सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 311–320

९ अ ० २ ९ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् ।

मसोदकुम्भात पत्रविप्रवारणगोवृषाः । १५३ १ विशिष्टरोगेषु विशिष्टवेलादि दर्शयन् दूतवैद्यसमागमस्याप्रशस्तमाख्याति - स्विन्नेति । २ अष्टाङ्गसङ्ग्रहे- “ वृतोदकादिद्रवसमीपस्थमतिशीतस्तम्भः प्रत्युषसि इलेष्मामयेऽ-शुभः पित्तमये तु शुभः । ” इति । अरुणदत्तः - " वातरोगे परुषरूक्षसिकतापाषाणशर्क-रादिविशिष्टे दॆशॆ काले साहाह्ने दूतोऽशुभः, विपरीतस्तु शुभः । ” इति । ३ दूतवैद्यसः मागमस्य प्राशस्त्यं प्रस्तूयते — रक्तेति । ४ जलरोधेषु = जलनिरोधयुक्तप्रदेशेषु । अष्टाङ्गसङ्ग्रहे— “ तथा सेतुबन्धे छर्दिमेहातिसारादिष्वशुभः, सेतुबन्धे तु शुभः शेषं बुध्येत । ” इति। ५ शेषम् = उदावर्तमूत्रकृच्छ्रादौ जलवेगदर्शनादिकस्य प्राशस्त्यं जानीयादित्यर्थः । ६ प्रशस्तदूतदर्शनं निर्दिशति — शुक्लेति । ७ वृषभवाह्यश-कटेन, न तु गौरेव यानं तेन; " गवां तु यानं पृष्ठेन सर्वथैव विगर्हितम् ” इति मनूक्तेः । ८ कथम्भूतं वैद्यमुपसर्पन् दूतः कार्यसिद्धिकरो भवतीत्याह – स्वस्थमिति । ९ शुभाशुभशकुनान् दर्शयति - मांसोदेति । उदकुम्भशब्देन पूर्णो रिक्तश्च घटो ग्राह्यः वाध्ययनार्थिनः । उक्तं च - “ “ लानां पूर्णकुम्भानाम् ” इति, तथा - " ' चिकित्सकस्य चौरस्य तथै-। प्रशस्तमाहुभिषजो जलार्थे रिक्तकं घटम् ॥ ” इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१५४ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया-[ अ ० २ ९ शुक्लवर्णाश्च पूज्यन्ते प्रस्थान दर्शनं गताः ॥ २७ ॥

१ शुक्लवर्णाः पदार्थाः कार्पासास्थितक्रभस्मक्षार । दिव्यतिरिक्ताः क्तिकादय इति ढल्हणः । २ वर्धमाना = अङ्कुरितयौत्रना सुमनोदध्यक्षतमौ-मानानां वद्धस्यैकपशोस्तथा । ” इति । वर्धमानमलङ्कृतेति । चरकः– “ कन्यानां वर्ध-ढल्हणः । तत्र ‘ वर्धमानः प्रश्नभेदे शरावैरण्डविष्णुषु पाठे ' वर्धमानः शरावः ' इति मानशब्दस्यैव शरावोऽर्थः । केचित्- ' वर्धमाना इति । ” इति मेदिन्यादिकोशे पुंस्त्त्रवधं-आलेपनादिना मण्डिताः ' इति श्रन्ये त्वङ्कारोपितं कुमारं कुमारीं शरावाः, ते च स्वलङ्कृता इति ३ स्वस्ति शुभाय यत्तत् स्वस्तिकं वा वर्धमानमाहुरिति चक्रः । मुक्तादामविशेषः, तण्डुलपिष्टं " स्वस्तिकं प्राङ्मुखं यत्स्यादलिन्दानुगतं भवेत् वा, वैद्यस्य शोभनमानसमित्यर्थः । ' सुमना ” इत्याद्युक्तलक्षणं मण्डलं वा । ४ सुमन: -' इति पाठान्तरम् लितः । ६ कौशिकस्येदं कौशिकम्, उलूकरुतं वामभागे । ५ अप्रशान्तः = प्रज्व-लूलूकव्यालग्राहिषु कौशिकः ' इत्यमरः । इत्यर्थः । ‘ महेन्द्रगुग्गु-७ अशुभशकुनान्याह — शुष्क इति । ८ वल्लीनद्धे = लतोद्ग्रथितइत्यथः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० २ ९ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् । पुन्नामानः खगा वामाः स्त्रीसंज्ञा दक्षिणाः । शुभाः । दक्षिणाद्वासगमनं प्रशस्तं श्वशृगालयोः वामं नकुलचाषाणां नोभयं शशसर्पयोः ॥ ३६ ॥

' वल्ली तु व्रततिर्लता ' इत्यमरः । १५५ १ भासः = गृध्रः, ' भासो गृधे! कुक्कुटे च ' इति विश्वः २ अन्तस्थाः = चाण्डालाः । ३ शुभाशुभवायुमाह - मृदुरिति । ४ प्रति-लोमः = अभिमुख इत्यर्थः । व्याधिभेदेन ५ वैद्यस्य यात्रायां रोगविशेषे शुभशब्दान्निर्दिशति – ग्रन्थीति | ६ शर्करादि-निमित्तम् आहरणादिशब्दशुभाशुभम् । ७ सामान्यं शब्दनिमित्तमुप-, दिशति - तथवेति । ८ यात्रायां वैद्यस्याप्यशस्तं वागादिचेष्टितं वक्ति – प्रतिषि-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१५६ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया-[ अ ० २ ९ अ

द्धमिति । १ श्रातुरगृहे प्रथमप्रवेशे वैद्ययात्राविधिमतिदिशति - प्रवेश इति २ यात्रोन्मुखस्यातुरगृहगतस्य च वैद्यस्य विपरीतं निमित्तं दर्शयति- । ३ ‘ “ अष्टाभिः काष्ठखण्डैश्च कृता खट्वेति कथ्यते ” इत्युक्तलक्षणा केशेत्यादिना । चेत् । ऊर्ध्वपादः शरभाख्यो गजाकृतिः पशुभेद शय्या सा ऊर्ध्वपादा मुण्डितशिरसः । इति श्रीहाराणचन्द्रः । ४ मुण्डाः = . ५ सङ्कीर्यन्ते भाण्डान्यत्रेति सङ्करो भाण्डाधारस्तत्र नमित्यर्थः । तथा चोक्तं चरके – “ आतुरस्य गृहे स्थानां भाण्डानां सञ्चरणं, पत-मात्रममत्राणि दुर्लभं तस्य जीवितम् यरय भिद्यन्ते वा पतन्ति वा । अति-७ निर्गमः = पूर्णकुम्भादिमाङ्गलिकवस्तूनां ॥ ” गृहाभ्यन्तरतो इति । ६ निखातः = शूभ्यादेः खननम् । निमित्ताधिकारे चरकः– “ प्रवेशे पूर्णकुम्भाग्निमृद्बीजफलसर्पिषाम् गमनम् । तथा च विपरीत-म्नदॆवतानां विनिर्गतिम् ॥ ” इति । ८ स्वप्नैः शुभाशुभज्ञानमुपदिशति । - स्वप्नानिति वृषब्राह्मणरत्ना-। CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

३ ९ अ ० २ ९ ] 1 दा 3 D -Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् । १५७

११ मनुः– “ निषादस्त्री तु चाण्डालात्पुत्रमन्त्यावसायिनम् । श्मशानगोचरं सूते बाह्याना-मपि गर्हितम् ॥ ” इति । २ स्वप्नेपङ्कावसादनं सद्योमृत्युकरं भवति । ३ प्रविशेत् = मातुरुदरं प्रविशतीत्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहिताया--१५८ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar [ अ ० २ ९ ऋ हारिद्रं = हरि-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

दद्यान्माषांस्तिलांल्लोहं विप्रेभ्यः काञ्चनं तथा । १ विफलान् स्वप्नान्निर्दिशति - यथास्वमिति । स्वां वातादिप्रकृतिमनतिक्र-म्येति यथारखं प्रकृतिरवप्नः । यथा वातप्रकृतेः – “ वियदपि गच्छति सम्भ्रमेण इति, पित्तप्रकृतेः– “ सुप्तः सन् कनकपलाशकर्णिकारान् संपश्येदपि च हुताशविद्यु- सुप्तः " दुल्काः ” इति, कफप्रकृतेः- “ सुप्तः सन् सकमलहंसचक्रवाकान् संपश्येदपि शयान् मनोज्ञान् ” इति च लक्षणं वक्ष्यति । २ विहतः = पश्चाद् दृष्टेन विशिष्टस्व- च जला--प्नेन प्राग् दृष्टोऽशुभस्वप्नः पराहतः । चरकोऽप्याह – “ अकल्याणमपि तत्रैव यः पुनः । पश्येत् सौम्यं शुभाकारं तस्य विद्यात स्वप्नं दृष्ट्वा पुनर्दृष्ट्वा स सद्यः स्यान्महाफलः । ” इति । शुभं फलम् ॥ न स्वपेद्यः च प्रार्थितं कल्पितं तथा । भाविकं दोषजं चैव स्वप्नं ३ चिन्ताकृतशब्देन— सप्तविधं विदुः “ दृष्टं श्रुतानुभूतं क्तसप्तविध स्वप्नैषु दृष्टश्रुतानुभूतप्रार्थित कल्पितसमाख्यपञ्चविधस्वप्नानां ॥ ” इति चरको -४ तुशब्दश्चकारार्थकः, तेन “ दिवास्वप्नमतिह्रस्वमतिदीर्घं तथैव ग्रहणम् । यः स्वप्नः सोऽप्यफलो भवेत् ॥ ” इति चरकोक्तः प्रथमयामदृष्टः च । दृष्टः प्रथमयामे दीर्घश्च समुच्चीयते । स्वप्नोऽतिह्रस्वोऽति-५ रोगविशेषे विशिष्टस्वप्नदर्शनारिष्टमाचष्टे दिषु प्रवर्तनमित्यर्थः । “ नृत्यॆद्रक्षोगणैः - ज्वरितानामिति । ६ नर्तना-वंशलताऽऽदीनामुत्पत्तिरित्यर्थः । चरकः सार्द्धम् - " ” लता इति कण्टिकिनी स्मरणात् । ७ स्थावरोत्पत्तिः-जायते । स्वप्ने गुल्मस्तमन्ताय क्रूरो यस्य दारुणा हृदि द्रारक्तभोजनलक्षणमित्यर्थः । ९ श्रशुभस्वप्नदर्शनशान्तिमुपदिशति विशति मानवम् ॥ ” इति । – स्वप्नानिति ।

२ ९ अ ० २ ९ ] क्र : " -ला-नूतं फो.. ति-दि --Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

चाचीत कस्मैचिद् दृष्ट्रा स्वप्नमशोभनम् । देवताऽऽयतने चैव वसेद्रात्रित्रयं तथा । १५ ९ विप्रांश्च पूजयेन्नित्यं दुःस्वप्नात् प्रविमुच्यते ॥ ७४ ॥

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने विपरीताविपरीतस्वप्नदर्शनीयो नाम एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥ २ ९ ॥ १ प्रशस्तान् स्वप्नान्निर्दिशति — अत इति । २ अपगमाय = निवृत्तये । ३ गङ्गाद्या नद्यः । शोणभद्रादयो नदाः । ४ कलुषोदकान् = अप्रशस्तजलानित्यर्थः । इति सुश्रुतसंहितायाः सुधाऽऽख्यटिप्पन्यामेकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Anai and eGangotri [ अ ० २४ " सुश्रुतसंहिता Dai Digitized by Arya Samaj Founda १६०

त्रिंशत्तमोऽध्यायः । १ मनःपुरस्सराणि चेन्द्रियाण्यर्थं सङ्ग्रहसमर्थानि भवन्तीति चरकोक्त्या पन्चेन्द्रि-याणां मनःपुरस्सराणां श्रोत्र - स्पर्शन - चक्षू - रसन - प्राणानामर्थाः शब्द - स्पर्श गन्धास्तेषां विप्रतिपत्तिहीँनातियोगेन रिष्टाख्यो विपरीतावबोधो विद्यतेऽस्मिन्निति - रूप - रस-न्द्रियार्थविप्रतिपत्तिस्तम् । पञ्चे -२ शरीरशीलप्रकृतीनां भावानां विकृतिर्वैपरीत्यं यद् भवेत्तदरिष्टं मरणलक्षणमि · त्यर्थः । प्रकृतिः = सप्तसङ्ख्याका; " सप्त प्रकृतयो दोषैः -न्ति । दोषवच्च गुणैरपि सत्त्वादिभिः सप्तप्रकृतयो भवन्ति पृथक् । तथा संसर्गेण साम्येन च भव • कुलदेशकालवयोबलप्रत्यात्मसंश्रयाः । दृश्यन्ते हि पुरुषाणां पुनः सप्तप्रकृतयो जाति-विशेषाः । ” इत्यष्टाङ्गसङ्ग्रहः जात्यादिनियतास्ते भाव-। ३ विस्तरतो विकृतिं दर्शयन् प्रागातुरग्राह्यविरुद्धशब्दविप्रतिपत्तिं शृणोतीति । ४ दिव्यानां = दिवि स्थितानां निर्दिशति— ५ असम्पत्तौ = श्रविद्यमानेऽपि । ६ रामायगे–, “ परान्तकाले सिद्ध किन्नर गन्धर्वादीनामित्यर्थं: । न गृह्णन्ति सुहृद्भिरीरितम् । ” इति । हि गतायुषो नरा हित ७ श्रातुरग्राह्यविरुद्धस्पर्शविप्रतिपत्तिं निर्दिशति कफजाः; अतस्तत्र जाड्यादयो वेदनाविशेषाः प्राकृताः य इति ॥ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar ८ शीतपिडकाः

२४ अ ० ३० ] 211 7-न-व-१ । तं T: Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सूत्रस्थानम् । १६१

66 = नीललो-१ श्रातुरगतग्रायविरुद्धरूपविप्रतिपत्तिमाह - पांशुनेति । २ राज्यः = हितादयो लेखा इत्यर्थः । श्रातुरगतग्राह्यविरुद्धरसविप्रतिपत्ति दर्शयति- स्नातेति । अत्र विशेषमाह चरकः- “ अत्यर्थं रसिकं कायं कालपक्कस्य मक्षिकाः । अपि स्नातानु-लिप्तस्य भृशमायान्ति सर्वतः ॥ ” इति । एतदरिष्टं वार्षिकमिति बोध्यम् । ४ आतुरगत-ग्राह्यविरुद्धगन्धविप्रतिपत्तिमभिधत्ते – सुगन्धिरिति । अत्रेत्त्वमाषम् । एतदप्य-रिष्टं वर्षावधि बोध्यम् । ५ श्रतुरग्राह्यरसविप्रतिपत्तिमाह – विपेति । मधुरोऽम्लः, अम्लो मधुर इति विपरीतेन । इदमरिष्टं मासिकमित्यवसेयम् । ६ आतुरग्राह्यगन्धवि-प्रतिपत्तिं दर्शयति - सुगन्धमिति । ७ विजातीयत्वेन । यथा मालतीयस्य केतकी-यत्वेन, केतकीयस्य मालतीयत्वेन । ८ आतुरग्राह्यस्पर्शविप्रतिपत्तिं वक्ति – द्वन्द्वा-नीति । प्रभातस्य सायङ्कालत्वेन, सायङ्कालस्य प्रभातत्वेनेति कालवैपरीत्यम् । एवमव-स्थाया दिशश्च वैपरीत्यं बोध्यम् । एतेन मानसः स्पर्श उक्तो भवति । “ स्पर्शनेन्द्रियसं-स्पर्शः स्पर्शो मानस एव च ” इति द्विविधः स्पर्शस्तन्त्रान्तरे । त्रैमासिकमरिष्टमेतत् । ९ श्रातुरग्राह्यरूपविप्रतिपत्ति दर्शयति = दिवेति । ११ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१६२ Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri सुश्रुतसंहिताया [ अ ० ३१

•

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने पञ्चेन्द्रियार्थविप्रतिपत्तिर्नाम त्रिंशोऽध्यायः ॥३० ॥

१ चरकः– “ सप्तर्षीणां समीपरथां यो न पश्यत्यरुन्धतीम् । संवत्सरान्ते जन्तुः स पश्यतीति महत्तमः ॥ ” इति । २ श्रस्य लक्षणम् – “ कङ्कः स्यात्कङ्कमल्लाख्यो बाणपक्षार्हपक्षकः लोहपृष्ठो दीर्घपादः पक्षाधः पाण्डुवर्णभाक् ॥ ” इति । ३ मयूरकण्ठाभं — मयूरकण्ठ- । स्याभा इवाभा यस्य तं, नीलवर्णमित्यर्थः । इति सुश्रुतसंहितायाः सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां त्रिंशत्तमोऽध्यायः । एकत्रिंशत्तमोऽध्यायः । ४ छायाशब्दानन्तरमादिशब्दस्य लोपनिर्देशाच्छायाऽऽदीनां CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar विप्रतिपत्तिमधि-