सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 281–290

अ ० २३ ] Digitized by Ap स्थान eyndation Chennai and eGangotri १२३ ऊर्ध्वं व्रणवर्णान् वक्ष्यामः - भस्मकपोतीस्थिवर्णः परुषो-। नीलः पीतो हरितः श्यावः कृष्णो कृष्ण इति मारुतजस्य । श्वेतः स्निग्धः ऽरुणः रक्तः कपिलः पिङ्गल इति रक्तपित्तसमुत्थयोः I । सर्ववर्णोपेतः सान्निपातिक इति ॥ १२ ॥

पाण्डुरिति श्लेष्मजस्य भवति चात्र ।

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणस्रावविज्ञानीयनाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः ।

तत्रं, वयःस्थानां दृढानां प्राणवतां सत्त्ववताञ्च सुचिकित्स्या मशकादिदंशवेदनाऽनभिज्ञत्वम् । १ व्रणवर्णानभिदधाति — अत इति । २ कपो-तोऽत्र धूसर एव प्रत्येतव्यः । ३ परुषः = चित्रवर्णः । ' परुषं कर्बुरे रूक्षे ' इति हैम: । ४ सर्वे बातजाद्युक्ता वर्णाः सर्ववर्णास्तैरुपेतः । ५ अत्र व्रणोक्तान् दोषदुष्टिस्राववेद-नावर्णान् सर्वशोफेष्वपि निर्दिशति - नेत्यादिना । ६ विकारेषु = विद्रध्यलजी-ग्रन्ध्यादिषु । इति सुश्रुतसंहितायाः सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां द्वाविंशतितमोऽध्यायः । त्रयोविंशतितमोऽध्यायः । ७ कृत्याश्चिकित्सारूपक्रियाऽर्हाः साध्याः, अकृत्याश्चिकित्सारूपक्रियाऽनर्हा असा-ध्यास्तयोर्विधिर्विद्यते यस्मिन् स कृत्याकृत्यविधिस्तम् । सुखसाध्यकृच्छ्रसाध्यभेदेन साध्या द्विविधाः । एवं याप्यप्रत्याख्येयभेदेनासाध्या अपि द्विविधाः । उक्तं सङ्ग्रहे-" साध्योऽसाध्य इति व्याधिर्द्विधा तौ श्वानुपक्रमः तु पुनर्द्विधा - सुसाध्यः कृच्छ्रसाध्यश्च याप्योऽन्य-॥ ” इति । ८सुखसाध्यव्रणानाह — तत्रेति । वयःस्थानां = तरुणानाम्, CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२४ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया-[ अ ० २३ ब्रणाः । एकस्मिन् वा पुरुषे यत्रैतद्गुणचतुष्टयं तस्य सुखसाधनीय-तमाः । तत्र, वयःस्थानां प्रत्यग्रधातुत्वादाशुत्ररणा रोहन्ति । दृढानां स्थिरबहुमांसत्वाच्छस्त्रमवचार्यमाणं सिरास्नाय्वादिविशेषान्न प्रा. प्नोति । प्राणवतां वेद्वनाभिघाताहारयन्त्रणादिभिर्न ग्लानिरुत्प-द्यते । सत्त्ववतां दारुणैरपि क्रियाविशेषैर्न व्यथा भवति । तस्मादे-तेषां सुखसाधनीयतमाः ॥ ३ ॥

त एव विपरीतगुणा वृद्धकृशाल्पप्राणभीरुषु द्रष्टव्याः ॥ ४ ॥

स्फिँक्पायुप्रजननललाटगण्डौष्ठपृष्ठकर्ण फलको पोदरजत्रुमुखाभ्य-न्तरसंस्थाः सुखरोपणीया व्रणाः ॥ ५ ॥

अर्क्षिदन्तनासापाङ्गश्रोत्रंनाभिजठरसेवनीनितम्बपार्श्वकुक्षिव-क्षःकक्षास्तनसन्धिभागगताः सफेनपूयर क्तानिलवाहिनोऽन्तःश-ल्याश्च दुश्चिकित्स्याः । अधोभागाश्चोर्ध्वभाग निर्वाहिणो, रोमान्तो-पनखमर्मजङ्घाऽस्थिसंश्रिताश्च । भगन्दरमपि चान्तर्मुखं सेवनी-कुर्टकास्थिसंश्रितम् ॥ ६ ॥

१॰अवपाटिकानिरुद्धप्रकशसन्निरुद्धगुदजठरग्रन्थिक्षतक्रिमयः ५१ ' दृढानां = सुसंहतावयवानाम्, प्राणवतां - बलवताम्, सत्त्ववतां - व्यसनेऽप्यनाकुला-नाम् । १ प्रत्यग्रा अभिनवा धातवो येषां ते प्रत्यग्रधातवस्तेषां भावस्तस्मात्, विव-र्द्धमानधातुत्वादिति भावः । २ वक्ष्यत्यग्रे— “ सत्त्ववान् सहते सर्वं संस्तभ्यात्मानमा-त्मना । इति । ३ दुश्चिकित्स्यत्रणानाह — त इति । ४ साध्यभेदान् सुखसा-ध्यानभिधत्ते — स्फिगिति । स्फिचौ = कटिप्रोथौ, पायुः = गुदम्, प्रजननं - गुह्यप्र-देशः । ५ अत्राभ्यन्तरशब्दः कर्णादिभिः सम्बध्यते । ६ साध्यभेदान् कृच्छ्रसाध्यान्निर्दिशति - अक्षीत्यादिना । ७ श्रोत्रशब्देनात्र श्रोत्रपाली गृह्यते । ८ जङ्ङ्घास्थि = गुल्फजान्वन्तरास्थि । ९ सेवन्युपलक्षितं कु-टकास्थि तेन संश्रितम् । कुटकास्थि = कटिकाण्डास्थि, ककुन्दरास्थीत्यर्थः । उक्तं च वाग्भटेन— “ भगन्दरोऽन्तर्वदनस्तथा कट्यस्थिसंश्रितः ” । इति । १० असाध्य भेदान् याप्यानभिदधाति — अवपाटिकेति । ११ क्षतमूलाः क्रिमयः क्षतक्रिमयः, समास-स्थोऽपि क्रिमिशब्दस्तात्पर्यवशादुत्तरत्रान्वीयते । तथा च प्रतिश्यायजाः कोष्ठजाश्च CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

३ अ ० २३ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् । १२५ त्वगोषिणां प्रमेहिणां वा ये परिक्षतेषु प्रतिश्यायजाः कोष्ठजाश्च दृश्यन्ते । शर्करा सिकतामहो वातकुण्डलिकाऽष्टीला दन्तशर्करोप-कुशः कण्ठशालूकं निष्कोषण दूषिताश्च दन्तवेष्टा विसर्पास्थिक्षतोरःक्ष-तव्रणर्ग्रन्थिप्रभृतयश्च याप्याः ॥ ८ ॥

II.

अत ऊर्ध्वमसाध्यान् वक्ष्यामः - मांसपिण्डवदुद्गताः १४ प्रसेकि-नोऽन्तः पूयवेदनावन्तोऽश्वापानवद्वृत्तौष्ठाः " । केचित् कठिना गोट-ङ्गवदुन्नतमृदुमांसप्ररोहाः । अपरे दुष्टरुधिरास्राविणस्तनुशी तपिच्छि-१५ क्रिमय इति सम्बन्धः । १ परिक्षतेषु = व्रणीभूतासु पिडकासु । २ वातकुण्डलिका-ऽष्ठीलेति द्वौ मूत्राघातरोगभेदौ । ३ निष्कुष्णाति बहिर्निस्सारयति मलानेभिरिति निष्कोषणं सविषदन्तकाष्ठं तेन दूषिता दन्तवेष्टा दन्तवेष्टनमांसानि । दन्तवेष्टा इति || बहुवचनन्त्वनेकदोषदूषितत्वेन बहुविधभेदाल्लक्षणीयम् । दन्तवेष्टलक्षणम्– “ स्रवन्ति पूयं रुधिरं चला दन्ता भवन्ति च । ' दन्तवेष्टः ' स विज्ञेयो दुष्टशोणितसम्भवः " ॥ इति । ४ व्रणाय ग्रन्थिर्व्रणग्रन्थिः, स च मर्मज एव; अमर्मजानां साध्यत्वेनोपदेक्ष्यमाणत्वात् । प्रभृतिग्रहणात् संवत्सरोत्थितानां स्फुटितवातरक्तादीनामादेशः । ५ अप्रतीकारात्साध्यानामेव याप्यत्वासाध्यत्वे कथयति - साध्या इति । ६ च-काराद् याप्यत्वमागताः साध्याः । ७ अक्रियावतां = क्रियारहितानां विरुद्धक्रियाका-रिणां च। ८ प्रसङ्गाद् याप्यव्याधितमभिधत्ते — यापनीयमिति । ९ यं = वृद्धादि -कम् । १० उक्तमर्थं दृष्टान्तेन बोधयति — प्राप्तेति । प्राप्ता = विधिबोधिता, न्याय्ये-त्यथः । ११ धारयति = प्राणधारणमेव करोति, न पुनर्व्याधिमूलोच्छेदम् । उक्तं च सङ्-ग्रहे — ‘ “ याति नाशेषतां रोगः कर्मजो नियतायुषः । प्रपतन्निव विष्कम्भैर्धार्यतेऽत्रातुरो हितैः ” ॥ इति । १२ विष्कम्भः= स्थूणा । १३ असाध्यान् व्रणानभिधत्ते - अत इत्यादिना । १४ प्रसेकिनः = स्रावबहुलाः । १५ अश्वापानवदुदवृत्तौष्ठाः = अश्वगुदवदुन्नतप्रान्ताः; वढवायोनिवदुत्सन्नवर्त्मानोवा । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां— १२६ भवन्ति चात्र । त्वात् = बलवत्त्वात् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar [ अ ० २३ त्र इ II व स ल I स Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri लास्राविंणो वा मध्योन्नताः । केचिदवसन्नशुषिरपर्यन्ताः शणतूलवत् स्नायुजालबन्तो दुर्दर्शनाः । वसौमेदोमज्जमस्तुलुङ्गस्राविणश्च दोषस-मुत्थाः । पीतासितमूत्रपुरीषवातवाहिनश्च कोष्ठस्थाः । त एवोभयँतो-भागवणमुखेषु पूयरक्तनिर्वाहिणः । क्षीणमांसानाञ्च सर्वतो-गतयश्चाणुमुखा मांसबुबुवन्तः सशब्द वातवाहिनश्च शिरःकण्ठ-स्थाः । क्षीणमांसानाञ्च पूयरक्तनिर्वाहिणोऽरोचका विपाककासश्वा-सोपद्रवयुक्ताः । भिन्ने वा शिरःकपाले यत्र मस्तुलुङ्गदर्शनं त्रिदोष-लिङ्गप्रादुर्भावः कासश्वासौ वा यस्येति ॥ १२ ॥

१ अवसन्ना निम्ना शुषिराः सच्छिद्राः प्रान्ताः प्रान्तप्रदेशा येषां तेऽवसन्नशुषिर-प्रान्ताः । २ वसा = मांसनिर्यासः । ३ मस्तुलुङ्गम् = अर्धविलीनघृताकारो मस्तकम-ज्जा, मस्तिष्कमित्यर्थः; ‘ मस्तुलुङ्गं मस्तिष्कम् ' इति त्रिकाण्डशेषः । ४ उभयतः गुदवदनोभयमार्गाभ्यां व्रणमुखमार्गेण । ५ सर्वव्रणवस्तुगता व्रणा यादृशास्तादृशा-नाह— सर्वतो गतय इति । सर्वतः = ऊर्ध्वाधस्तिर्यग्गतय इत्यर्थः । ६ वाग्भट: -“ नैव सिद्ध्यन्ति वीसर्पज्वरातीसारकासिनाम् । पिपासूनामनिद्राणाम् अवयवे, त्वचीत्यर्थः; सिरासन्ध्यस्थिवर्जित इत्यत्रादिशब्दस्य लोपदर्शनात् " इति । ७ देशे अनु- = पर्येति = पौनःपुन्येनाभ्युदेति, सर्वतो धातून् व्याप्नोतीति वाऽर्थः । ९ साध्यस्यापि । व्याधेरुपेक्षयाऽसाध्यत्वमाह - क्रमेणेति । १० सः = - उपेक्षितो व्याधिः । स्थिर-

अ ० २४ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् ।

रूडवर्त्मानमग्रन्थिमशूनमरुजं व्रणम् । १२७ त्वक्सवर्णं समतलं सम्यग्रूढं विनिर्दिशेत् ॥ २० ॥

१ सुखसाध्यत्वमाह — अत इति । २ क्षुपकः = अतिबालवृक्ष:, यथोत्पाटनेऽति-तरां सुखतामाविष्करोति तथा । ३ शुद्धव्रणलक्षणमभिदधाति — त्रिभिरिति । ४ श्या • वौष्ठः = किञ्चित् कृष्णः किञ्चित्पाण्डुः । पिढका व्रणौष्ठेऽणुमांसाङ्कुरोपचिताः सन्ति यस्य सपिढकी । ५ नास्ति वातादीनां तोदादिवेदना यस्य सोऽवेदनः । ६ रोहवण-लक्षणमभिधत्ते — कपोतेति । ७ चिपिटिका = चर्मचेली । चर्मचेली सा, या व्रणे शुष्का सूक्ष्मा श्वेता त्वगुच्चटति । ८ सम्यमूढव्रणलक्षणमाचष्टे – रूढेत्यादिना । रूढं जाताङ्कुरं वर्त्मस्रावमार्गं यस्य स तम् । मांसाङ्कुरप्रपूरितावकाशमिति भावः । ९ दोषप्रकोपादिभी रूढोऽपि व्रणो दीर्यते इत्यभिधत्ते — दोषेत्यादिना । इति सुश्रुतसंहितायाः सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां त्रयोविंशतितमोऽध्यायः । चतुर्विंशतितमोऽध्यायः । " १० व्याधीनां समासेनोद्देशः कथनं, तदधिकृत्य कृतोऽध्यायो व्याधिसमुद्दे शीयस्तम्; समासकथनमुद्देशः ” इतितन्त्र युक्त्यध्यायस्मरणात् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१२८ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहितायां-[ अ ० २४ द्विविधास्तु व्याधयः - शस्त्रसाध्याः, स्नेहादिक्रियासाध्याश्च । तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते । स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते ॥ ३ ॥

अस्मिन् पुनैः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते । प्रागभिहितम् - ' तदुःखसंयोगा व्या-धय ' इति । तच्च दुःखं त्रिविधम्- आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकमिति । ५० " तत्तु सप्तविधेव्याधावुपनिपतति " । " ते पुनः सप्तविधा व्या-धयः । " तद्यथा - आदिबलप्रवृत्ताः, जन्मबलप्रवृत्ताः, दोषबलप्रवृत्ताः, सङ्घातबलप्रवृत्ताः, कालबलप्रवृत्ताः, दैवबलप्रवृत्ताः, स्वभाववलप्र-वृत्ता इति ॥ ४ ॥

तत्रादिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः । १ शस्त्रसाध्याः = प्रायः क्रियैकत्वाच्छस्त्रानुशस्त्रप्रणिधानसाध्या श्रवपाटिकाप्रभृ-तय इत्यर्थः । २ आदिशब्दात् स्वेदनवमनविरेचनादयो ग्राह्याः । धिषु स्नेहादिक्रियाभिरुपकारदर्शनान्न निषिध्यत इत्यर्थः । यथा शस्त्रक्रियां ३ शस्त्रसाध्यव्या-विद्रधिशोथौ स्वेदनेन, अश्मरी वरुणयवक्षारादिसेवनेन, अर्शस्सूरणसेवनेन विनाऽपि तीति दिङ्मात्रमिह दर्शितम् । ४ न क्रियते = अनुपयोगित्वान्न विधीयत च शाम्य-५ अत्र पुनः शब्द एवार्थकः 1 ६ सर्वतन्त्रसामान्यात् इत्यर्थः । [ == - शल्याद्यष्टतन्त्राणां रुग्वि-निश्चयाद्यर्थत्वेन तुल्यत्वात् । ७ यथास्थूलं = स्थूलमनतिक्रम्य दृष्टयेत्यर्थः । विस्तरशः सर्वे व्याधय उपदिष्टा अपि निदानाद्यनेकार्थविज्ञेयत्वाद् यथास्थूलम्, यथास्थूल-भवन्तीति न सूक्ष्मदृष्टषेत्यर्थः । श्रवरोधः = परिग्रहः दुरधिगमा प्रथमेऽध्याये । ९ श्रध्यात्मिकम् = आत्मन्यधि । ८ , सङ्ग्रह इति यावत् प्राक् = द्विविधं— शारीरं मानसं च, तत्र शारीरं अध्यात्मं तत्र भवमाध्यात्मिकम्, तच्च वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यनिमित्तम् मानसं च कामक्रोधलोभमोहभयेर्घ्याविषादविषयविशेषादर्शननिबन्धनम्; भूतेषु प्राणिष्वधिकृत्य यत्प्रवर्तते तदाधिभौतिकम्, मानुषपशुपक्षिसरीसृपस्थावरनिमित्त- । आधिभौतिकं = मित्यर्थः । आधिदैविकं = देवेषु सुरेषु सुरयोनिषु चाधिकृत्य यक्षराक्षसविनायकग्रहावेशादिनिबन्धनमित्यर्थः । यत्प्रवर्तते तदाधिदैविकम्, १० तत् = प्रत्यात्मवेदनीयं दुःखत्रिकम् । ११ उपनिपतति = परिलक्षितं १२ ते = पूर्वोक्तास्तदुःखसंयोगरूपा त्रिविधा व्याधयः । भवतीत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar १३ यथा च तत्सप्तत्वमुपैति

अ ० २४ ] । TT-आ = च -" ९ १२ ९ सूत्रस्थानम् । : -आ-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri तेऽपि द्विविधाः - मातृजाः पितृजाश्च । जन्मबलप्रवृत्ता ये जायन्ते मातुरैप- । चारात् पङ्गजात्यन्धवधिरमूकमिन्मिन वामनप्रभृतयो H तेऽपि द्विविधाः- रसकृता दौहृदापचीरकृताश्च । दोपबलप्रवृत्ता i ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च । तेऽपि द्विविधा: - शारीरा -माशयसमुत्थाः पक्वाशयसमुत्थाश्च ॥ । ५ ॥ पुनश्च द्विविधाः , मानसाश्च । त एते आध्यात्मिकाः सङ्घातबूलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात् । ॥ तेऽपि

" कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षाप्रभृतिनिमित्ताः । तेऽपि तद्दर्शयति - तद्यथेत्यादिना । श्रदिवलप्रवृत्ताः = दुष्टशुक्रशोणितबलजाताः । जन्म-बलप्रवृत्ताः = शुक्रशोणितत्रदुष्टिं विनाऽपि मातुरपचार बलजाताः । दोषबलप्रवृत्ताः = वातादिरजस्तमोरूपदोषशक्तिजाताः । “ वायुः पित्तं कफश्चेति शारीरो दोषसङ्ग्रहः । मानसः पुनरुद्दिष्टो रजश्च तम एव च ॥ ” इति दोषा वातादयो रजस्तमसी च । सङ्घातबलप्रवृत्ताः = प्रहारशक्तिजाताः । कालबलप्रवृत्ताः = शीतोष्णवर्ष लक्षणषडृतु-कबलजाताः । दैवबलप्रवृत्ताः = दैवशक्तिजाताः । स्वभाववलप्रवृत्ताः = प्रकृतिशक्तिजा-। २ मिन्मिनाः = सानु-ताः । १ अपचारात् = दुष्टाहाराचाररूपापचारादित्यर्थः नासिका अस्पष्टवाचः । ३ अत्र – “ मधुरनित्या प्रमेहिणं मूकमतिस्थूलं वा, लवण-नित्या शीघ्रवलीपलितं खालित्यरोगिणं वा, अम्लनित्या रक्तपित्तिनं त्वगक्षिरोगिणं वा । ” इत्यादिचरकोक्तमनुसन्धातव्यम् । ४ स्वहृदयेन गर्भहृदयेन च द्विहृदया नारी गर्भिणी, तत्सम्बन्धित्वाद् गर्भो दौर्हृद-मुच्यते, तस्यापचार इन्द्रियार्थप्रार्थनाविघातस्तत्कृताः । तद् वक्ष्यति - " इन्द्रियाथींस्तु यान् ` यान् सा भोक्तुमिच्छति गर्भिणी । गर्भावाधभयात्तांस्तान् भिषगाहृत्य दापयेत् ॥ सा प्राप्तदौर्हृदा पुत्रं जनयेत्सुगुणान्वितम् । अलब्धदौर्हृदा गर्भे लभेतात्मनि वा भयम् ॥ ` येषु येष्विन्द्रियार्थेषु दौर्हृदे वै विमानिता । प्रजायेत सुतस्यार्तिस्तस्मिंस्तस्मिंस्तथेन्द्रिये ॥ ” इति । ५ आतङ्को रोगस्तत्समुत्पन्ना व्याधयः, यथा प्रतिश्यायात् कासः कासात् क्षय इत्यादि बोध्यम् । अत्र प्रधानव्याधेर्यत्रिदोषरूपं कारणं तदेवाप्रधानस्यापि । ६ “ पक्षिमत्स्यमृगैर्ये तु दंष्टिशृङ्गिनखैर्हताः । पतनानशनप्रायैर्वज्राग्निविषबन्धनैः ॥ मृता जलप्रवेशेन ते वै शस्त्रहताः स्मृताः । ” इति देवीपुराणोक्तपारिभाषिकशस्त्रपरत्वे ‘ व्या-लकृताश्च ' इत्यत्र व्यालपदेन पक्षिमत्स्यादिपुराणोक्तभिन्ना दुष्टहिंस्रजन्तवो बोध्याः ।

१३० Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहितायां-[ अ ० २४ द्विविधाः - व्यापन्नर्तुकृता अव्यापन्नर्तुकृताश्च । दैवबलप्रवृत्ता ये देव-द्रोहादभिशस्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च । तेऽपि द्विविधाः-विद्युदशनिकृताः पिशाचादिकृताश्च । पुनश्च द्विविधाः - संसर्गजा आकस्मिकाश्च । स्वभावबलप्रवृत्ताः क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृ-तयः । तेऽपि द्विविधाः - कालकृता अकालकृताश्च । तत्र परिरक्षण-कृताः कालकृताः । अपरिरक्षणकृता अकालकृताः । एते आधिदैवि काः । अत्र सर्वव्याध्यवरोधः ॥ ७ ॥

सर्वेषाञ्च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं, तल्लिङ्गत्वाद्द्द्द-ष्टफलत्वादागमाच्च । यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते । एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्र्वंरूपेणावस्थितमर्व्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्मारणोवर्तन्ते " । दोष-१ देवानां देवगुरुवृद्धसिद्धादीनां द्रोहस्तस्मात् । श्रभिशस्तकाः = आक्रोशजाः । अभि. शापस्य पापमूलत्वात्तज्जा व्याधयोऽप्यभिशस्तका उच्यन्ते । अथर्वकृता = अथर्ववेदाभि-हिताभिचारिकमन्त्रैर्मारणादिकृताः । उपसर्गजाः = धूमकेतुसततोल्कापातग्रहनक्षत्र वैकृ-ताद्यशुभसूचकोत्पातदर्शनसमयोत्पन्नाः, ज्वरादिपीडितजनसमीपोत्पन्ना वा । तथा च वक्ष्यति— “ प्रसङ्गाद् गात्रसंस्पर्शान्निश्वासात् सहभोजनात् । सहशय्यासनाच्चापि माल्यानुलेपनात् । औपसर्गिकरोगांश्च सङ्क्रामन्ति वस्त्र-नरान्नरम् ॥ ” इति । २ संस-र्गंजाः = दे॑वादिद्रोहजनसम्पर्कजाताः, श्राकस्मिकाः = संसर्ग विनैव प्राक्तनकर्म पीडित-तत्वेन जाताः । ३ परिरक्षणकृताः = स्वास्थ्यानुगुणकालकृताः, तद्विपरीताश्चापरि-रक्षणकृताः । तत्र परिरक्षणकृतानां नोपचारः किन्तु भोजनपानरसायनादिभिर्याप्यतै-वास्ति; अपरिरक्षणकृतानां च यथादोषं यथारोगं प्रतीकारो ४ सर्वेषां = सविंशत्येकादशशतानां कार्यभूतानाम् भवतीति बोध्यम् ॥ ५ मूलम् = आदिका-रणमित्यर्थः । तेषां वातादीनां लिङ्गानि रूक्षशीतादीनि ` ङ्गानि तेषां भावस्तस्मात् दृष्टफलत्वाद् = वातादिहरौषधैर्वाताद्युपशमेन तोददाहकण्डवादीनि च तल्लि-शमदर्शनात्, आगमात् = " नास्ति रोगो विना तत्तद्व्याध्युप-रूपेण = जगद्रूपेण । ७ न व्यतिरिच्यन्ते = दोषैः ” इत्यादिशास्त्राच्च । ६ विश्व-न पृथग्भवन्ति । ८ विश्वरूपेण = नानाऽऽकारेण । ९ अव्यतिरिच्य = अपरित्यज्येत्यर्थः । दोषरसपुरीषमल संसर्गादतीसारादयः, वातादिदोषरसधातुसंसर्गाज्ज्वरादयो १० अत्र बल्हणः- वातादि-नाः, वातादिदोषरसादिदूष्यमूलमलसंसर्गाद् विंशतिमेहाः, तथा रसाधिष्ठा-संसर्गाद् वातरक्तरक्तपित्तविद्रधिरक्तगुल्मादयः । श्रयतनानां स्थानानां वातादिदोषरक्तधातु-विशेषो भेद-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar ऋ ध 60 U रा

अ ० २४ ] Arya cap Digitized by Ar सूत्रस्थ निण् Chennai and eGangotri १३१ विकल्पः । दोषदूषिते -धातुमलसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां , मांसजोऽयं, ध्वत्यर्थं धातुषु संज्ञा क्रियते - रसजोऽयं, शोणितजोऽयं शुक्रजोऽयं व्याधिरिति ॥ ८ ॥

मेदोजोऽयम्, अस्थिजोऽयं, मज्जजोऽयं, वहृत्पा-" तत्र, अन्नाश्रद्धा रोचकाविपाकाङ्गमर्द ज्वरहल्लासतृप्तिगौर ण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकाल बलिप लितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः । कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्य-च्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दरर- अधि मांसार्बुदा-क्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजा ' गुदमुखमेढ्रपाकाश्च । र्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकाऽलजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगल- मेदो-गण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोपजाः । ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुद । अध्य-जौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः तमोदर्शनम् -रथ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः ॥ भ्रम पर्वस्थलमूलारुर्जन्मनेत्राभिस्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः व्याप्रहर्पशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषजाः । त्वग्दोषाः च सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः । इन्द्रियाणामप्रवृत्ति- नि-रयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः । इत्येष समास उक्तः । विस्तरं स्तस्मात् । यथा सप्तस्वायतनेषु पञ्चषष्टिर्मुखरोगाः, चक्षुरिन्द्रियायतनेषु षट्सप्ततिर्नेत्र- सान्निपातिक रोगाः । यथा प्रत्येकं वातादिज्वरास्त्रयः, । १ वातादिनिमित्तत इत्यर्थः व्याधीनां नानात्वं ज्ञेयम् । एक:, द्वन्द्वजास्त्रयः, आगन्तुश्चाष्टमः । एवमन्यदपि निमित्ततो घृता-२ तादात्म्याध्यासेनेति भावः । यथा - घृतदग्धस्तैलदग्ध इत्यादौ घृतादिशब्देन दिस्थो वह्निर्लक्ष्यते, तथा रसजोऽयमित्यादौं रसादिस्थितवातादिदोषा लक्ष्यन्ते । अतो व्याधीनां दोषमूलत्वेऽपि तथा तथा संज्ञा नानुपपन्नेत्यभिसन्धिः । ३ ‘ श्रश्रद्धायां मुखप्रविष्टस्याहारस्याभ्यवहरणं भवत्येव परन्त्वनिच्छा, अरुचौ तु मुखप्रविष्टं नाभ्यवहरतीति भेद: । ' इति चक्रपाणिदत्तः । ४ उद्गारशुद्धावपि भक्ता-काङ्क्षा न जायते सा तृप्तिः । ५ पर्वसु स्थूलमूलानां गम्भीरपरिणाहानामरुषां व्रणानां जन्म इति पर्वस्थूलमूलारुर्जन्म, अरुषां स्थूलमूलानां पर्वजानां च दर्शनमित्यात्रेयः । ६ श्रप्रहर्षः = स्त्रीष्वनभिलाषः । ७ आदिशब्दात्- “ रोगी वा क्लीवमल्पायुर्विरूपं वा प्रजायते । न चास्य जायते गर्भः पतति प्रसवत्यपि । शुक्रं हि दुष्टं सापत्यं सदारं बाधते नरम् ॥ ” इति चरकोक्तं बोध्यम् । ८ • कर्णनासामुखाक्षिमलायतनेष्वन्येषु च CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१३२ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri " सुश्रुतसंहिताया ' a मित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ॥ ९ ॥

भवति चात्र । • कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् । [ अ ० २४ यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्वयाधिस्तत्रोपजायते ॥ १० ॥

भूयोऽत्र जिज्ञाम्यं, किं वातादीनां ज्वरादीनाञ्च नित्यः " संश्ले-षः परिच्छेदो वा? इति । यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्या-तुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः । अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां चान्यत्र वर्त्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवतीति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति; तन्न, अत्रोच्यते दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति । अथ च न नित्यः सम्बन्धः । यथा हि विद्यु-द्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति । सत्यप्याकाशे कदा-चिन्न भवन्ति । अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति । तरङ्गबुद्बु-दादयश्चोदकविशेषा एव । वातादीनां ज्वरादीनाञ्च नाप्येवं संश्लेषो

भवति चात्र । विकारपरिमाणञ्च सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथक् विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते ॥ १२ ॥।

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥

प्रजननाद्यपत्यपथेष्वप्रवृत्तिः सङ्ग उच्यते । १ परिधावतां = व्यानवायोः प्रेरणया शरीरे परिभ्रमताम् । उक्तञ्च – “ व्यानेन रसधातुर्हि विक्षेपोचितकर्मणा । सर्व-जस्रं देहे विक्षिप्यते सदा ॥ दोषाणामपि चैवं स्यादेकदेशप्रकोपणम् युगपत् सर्वतो-स्रोतसां वैगुण्यं तस्माद्धेतोः । स्ववैगुण्यादिति पाठे स्वेषां । ” इति । २ खानां ३ व्याधीनां दोषाणां च कार्यकारणसम्बन्धमभिधत्ते दोषाणामिति बोध्यम् । सम्बन्धः, परिच्छेदः = असम्बन्धः । ५ श्राकाशशब्देनात्र - भूय इति । ४ संश्लेषः = त्ततः = वातादिप्रचारविशेषादित्यर्थः । ७ निमित्ततः मेघो बोध्यः । ६ निमि-काराणां रोगाणां परिमाणं समुदायसंख्यां व्याधीनां = तु मिथ्याऽऽहारादितः सहस्रं । वि. यत् ' इत्यादिना, एषां पृथक् पृथक् संख्या श्रवयवसंख्या ' पढर्शासि ' इत्यादिक्रमेण बाधाःज्वरातीसारशोषा-दय उत्तरतन्त्रे वक्ष्यते । इति सुश्रुतसंहितायाः सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां चतुर्विंशतितमोऽध्यायः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar