सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 331–340

अ ० ३४ ] ३४ ३ ॥ या-स्तु था-इत्र ल-त-स्तिष्ठेयुः । ' इति । सूत्रस्थानम् । १७३ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

वैद्यो " व्याध्युपसृष्टश्च भेषजं परिचारकः । १ यथासंख्येन रसविशारदो वैद्यः, मन्त्रविशारदः पुरोहितः । २ यत्तौ = यत्न-परौ । यत्नादिति पाठान्तरम् । ३ वैद्यात्पुरोधसः प्राधान्यं दर्शयति — ब्रह्मेति । ४ अथर्ववेदविदः पुरोधसो देवार्चनाद्युपायमङ्गीकृत्यैव बुद्धिमता भिषजा युक्तिव्यपाश्रयचि-कित्सा विधातव्येति वर्णानामवेद्यावेदनेन भावः । ५ सङ्करः = एकत्वम् । ' व्यभिचारेण च । स्वकर्मणां च त्यागेन जायन्ते वर्णसङ्कराः ॥ ' इति मनुः । ६ व्यसनहेतुतः = राज्ञो रोगादिरूपव्यसनकारणादित्यर्थः । ७ तस्माद् वैद्यो-देवमिव नृपतिं चिन्तयेदिति सम्बन्धः । ८ - युद्धार्थमुद्युक्तानां सैन्यानामावारः सन्नि-बेशस्तस्मिन् स्कन्धावारे, कटक इत्यर्थः । ९ सर्वोपकरणान्वितः = यन्त्रशस्त्रक्षारौषधा-चुषेत:। १० कौटिलीयार्थशास्त्रे चिकित्साकर्मज्ञानां स्त्रीणामप्यवस्थितिरुक्ता – ‘ चिकि-सिकाः शस्त्रयन्त्रागदस्नेहवस्त्रहस्ताः स्त्रियश्चान्न नरक्षिण्यः पुरुषाणामुद्धर्षणीयाः पृष्ठत-११ चिकित्सायाश्चतुरः पादानाह – वैद्य इति । व्याध्युपसृष्टः = रोगी ।

सुश्रुतसंहिताया-१७४ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar [ अ ० ३४ अ प युत व्य ध्य क्रि ल स Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri एते पादाश्चिकित्सायाः कर्म्मसाधनहेतवः ॥ १५ ॥

स्निग्धोऽजुगुप्सुर्बलवान् युक्तो व्याधितरक्षणे । १ तेषु पादेषु वैद्यस्य प्राधान्यं निदर्शयति - वैद्यहीना इति । यथा यज्ञेऽध्वर्युं विना उद्गातृहोतृ ब्रह्माणो निष्फलास्तथा वैद्यरहितास्त्रयः पादा अपार्थका निष्फलाः । उद्गाता = सामवेदवित्, होता - ऋग्वेदवित्, ब्रह्मा = त्रयीविद् यज्ञसंसिद्धेर्वाचकः, अध्वर्युः = यजुर्वेदवित् सर्वकर्मोपदेष्टा, अत एव तस्य प्राधान्यम् । २ पादत्रयव्यतिरेकेऽपि वैद्यक्रियायाः साफल्यं निदर्शयति —– वैद्यस्त्विति । ३ प्रतिस्रोतस्यपि नौकादण्डादिकं निःक्षिप्य नौगुणमाकृष्य वा तरन्तीति वा प्रतितरा-स्तैः प्रतितरैः पोतवाहैः, अन्तःप्रविष्टजलोत्क्षेपकैः पुरुषैर्वा । ४ वैद्यगुणानभिधत्ते — तत्त्वेति । ५ व्यवसायी = विषमावस्थास्वपि चिकित्सां कुर्वन् यो न मुह्यति । ६ व्याधितगुणानभिदधाति - आयुष्मानिति । ७ भेषज-गुणानाचष्टे - प्रशस्तेति 1 ८ युक्तमात्रं = हीनातिमात्रोपयोगरहितम्, उपयुक्तमा-त्रया प्रदत्तमित्यर्थः । ९ परिचारकगुणान् वक्ति - स्निग्ध इति । स्निग्धः = प्रीति-

अ ० ३५ ] ४ ः । क ॥ -रा-वज.. मा-ति-सूत्रस्थानम् । १७५ पञ्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः । पञ्चत्रिंशत्तमोऽध्यायः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri वैद्यवाक्यकृद्भ्रान्तः पादः परिचरः स्मृतः ॥ २४ ॥

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने युक्तेसेनोयो नाम चतुस्त्रिशत्तमोऽध्यायः ॥३४ ॥

अथात आतुरोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ २ ॥

आतुरमुपक्रममाणेन भिषजाऽऽयुरादावेव परीक्षितव्यम् । स-त्यायुषि व्याध्यृत्वग्निवयोदे हवलसत्त्वसात्म्य प्रकृतिभेषज देशान् परी-क्षेत ॥ ३ ॥

तत्र महापाणिपादपार्श्वपृष्ठस्तनाग्रदशन वदनस्कन्धललाटं दीर्घा-ङ्गुलिपर्वो छ्वासप्रेक्षणबाहुं विस्तीर्ण स्तनान्तरोरस्कं हस्वजङ्घा-मैदूग्रीवं गम्भीरसत्त्वस्वरनाभिमनुच्चैर्बद्धस्तनान्तरोरस्कं ह्रस्वजङ्घा-मेग्रीवं गम्भीरसत्त्वस्वरनाभिमनुचैर्वद्धस्तनमुपचितमहारोमशकण पश्चान्मस्तिष्कं स्नातानुलिप्तं मूर्द्धानुपूर्व्या विशुष्यमाणशरीरं पञ्चाच्च युक्तः, श्रजुगुप्सुः = अनिन्दकः, यतो निन्दकः परिचारक प्रातुरविषादमापादयति । व्याधितस्य संवाहनस्वापनादिभी रक्षणे युक्तः निपुणः । इति सुश्रुतसंहितायाः सुधाऽख्यटिप्पन्यां चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः । १ चिकित्साऽर्थं यादृश आतुर उपक्रम्यो भवति, तादृशोपक्रमणमधिकृत्य कृतोऽ-ध्याय श्रातुरोपक्रमणीयस्तम् । २ उपक्रममाणेन = चिकित्साऽऽरम्भं करिष्यमाणे-नेति भावः। ३ अत एव योगरत्नाकरे – “ औषधं मङ्गलं मन्त्रो ह्यन्याश्च विविधाः क्रियाः । यस्यायुस्तस्य सिद्धयन्ति न सिद्धन्ति गतायुषि ॥ ” इति । ४ दीर्घायुष लक्षणान्याह – तत्रेत्यादिना । महच्छब्दस्य पाण्यादिललाटान्तैः प्रत्येकमभिसम्बन्धः । महत्त्वं च वक्ष्यमाणप्रमाणतः किञ्चिदाधिक्यम् । एवमग्रे दैर्व्यादिकं वेदितव्यम् । ५ उपचितौ मांसलौ महान्तौ विस्तीर्णो रोमशौ च कर्णौ यस्य तमुपचितमहारोमशक-सम् । शिरः पश्चाद्भागे श्रौन्नत्या विस्तृतया चानुमितं प्रचुरतरं मस्तिष्कं यस्य तम्, अथवा पश्चाद्ग्रीवाभागे मस्तिष्को रोमावर्ती विद्यते यस्य तं पश्चान्मस्तिष्कम् । आदौ स्नात्ः पश्चादनुलिप्तस्तम्। मूर्धानुपूर्व्या अर्थाद्यस्य प्रथमं मस्तकादिशरीरं शुष्यति

सुश्रुतसंहिताया-Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri [ =अ ० ३५ १७६ विशुष्यमाणहृदयं पुरुषं जानीयाद्दीर्घायुः खल्वयमिति । तमेकान्ते नोपक्रमेत् । एभिर्लक्षणैर्विपरीतैरल्पायुः, मिश्रमध्यमायुरिति ॥ ४ ॥

भवन्ति चात्र ।

मध्यमस्यायुषो ज्ञानमत ऊर्ध्वं निबोध मे अधस्तादक्षयोर्यस्य लेखाः स्युर्व्यक्तमायताः ॥ ७ ॥

ऊध्व च श्रवरणौ स्थानान्नासा चोच्चा शरीरिणः ।

अर्थं पुनरायुषो विज्ञानार्थमङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणसारानुपदेक्ष्यामः । तत्राङ्गान्यन्तराधिसक स्थिबाहुशिरांसि तदवयवाः प्रत्यङ्गानीति । पश्चाद्धृदयम् । १ एकान्तेन = असन्दिग्धमनसेत्यर्थः । २ गूढा मांसादिना संवृताः सन्धिसिरास्नायवो यस्य सः । ३ उत्तरोत्तरसुक्षेत्रः = उत्तरोत्तरमापादशिरश्शोभन • शरीर इत्यर्थः । ४ यः शरीरज्ञानविज्ञानैः शनैः समुपचायते वृद्धिं प्राप्नोतीति सम्ब न्धः । शनैः– क्रमशः, अन्यथ।वर्द्धनेऽल्यायुः । तदुक्तम् – “ व्यञ्जनादिशुभा विद्या मेदो मेधादयो यशः । अल्पे वयसि यस्यैतन्न स जीवेत्कदाचन ॥ ” इति । ५ मध्यमायुषो लक्षणानि निर्दिशति - मध्यमस्येति । ६ अल्पायुे लक्षणानि वक्ति - जघन्यस्येति । ७ आयुषो ज्ञानार्थमङ्गप्रत्यङ्गप्रमाणमुपदर्शयति - अथेत्यादिना अन्तरं सध्या दीनामवकाश श्रधीयतेऽत्रेत्यन्तराधिः शरीरमध्यभागः । सक्थिकटिसन्धिमारभ्य । पादा CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar S

7-T: न. ब-घो T-अ ० ३५ ] Digitized by Arya खून dation Chennai and eGangotri १७७ तत्रे, स्वैरङ्गुलैः पादाङ्गुष्ठप्रदेशिन्यौ द्यङ्गुलायते । प्रदेशिन्यास्तु मध्यमा-नामिकाकनिष्ठिका यथोत्तरं पञ्चमभागहीनाः । चतुरङ्गुलायते पाणिः पञ्चा-विस्तृते प्रपदपादतले । पञ्चचतुरङ्गुलायतविस्तृता । चतु-दशाङ्गुलायतः पादः । चतुर्दशाङ्गुलपरिणाहानि पादगुल्फजङ्घा-जानुमध्यानि । अष्टादशाङ्गुला जङ्ङ्घा; जानूपरिष्टाच्च द्वात्रिंशदङ्गुल-मेवं पञ्चाशत् । जङ्घायामसमावूरू । द्व्यङ्गुलानि वृषणचिबुकद-शननासापुटभागकर्णमूलनयनान्तराणि । चतुरङ्गुलानि मेहनवद-नान्तरनासाकर्ण ललाटग्रीवोच्छ्रायदृष्ट्यन्तराणि । द्वादशाङ्गुलानि भगविस्तारमेहननाभिहृदयश्री वास्तनान्तरमुखायाममणिबन्धप्रकोष्ठ -स्थौल्यानि । इन्द्रवस्तिपरिणाहां सपीठकूर्परान्तरायामः षोडशा-ङ्गुलः । चतुर्विंशत्यङ्गुलो हस्तः । द्वात्रिंशदङ्गुलपरिमाणौ भुजौ । द्वा-त्रिंशत्परिणाहावूरू । मणिबन्धकूर्परान्तरं षोडशाङ्गुलम् । तलं षट्-चतुरङ्गलायामविस्तारम् । श्रङ्गुष्ठमूलप्रदेशिनीश्रवरणापाङ्गान्तरमध्य-माङ्गुल्यौ पञ्चाङ्गुले । श्रर्द्धपञ्चाङ्गुले प्रदेशिन्यनामिके । सार्धत्र्यङ्गुलौ कनिष्ठाङ्गुष्ठौ । चतुर्विंशतिविस्तारपरिणाहं मुखग्रीवम् । त्रिभागाङ्गु-लिविस्तारा नासापुटमय्र्यादा । नयनत्रिभागपरिणाहा तारका । नव-मस्तारकांशो दृष्टिः । केशान्तमस्तकान्तरमेकादशाङ्गुलम् । मस्तका -दबंटुकेशान्तो दशाङ्गुलः । कर्णाट्वन्तरं चतुर्दशाङ्गुलम् । पुरुषोर: -प्रमाणविस्तीर्णा स्त्रीश्रोणिः । अष्टादशाङ्गुलविस्तीर्णमुरः । तत्प्रमाणा पुरुषस्य कटी । सविंशमँङ्गुलशतं पुरुषायाम इति ॥ १२ ॥

ङ्गुलीर्यावत् । १ पादाङ्गुष्ठादारभ्य मस्तकपर्यन्तं क्रमशो मानं प्रदर्शयन्नाह — तत्रेति । तत्र = तेषां प्रत्यङ्गानां मध्ये | २ मुखं च - " ओष्ठौ च दन्तमूलानि दन्तजिह्वे च तालु च । गलश्चौष्ठादिसकलं सप्ताङ्गं मुखमुच्यते ॥ ” इति । ३ " पाणि प्रतिजङ्घा-मध्ये इन्द्रबस्तिर्नाम ” इति शारीरे वक्ष्यमाणलक्षणो देश इन्द्रबस्तिः । ४ तारका = नवमांशो दृष्टिमण्डलमित्यर्थः । ५ केशानामन्तो मर्यादाऽत्रेति व्युत्पत्त्या केशसीमायां प्रवृत्तोऽपि केशान्तशब्दः सामान्यशब्दस्य विशेषवृत्तित्वादिह शङ्खयोरुपर्येव बोध्यः । ६ अवटुः = ग्रीवापश्चाद्भागस्थः, कृकाटिका वा । ७ विंशत्या अङ्गुलैः सह शतं सर्विंशमङ्गुलशतं, पुरुषायामः पादाग्रावस्थितस्यो-१२ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

सुश्रुतसंहितायां -१७८ भवन्ति चात्र । पाणिः— जङ्घा -५ पञ्चाङ्गुलायामा । २४ चतुर्विंशत्यङ्गुला । ४ चतुरङ्गुलम् । २४ चतुर्विंशत्यङ्गुलः । जानु -ऊरु: -मेहननाभ्योरन्तरं— १२ द्वादशाङ्गुलम् । नाभिहृदयान्तरं— १२ द्वादश । ङ्गुलम् । ग्रीवाहृदयान्तरं— १२ द्वादशाङ्गुलम् । ग्रीवा-४ चतुरङ्गुलायामा । मुखं– १२ द्वादशाङ्गुलायामम् । १२० 1 CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar [ अ ०३५ I ब मा अ न त्व स य त म Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

अथ सारान् वक्ष्यामः — स्मृतिभक्तिप्रज्ञाशौय्र्यशौचोपेतं कल्या-णाभिनिवेशं सत्त्वसारं विद्यात् । स्निग्धसंहतश्वेतास्थिदन्तनखं र्ध्ववाहोः पुरुषस्य दैर्घ्यम् । एवं च - " केवलं पुनः शरीरमङ्गुलिपर्वाणि चतुरशीतिः, तदा-यामविस्तारसमं समुच्यते । " इति चरकोक्तचतुरशीत्यङ्गुलपुरुषायामेन सह नास्य विरोधः । अत्र चक्रोवत्यनुसारेण सर्विंशमङ्गुलशतं पुरुषायाममानं सरलतया संख्याऽऽदिवो -धनार्थमधः प्रदर्श्यते— केशान्तचूढास्थानरूपमस्तकान्तरम् - ११एकादशाङ्गुलम् । १ स्त्रीश्रोणिपुरुषोरःप्रभृतीनां यौवने एव यथोक्तप्रमाणता पञ्चेति भवतीति दर्शयति— । २ समत्वं परिपूर्णंत्वमागतं वीर्यं शक्तिर्ययोस्तौ समत्वागतवीयौँ विंशे वर्षे पुरुषः समत्वागतवीर्यः, षोडशे वर्षे नारी च समत्वागतवीर्या । पञ्च-तथा च तन्त्रान्तरम्– “ वर्षेऽथ पञ्चविंशे नरः समन्वितबलः भवतीत्यर्थः । नोन्मानं जीवितभागे चतुर्थे षोडशे नारी । श्रर्हति मा-वा ॥ ” इति । ३ उक्तप्रमाणप्रयोजनं दर्शयति -इति । ४ कल्याणाभिनिवेशं = शुभकार्येषु युक्त यत्नशीलम् ।

अ ० ३५ ] Digitized by Ary ङ्कारस्थ ation Chennai and eGangotri १७ ९ शुक्रेण । अकृशमुत्तमवलं स्निग्धगम्भीरस्वरं सौभा-बहुकामजं श्योपपन्नं महानेत्रञ्च मज्ज्ञा । महाशिरःस्कन्धं दृढदन्तहन्वस्थिनख-मस्थिभिः । स्निग्धमूत्रस्वेदस्वरं बृहच्छरीरमायासासहिष्णुं मेदसा | अच्छिद्रगात्रं गूढास्थिसन्धि मांसोपचितञ्च मांसेन । स्निग्धैतान्र-नखनयनतालुजिहौष्ठपाणिपादृतलं रक्तेन । सुप्रसन्नमृदुत्वयोमाणं

व्याधिविशेषास्तु प्रागभिहिताः । सर्व एवैते त्रिविधाः - साध्या, याप्याः, प्रत्याख्येयाश्च । तत्रैतान् भूयस्त्रिधा परीक्षेत - किमसावौपस-र्गिकः, प्राक्केवलः, अन्यलक्षण इति । तत्र, सर्गिकयः पूर्वोत्पन्नं व्याधिं जघन्यकालजातो व्याधिरुपसृजति स तन्मूल एवोपद्रव-संज्ञः । प्राक्केवलो यः प्रागेवोत्पन्नो व्याधिरपूर्वरूपोऽनुपद्रवश्च । अन्यलक्षणो यो भविष्यद्वयाधिख्यापकः, स पूर्वरूपसंज्ञः । तत्र, सोपद्रवमन्योन्याविरोधेनोपक्रमेत, बलवन्तमुपद्रवं वा । प्राक्केवलं

भवति चात्र ।

१ बहुलकामप्रजं = बहुलकामं बहुप्रजमित्यर्थः । २ अच्छिद्रगात्रम् = अनिन्दि-तशरीरम् । ३ स्निग्धताम्रशब्दयोर्नखादिपाणितलान्तैः सह प्रत्येकं सम्बन्धः । ४ उपद्रवसंज्ञ औपसर्गिकः प्रसिद्धः । चरकोऽप्याह- " उपद्रवस्तु खलु रोगोत्तरका-लजो रोगाश्रयो रोग एव स्थूलोऽणुर्वा पश्चाज्जायत इत्युपद्रवः । ” इति । ५ तन्मूल-मूलक इति पाठे तस्य पूर्वोत्पन्नस्य व्याधेर्मूलं मूलमस्य स इति बोध्यः । ६ य उत्पन्नो व्याधिः प्रागेव जन्मत एत्रापूर्वरूपः पूर्वरूपेतरः, अनुपद्रव उपद्रवेतरश्च स प्राक्केवलः । ७ ' अन्यलक्षण' इत्यत्र अन्ये उत्पित्सवो व्याधयो लक्ष्यन्तेऽनेनेति करणे ल्युट् । ८ अ-नुक्तमपि व्याधिं दोषाणां लिङ्गैरुपाचरेदिति = ऋतुचर्याध्याये । सम्बन्धः । ९ प्राक् CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

१८० Digitized by Arya s नुश्रुतसंहितायां... Chennai and eGangotri [ अ ० ३५

प्रौगभिहितोऽग्निरन्नस्य पाचकः । स चतुर्विधो भवति - दोषौन-भिपन्न एकः । विक्रियामापन्नस्त्रिविधो भवति - विषमो वातेन, तीक्ष्णः पित्तेन, मन्दः श्लेष्मणा, चतुर्थः समः सर्वसाम्यादिति । तत्र, यो यथाकालमुपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति स समः, समैर्दोषैः । यः कदा-चित् सम्यक् पचति, कदाचिदाध्मानशूलोदावर्तातिसारजठरगौर-वान्त्रकूजनप्रवाहणानि कृत्वा स विषमः । यः प्रभूतमप्युपयुक्तम-न्नमाशु पचति स तीक्ष्णः स एवाभिवर्द्धमानोऽत्यग्निरित्या भाष्यते । स मुहुर्मुहुः प्रभूतमप्युपयुक्तमन्नमाशुतरं पचति, पाकान्ते च गलता-ल्वोष्ठशोषदाहसन्तापान् जनयति । यस्त्वल्पमप्युपयुक्तमुद्रशिरोगौर-वकासश्वासप्रसेकच्छर्दिगात्रसदनानि कृत्वा महता कालेन पचति । स मन्दः ॥ २४ ॥

विषमो वातजान् रोगांस्तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् । करोत्यग्निस्तथा मन्दो विकारान् कफसम्भवान् तर्त्र, समे परिरक्षणं कुर्वीत । विषमे स्निग्धाम्ललवणैः ॥ २५ क्रिया- ॥ विशेषैः प्रतिकुर्वीत । तीक्ष्णे मधुर स्निग्धशीतैर्विरेकैश्च । एवमेवात्य-ग्नौ, विशेषेण माहिषैश्च क्षीरदधिसर्पिर्भिः । मन्दे यैर्वमनैश्च ॥ २६ ॥ कंटुतिक्तकषा-१ प्राप्ताम् = उचितामित्यर्थः । २ न हापयेत् = नोलङ्घयेत् = उत्क-टम् । ४ प्राक् = व्रणप्रश्ने पक्कामाशयमध्यस्थं पित्तमित्यादिनाऽभिहितः

। ३ उदीर्णम्ः भिपन्नः = दोषरहित इत्यर्थः । ६ कूजनं = । ५ दोषान-काग्निः; वृन्दमाधवे— “ वर्धमानो भवेत्तीक्ष्णो गुढगुढायनशब्दः । ७ अत्यग्निः = भस्म-८ त्रिषमाद्यग्नीनां वातादिप्रकोपकत्वमाह – विषम भस्मकाख्यो इति । ९ समाग्न्यादीनां महानलः ” इति । चिकि-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar @ स

अ ० ३५ ] Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri

सौक्ष्म्याद्रसानाददानो ' विवेक्तुं नैव शक्यते । ॥ २७ प्राणापानसमानैस्तु सर्वतः पवनैस्त्रिभिः १८१ मायते पाच्यते चापि स्वे स्वे स्थाने व्यवस्थितैः ॥ २८ ॥

वस्तु त्रिविधं - बाल्यं, मध्यं, वृद्धमिति । तत्रोनपोडशवर्षा इति । तेषु बालाः । तेऽपि त्रिविधाः- क्षीरपाः, क्षीरान्नादा, अन्नादा , परतोऽन्नादा संवत्सरपराः क्षीरपाः, द्विसंवत्सरपराः क्षीरान्नादाः इति । षोडशसप्तत्योरन्तरे मध्यं वयः । तस्य विकल्पो वृद्धियौवनं, सम्पूर्णता हानिरिति । तत्र, याविंशतेर्वृद्धिः श्रात्रिंशतो यौवनम् ऊर्ध्वमी-आचत्वारिंशतः सर्वधात्विन्द्रियबलवीर्य्यसम्पूर्णता, श्रत पतपरिहाणिर्यावत् सप्ततिरिति । सप्ततेरूर्ध्वं क्षीयमाणधात्विन्द्रि-यबलवीर्योत्साह महन्यहनि वैलीपलितखालित्यजुष्टं कासश्वासप्रभृ-तिभिरुपद्रवैरभिभूयमानं सर्वक्रियास्वसमर्थं जीर्णांगारमिवाभिर्वृष्ट-मवसीदन्तं वृद्धमाचक्षते ॥ २ ९ ॥ तत्रोत्तरोत्तरासु वयोऽवस्थासूत्तरोतर भेषजमात्रा विशेषा भव-न्ति, ऋते च परिहाणेः । तत्राद्यापेक्षया प्रतिकुर्वीत ॥ ३० ॥

त्सां निर्दिशति — तत्रेत्यादिना । १ विवेक्तुं = विशेषतो निर्णेतुम् । २ प्राणापा-नसमानैस्त्रिभिरित्यर्थः । = फूत्कारेणेव प्रज्ज्वाल्यते । ४ कालप्रमाण-३ ध्मायते विशेषापेक्षिणी हि शरीरावस्था वयोऽभिधीयते । ५ संवत्सरपराः = संवत्सरेण परि-च्छिन्नसीमानः । ‘ परः स्यादुत्तरे सीमापरिच्छिन्ने ' इति कोशः । ६ चरकस्त्वा-त्रिंशतो वृद्धिमाह– “ विवर्द्धमानधातुगुणमात्रिंशद्वर्षमुपदिष्टम् ” इति । अत्र वृद्धिर्वि-शेषतोऽस्थ्नो बोध्यः । मांसादिवृद्धिस्तु निर्दिष्टवर्षानन्तरमपि भवितुमर्हति । ७ वली- = स्वक्सङ्कोचः, पलितं = केशशौवल्यम्, खालित्यं = खल्वाटत्वम् । ८ अभिवृष्टं = वृष्टिभिराक्लिन्नम्, अवसीदन्तं = पतन्तम् । ९ उत्तरोत्तराः = क्रमशो वर्द्धिता भेषजमात्राविशेषाः । यथा- “ प्रथमे मासि जातस्य शिशोर्भेषजर क्तिका । अवलेह्या मधुक्षीरसिताघृतैः ॥ एकैकां वर्द्धयेत्ता-तु कर्तव्या वद्यावत्संवत्सरो भवेत् । तदूर्ध्वं मासवृद्धिः स्याद्यावत् षोडशकाब्दिकः ॥ षोडशाब्दा-ततस्तूर्ध्वं यावदासप्ततेरिति 1 । एवमेव विभागोऽयं तदूर्ध्व बालवत् क्रिया ॥ ” इति । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri १८२ [ अ ० ३५ I भवन्ति चात्र ।

वलमभिहितगुणं, दौर्बल्यक्च स्वभावदोषजरादिभिरवेक्षित- ३४ ॥ व्यम् । यस्माद्बलवतः सर्वक्रियाप्रवृत्तिस्तस्माद्बलमेव प्रधानमधिकर-णानाम् ॥ ३५ ॥

केचित् कृशाः प्राणवन्तः स्थूलाश्चाल्पबला तस्मात् स्थिरत्वव्यायामैर्बलं वैद्यः नराः । सँत्त्वं तु व्यसनाभ्युदयक्रियाऽऽदिस्थानेष्वविक्तवकरम् प्रतर्कयेत् ॥ ३६ ॥।

सत्त्ववान् सहते सव संस्तभ्यात्मानमात्मना ॥ ३७ ॥

सांत्म्यानि तु देशकालजात्यृतुरोगव्याया मोदक ' त्रिश्वामित्रः– “ विढङ्गफलमात्रं तु जातमात्रस्य दिवास्वनरस-प्रवर्धितम् ॥ कोज्ञास्थिमात्र क्षीरादेर्दद्याद् भेषजम् । एतेनैव प्रमाणेन मासि मासि डुम्बरोपमम् ॥ ” इति । परिहाणेः भैषज्यकोविदः ॥ क्षीरान्नादे कोलमात्रमन्नादे वस्थेति यावत्; तद्विनेत्यर्थः । = श्रद्यापेक्षया पर्यतिशयेन धात्वेन्द्रियादीनां हानिरपचयः, वृद्धा-जमात्रेत्यर्थः । - बाल्यापेक्षया, षोडशवर्षवद् भेष-१ अग्निक्षारविरेकसाध्येषु व्याधिपु संश्रयोऽग्निः, आवापप्रतिवापहोनो मृद्वी क्रिया । यथा अजाशकृदादिमृदुद्रव्य-२ प्राक् = दोषादिविज्ञानीये । मृदुक्षारः, चतुरङ्गुलादिमृदुद्रव्याश्रयो विरेकः दिति ३ स्थूलादीनां कर्शनादिचिकित्सामुपदिशति ॥ ४ वलपरीक्षां विचारयति — कर्श-शोणितशुक्रस्वभावादिभिर्ज्ञातव्यमित्यर्थः - । बलमिति । ५ अवेक्षितव्यं = मातृपितृ-७ सात्म्यपरीक्षामाख्याति - सात्म्यानीति ६ सत्त्वपरीक्षामुपदिशति — सत्त्वमिति । सात्भ्यम् । चरकः– “ सात्म्यं नाम तत्, यत्सातत्येनोपसेव्यमानमुपशेते । यद्यस्य सेवितं सुखाय सम्पद्यते तत्तस्य ” इति । ८ दिवा-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar