सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 31–40

सूत्रस्थानविषयानुक्रमः । विषया: -स्थूलकुशमध्यप्रभेदेन देहभेदाः स्थूलादीनां कर्शनादिचिकित्सा कार्या बलपरीक्षा उपचयशक्तिलक्षणयोर्बलयोर्व्यभिचारः सत्त्वपरीक्षा सात्म्यपरीक्षा प्रकृतिभेषजयोरतिदेशेन वर्णनम् देशपरिज्ञानफलम् साध्यासाध्यव्याधीनां लक्षणम् क्रियासङ्करनिषेधः TE कृच्छ्रव्याध फलालाभेऽपि समरानं सैवकार्या कालदेशानुसारेण क्रियाकर्तुवैद्यस्य प्रशंसा ३६ षटूत्रिंशत्तमोऽध्यायः । ॐ भूमिप्रविभागीयनामाध्यायोपक्रम. औषधग्रहणयोग्या भूमिः पञ्चमहाभूतगुणविशेषेण भूमेर्विशिष्टगुणवर्णनम् केषु ऋतुष्वौषधं ग्रहणीयम् मध्वादिभ्यः भेषजद्रव्यज्ञानं केभ्यः कार्यम् ऋतुविशेषे मूलादि ग्रहण नियमापवादः भूमिविशेषेण द्रव्यगुणविशेषता कीदृशमौषधद्रव्यं ग्राह्यम् विडङ्गादयोऽनूतना अपि ग्राह्या भवन्ति जाङ्गमौषधग्रहण कालः भेषजागारं कीदृशं कार्यम् ३७ सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः । मिश्रकना माध्यायोपक्रमः वातादिदोषप्रतिकूला विम्लापनयोगाः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar २५ सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ३३ १८२ ३४ I ३५ 99 ३६ 39 ३७-३८ 99 ३ ९ -४० १८२-१८३ ४१ 99 ४२ " ४३-४६ ४६-४७ I १८४ ४८ 37 ४ ९ 19 ५० 95 १-२ १८४ १८४-१८६ १८६ ४ 39 " १८६ ८ " " १०-१२ 39 १३ १८६-१८७ १४ " १५ 99 १६ 39 १-२ १८७ ३-७ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri देशपरीक्षा, आनूपः, जाङ्गलः तथा साधारणो देशः विरेचनद्रव्याणि कादृश्यां भूमौ प्रादुर्भूतानि ग्राह्याणि ६ सर्वाण्यौषधानि नूतनान्येव गुणवत्तराणि भवन्ति, ऋ

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri २६ विषया: -दोषभेदेन लेपस्य संस्कारविशेषः शोथपाचनद्रव्याणि सुश्रुतसंहिताया: -सुत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ८ १८८ ९ 99 शोथदारणद्रव्याणि १० 99 प्रणपीडनद्रव्याणि व्रण संशोधनद्रव्याणि व्रणवर्तिद्रव्याणि व्रणकल्कद्रव्याणि ११ 99 १२ १८ ९ १३-१४ 19 १५-१६ 39 व्रणशोधनघृतम् १७ " व्रणशोधनतैलम् १८-१९ 99 व्रणशोधनचूर्णम् २० १८ ९ -१ ९ ० व्रणशोधनीरसक्रिया २१ " " व्रणव्रणधूपनम् २२ " 3 व्रणरोपणकषायः २३ 99 व्रणरोपण वर्तयः व्रणरोपणकल्कद्रव्याणि व्रणरोपणं घृतम् २४ 99 २५ २६ " 9 " व्रणरोपणं तैलम् २७ " व्रणरोपणचूर्णानि २८-२९ १ ९ १ व्रणरोपणी रसक्रिया ३० व्रणरोपणमुत्सादनम् ३१ 93 अवसादनद्रव्याणि ३२-३३ " शोधनरोपणद्रव्याणां समस्तानामलाभे कल्पान्तरम ३४ 91 ३८ अष्टत्रिंशतमोऽध्यायः । द्रव्यसङ्ग्रहणीयनामाध्यायोपक्रमः सङ्क्षेपतो द्रव्यगणसंख्या विदारीगन्धाऽऽदिगणः आरग्वधादिगणः वरुणादिगणः वीरतर्वादिगणः सालसारादिगणः १-२ १ ९ २ ३ " I ४-६ ६-७ " ८ - ९ १ ९ ३ १०-११ " १२-१३ " CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानविषयानुक्रमः । विषया: -रोधादिगणः सुरसादिगणः मुष्ककादिगणः पिप्पल्यादिगणः एलादिगणः वचादिहरिद्राऽऽदिगणौ श्यामादिगणः - बृहत्यादिगणः पटोलादिगणः - काकोल्यादिगणः कादिगणः सारिखाऽऽदिगणः अञ्जनादिगणः परूषकादिगणः प्रियवाथम्बष्ठादिगणौ न्यग्रोधादिगणः -गुडूच्यादिगणः उत्पलादिगणः मुस्ता ss दिगणः हरीतक्यादिगणः पिप्पल्यादिगणः ( त्रिकटुः ) आमलक्यादिगणः वादिगणः लाक्षाऽऽदिगणः लघुः पञ्चमूलगणः बृहत्पञ्चमूलगणः दशमूलगणः विदार्यादिकर मर्दादिगणौ कुशादिस्तृणपञ्चमूलगणः पञ्चानां पञ्चकानां गुणाः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar २७ सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः १४-१५ १ ९ ३ १ ९ ४ १६-१७ १८-१९ " २०-२१ 99 २२-२३ " २४-२५ १ ९४-१९ ५ २६-२८ " २ ९ -३० 19 ३१–३२ " ३३-३४ 99 ३५-३६ १ ९५-१९ ३ ३७-३८ ३ ९ -४० ४१-४२ 99 ४३-४४ 99 ४६-४७ १ ९६-१९ ७ ४८-४९ " ५०-६१ ५२-५३ " ६४-६५ 39 ६६-५७ १ ९ ८ ५८-६९ " ६०-६१ 39 ६२-६३ 99 ६४-६५ ६६-६७ १ ९८-१९९ ६८-६९ 99 ७०-७१ 13 ७२-७४ " ७५-७६ ७७ 95

२८ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri विषयाः । त्रिवृता: गणातिदेशः सुश्रुतसंहिताया: -सङ्क्षपेण प्रोक्तानामेषां गणानां चिकित्सितेषु विस्तर-सङ्केतः गानामुपयोगः गृहंतानमेतद्गणायां धूमाद्युपद्रवेभ्यो रक्षणम् एष द्रव्यगणानां योजनाप्रकारः सूत्राङ्काः । पृष्ठाङ्काः । ७८ १ ९९ ७ ९ २०० ८० 99 ८१ " ८२ " ३६ एकोनचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः । संशोधनसंशमनीयनामाध्यायेापक्रमः १-२ २०० ऊर्ध्वभागहराणि द्रव्याणि अधोभागहराणि द्रव्याणि उभयभागहराणि द्रव्याणि शिरोविरेचन द्रव्याणि वातसंशमनोवर्गः पित्तशमनो वर्गः श्लेष्मसंशमनो वर्गः . संशोधनसंशमनद्रव्यमानानियमनम् दुर्बलरोगिण तीव्रशोधनं न कर्तव्यम् मध्यमबलेपुव्याध्यग्निपुरुषेष्वौषधमात्रा अतिदुर्बलेऽपि अवस्थानुकूलेन शोधनोपदेशः ४० चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः । द्रव्यरसगुणवीर्यविपाक विज्ञानीय नामाध्यायोपक्रमः द्रव्यप्राधान्यस्य युक्तियुक्तं प्रतिपादनम् रसप्राधान्ये एकीयमतम् वीर्य प्राधान्ये एकीयमतम् रसाश्रितं वीर्यकर्म मतान्तरेण विपाकस्य प्राधान्यम् 3 II ४ २०१ 39 ६ " ७ ८ २०१-२०२ २०२ ९ 39 १० " ११ २०३ १२-१३ II १४ ". १-२ २०३ ३ 99 ४ २०४-२०६ ५ २०५-२०६ ६ - ९ २०६ १०-१२ २०६-२०७ १३ २०७-२०८ १४ २०८ १५-१८ 39. द्रव्यादिसमुदायप्राधान्य लक्षणेषु युक्तस्य स्वमतस्य स्थापनम् सर्वेषामपि द्रव्यादीनां क्रियाकारित्वम् रसादीनां द्रव्यकार्यत्वाद् द्रव्यस्य