशिकाः सम्भवन्ति । अनिमित्तविविधवेदना-प्रादुर्भावो वा मुहुर्मुहुर्यत्रागच्छन्ति वेदनाविशेषास्तं वातिक-मिति विद्यात् । ओषचोषपरिदाहधूमायनानि यत्र गात्रमङ्गा-रावकीर्णमिव पच्यते यत्र चोष्माभिवृद्धिः क्षते क्षारावसिक्त-वच्च वेदनाविशेषास्तं पैत्तिकमिति विद्यात् । पित्तवद्रक्तसमुत्थं जानीयात् । कण्डूर्गुरुत्वं सुप्तत्वमुपदेहोऽल्पवेदनत्वं स्तम्भः शैत्यञ्च यत्र तं श्लैष्मिकमिति विद्यात् । यत्र सर्वासां वेदनानामुत्पत्तिस्तं सान्निपातिकमिति विद्यात् ॥ ११ ॥

ख्यातः । १ स्थानभेदात्स्रावस्यासाध्यत्वमाह - – । पक्वाशयादिति । २ तोदनं = सूचीभिरिव व्यथनम्, भेदनम् = श्ररयेव विदारणम् दण्डादिनैवाहननम्, छेदनं = शस्त्रादिभिरिव, ताडनं = द्विधाकरणम्, श्रयमनं - • सङ्कुचिताङ्ग-देशस्याकृष्यायतीकरणमिव मन्धनं = मन्धनकादिभिर्ब्रणान्तर्मध्यत इव, प्रेर्यंत इव, चुम्चुमायनं = सर्षपराजिकाकल्काले पनमिव, निर्दहनं - वह्निना विक्षेपणं = दह्यत इव, अवभञ्जनं = सन्चूर्ण्यत इव, स्फोटनं = पाषाणादिभिरिव निश्शेषं दिभिश्चीर्यंत इव, उत्पाटनम् = ऊर्ध्वमाकृष्यत इव, कम्पनं = वेप्यत, विदारणं = नखा-विश्लेषणं = नानाप्रकारार्तिशूलाहतशरीरस्येव, विकिरणं = इव, विविधशूल-विकीर्यन्तं इव, पूरणं = भरणम् नानास्थानेपु व्रणावयवा , स्तम्भनं = स्तब्धता, स्वप्नः = - स स्पर्शानवबोधः, आकु-ञ्चनं = कुटिलीकरणमिव, अङ्कुशिकाः = अङ्कुशाहतस्येवेति वेदनाविशेषाः ३ धूमायनम् = ऊष्माभिवृद्धया व्रणाद् धूमोद्भिरणमिव । ४ सुप्तत्वं - । नखम क्षिका-