प्राधान्यम् CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थान विषयानुक्रमः । २ ९ विषयाः । सूत्राङ्काः । पृष्ठाङ्काः । • आगमोक्त गुण सिद्धौषधीनां स्वतर्कनिषेधः १ ९ २०८ प्रत्यक्ष फलदायित्वेन आगमस्य प्राधान्यस् २०-२१२०८०२०९ ४१ एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः । द्रव्यविशेषविज्ञानीयनामाध्यायोपक्रमः १-२ २० ९ द्रव्याणां पाञ्चभौतिकत्ववर्णनम् 99 पार्थिवद्रव्यस्य लक्षणं गुणाश्च ४ 99 आध्यद्रव्यस्य लक्षणं गुणाश्च ५ आग्नेयद्रव्यस्य लक्षणं गुणाच ६ २१० वायव्यद्रव्यस्य लक्षणं गुणाश्च आकाशीयद्रव्यस्य लक्षणं गुणाश्च 39 99 सर्वेषामपि द्रव्याणामौषधत्वप्रतिपादनम् विरेचनीयादिद्रव्याणां महाभूत गुणतारतम्ये स्वका-र्यकर्तृत्वम् १० २१०-२११ पार्थिवादिद्रव्याणां वातादिप्रकोपशमकत्वम् ११-१४ 99 शीतोष्णादिगुणानां पार्थिवत्वादिविवेचनम् १५ २११-२१२ शरीरस्य स्थितिवृद्धिक्षया द्रव्यमूलकाः १६ ४२ द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः । रसविशेषविज्ञानीयनामाध्यायोपक्रमः १-२ 99 रसोत्पत्तिहेतवः, रसप्रभेदाः, भूतगुणविशेषेण रसविशेषाश्च ३ २१२-२१३ मधुरादिषड्लानां वातादिदोषशमकत्वम् ४ 99 दोषाणामुत्पत्तिकारणम् ५-३ I सौम्यायभेदेन रसद्वैविध्यम् ७ कषायरसस्य वातलत्वप्रतिपादनम् २ ९ ४ कटुंकरसस्य पित्तलत्वप्रतिपादनम् ९ 39 मधुररसस्य इलेष्मत्वप्रतिपादनम् १० 99 कटुकस्य श्लेष्मघ्नत्वप्रतिपादनम् ११ 59 षड्रसानां लक्षणानि १२ 99 मधुररसस्य गुणकर्माणि, अतिसेवनेन तद्दोषाः १३ २१४-२ ( ६ अम्लरसस्य गुणकर्माणि अतिसेवनेन तद्दोषाः १४ २१ ९ लवणरसस्य गुणकर्माणि अतिसेवनेन तद्दाषाः १५ 99 CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

३० विषयाः-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया: -तद्दोषाः कटुकरसस्य गुणकर्माणि अतिसेवनेन तद्दोषाः तिक्तरसस्य गुणकर्माणि अतिसेवनेन तद्दोषाः कषायरसस्य गुणकर्माणि अतिसेवनेन सङ्क्षेपेण मधुरौ वर्गः सूत्राङ्काः १६ पृष्ठाङ्काः २१५-२ १६ १७ २१६ १८ , I १ ९ 19 सब्क्षेपेणाम्लो वर्ग: सध्क्षेपेण लवणो वर्ग: २० २१ २१६-२१७. २१७-सङ्क्षेपेण कटुको वर्गः २२ 19 सङ्क्षेपेण तिक्तो वर्गः २३ सङ्क्षेपेण कषायो वर्गः २४ 99-रसानां संयोगात् त्रिषष्टिर्भेदाः २५ ,, ' विशिष्टविषये रसानामभ्यासेोऽदोषाय २६ २१८ ४३ त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः । वमनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयनामाध्यायोपक्रमः १-२ २१८ वमनीयमदनफलकल्पः वमनीयजीमूतकल्पः ४ २१८-२२०-२२० वमनीयकुटजकल्पः " वमनीयकृत वेधनकल्पः वमनीय इक्ष्वाकुकल्पः वमनी धामा गवकल्पः वमनाय आघ्राणप्रयोगः वनौषधीनां योजनाप्रकाराः " ७ 19 ८ " I ९ 99 १०-११ २२०-२२१ ४४ चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः । विरेचनद्रव्यविकल्वविज्ञानीयनामाध्यायोपक्रमः १-२ २२१ विरेचने प्रधानद्रव्याणि ३-४ " वातजरोगे त्रिवृत्कल्पः ५ II पित्तजे कफजेच रोगे त्रिवृत्कल्पः ६ " वातश्लेष्मजरोगे त्रिवृत्कल्पः सर्वविषयक गुटिका दियोगः मोदकभक्ष्यरूपस्त्रिवृत्कल्पः यूपरूपस्त्रिवृत्तपः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar ७-८ २२२ ९ -११ 31 १२-१३ 99 १४ 29-

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानविषयानुक्रमः । ३१ विषयाः-सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः पुटपाकरूप स्त्रिवृत्कल्पः १५ २२२ वैरेचनिको s वलेहः १६ II अन्यो वैरेचनिको s वलेहः १७ २०३ पित्तघ्नोऽवलेहः १८ 59 श्लेष्मनोऽवलेहः " अन्योऽवलेहः २०-२१ " चूर्णावलेहः २२ " वैरेचनिकमोदकः २३ वैरेचनिकयो लेहगुटिकयोः प्रयोगः २४-२५ 95 99 वैरेचनिकं चूर्णम् २६-३७ २२३-२२४ वैरेचनिका आसवाः वैरेचनी पैष्टी सुरा वैश्चनिकं सौवीरकम् २८-३० 99 ३१-३४ 99 ३६-३९ २२५ वैरेचनिकं तुषोदकम् ४०-४४ 19. सर्वविरेचकद्रव्येषु त्रिवृन्मूलविधेरतिदेशः ४६ दन्तीद्रवन्त्योर्विशिष्टकल्पः ४६ 39 दन्तीवन्त्योः स्नेहयोगाः ४७-४८ २२६ दन्त्यादिचूर्णम् ४ ९ -६१ दन्त्यादिमोदकः व्योषादिविरेचनम् १२-५३ 99 ५४-६९ २२६-२२७ तिल्वककल्पः ६०-६१ २२७. हरीतकी कल्पः त्रिफलागुणास्तत्कल्पश्च वैरेचनिकफलेषु हरीतकी विधानातिदेशः चतुरङ्गुलकल्पः एरण्डतैलकल्पः स्नुही क्षीरकल्पः वैरेचनिकत्रिवृदादिमोदकः अनुक्तान्नपानेषु प्रयोगकल्पाः क्षीरासादयः षडौषधकल्पाः ६२-६९ २२७-२२८ ७०-७२ ७२ ७३-७४ " 39 ७६-७७ २२८-२२९ ७८-८६ २२ ९ ८६-८९ २२१-२३० ९ ० २३० ९ १ " CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri ३२ विषया: -द्रवद्रव्यविध्यध्यायोपक्रमः १ पानीयवर्ग: -सुश्रुतसंहिताया: -४५ पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः । अन्तरिक्षोदक गुणाः ४ पृथिव्यां पतिते पानीये स्थानविशेषेणान्यतमरसोत्पत्तिः लोहितादिभूमिप्रभेदेन पानीयरसोत्पत्तौ परमतम् पानीयस्य पार्थिवादिभूमिप्रभेदेन रसविशेषोत्पत्तिः अन्तरिक्षोदकस्य चत्वारो भेदास्तद्गुणाश्च ऋतुभेदेन आन्तरिक्षाद्युदकसेवनम् नवोदकस्य दोषाः व्यापन्नजललक्षणम् व्यापन्नजलस्य प्रसन्नतोपायाः किम्पयपात्रस्थं जलं पेयम् व्यापनोदकवर्जनम् कलुषोदकस्य सप्त प्रसादनानि उदकस्य पञ्च निक्षेपणानि उदकस्य सप्त शांतीकरणानि भौमं तोयं कीदृशं गुणवत् देशभेदेन नद्युदकगुणाः नदीनां गौरवलाघवे कारणम्. आश्रयभेदेन नदीनां गुणविशेषः सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः १-२ २३१ ३ 99 23 39 ६ २३१-२३२ 19 २३२ २३२-२३३ ९ -१० २३३ ११ 99 १२ 98 १३ २३४ १४-१६ 99 १७ १८ १ ९ " २० 95 २१ २३४-२३९ २२ २३६ २३ 19 २४ 91 भौमोदकानां दिनापेक्षा ग्रहणकालः भौमोदकाना मर्ककिरणादियोगादान्तरिक्षसमगुणवत्त्वम् २५ गणनाम्बुगुणाः चन्द्रकान्तमणिप्रभव जलस्य गुणाः शीतोदकविषयः पार्श्वशूलादौ शीतोदकं वर्ज्यम् नदीतडागादिभेदेन भौमजलस्य गुणविशेषः आनुपादिदेशप्रभवजलगुगाः उष्णोदक गुणाः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar 99 २६ 39 २७ " २८ 99 २ ९ -३० २३ ९ -२३६ ३१-३६ २३६ ३७-३८ 99 ३ ९ 39

Digitized by Arya SamarFoundati सूत्रस्थानविषयानुक्रम: qi s and eGangotri ३३ विषया: -उष्णोदक भेदः पर्युषितमुष्णोदकं वर्ज्यम् सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः ४० २३६ ४१ ४२ 93 श्रतशीतोदक गुणः २३७ नारिकेलफलोदकगुणाः ४३ 99 श्रुतशीतजलस्य विषयः ४४ 99 मन्दपानीययोग्या रोगिणः ४५-४६ 99 २ क्षीरवर्ग गव्यादिक्षीणामष्टौ भेदाः ४७ क्षीराणां दश गुणाः ४८ 93 सर्वक्षीराणां सामान्यगुणकर्माणि ४ ९ २३७-२३८ गव्य क्षीरगुणाः अजाक्षीरगुणाः ५० 296 ६१-५२ 99 औक्षीरगुणाः ५३ आविकक्षीरगुणाः १४ 39 माहिषक्षीरगुणाः ५५ 99 अश्वाद्येकश फक्षीरगुणाः ६६ २३८-२३९ नारी क्षीरगुणाः ५७ 29 हस्तिनीक्षीरगुणाः ६८ 99 प्राभातिकक्षीवगुणाः ६ ९ 39 आपराह्निकक्षीरगुणाः ६० " आमपक्कक्षीरगुणाः ६१ 99 स्त्रीक्षीरे पाकनिषेधः ६२ 93 धारापातोष्णक्षीराणां गुणा अतिश्वतक्षीरगुणाश्च ६३ " वक्षीराणि ६४ 93 ३ दधिवर्गः । सामान्यतो दधिगुणाः ६६ २४० मधुराम्लात्यम्लदधिगुणाः ६६ 39 मन्दजातदधिगुणा गव्यदधिगुणाश्च ६७ 59 अजादधिगुणाः ६८ 39 माहिषदधिगुणाः ६ ९ 59 उष्ट्रीदधिगुणाः ७० 13 ३ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

३४ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहितायाः विषयाः-सूत्राङ्काः पृष्ठाङ्काः मेषीदधिगुणाः ७१ २४० वादधिगुणाः ७२ 92 मानुषीदधिगुणाः हस्तिनीदधिगुणाः ७३ ७४ 99 सर्वेषु दधिषु गादधि श्रेष्ठम् ७५ २४१ वस्त्रादिगा लितदधिगुणाः ७६ 99 कथितक्षीरोद्भवदधिगुणाः ७७ 99 दधिसरगुणाः ७८ ". उद्धारदधिगुणाः ७ ९ 29 ऋतुभेदेन दनौ हेयोपादेयता ८० " मस्तुनो गुणाः ८१-८३ २४१-२४२ ४ तक्रवर्गः । सामान्यतस्तक्रगुणाः ८४ २४२ तक्रघालयोर्लक्षणम् ८६ ! I तक्रस्य निषेधविषयः ८६ 99 तक्रार्हा रोगिणः तक्रस्य रसविशेषेण गुणविशेषः तक्रस्य संयोगविशेषेण त्रिदोषहरत्वम् ८ ९ ८७ ८८ 92 २४३ " तक्रकूर्चिकामण्डयोर्गुणाः ९ ० किलाटपीयूष मोरगुणाः 19 ९ १ नवनीतगुणाः 99 ९ २ क्षीरमथनोत्थनवनीतगुणाः 99 सन्तानिका गुणाः ९ ३ 99 ९ ४ पूर्वोक्तास्तत्रादिगुणा गव्यस्यैव ज्ञेयाः 99 ९ ५ सामान्यतो घृतगुणाः गव्यघृतगुणाः अजाघृतगुणाः माहिषघृतगुणाः औष्ट्रघृतगुणाः ५ घृतवर्गः । 99 ९ ६ ९ ७ २४४ " ९९ 99 १०० 99 CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar