सुश्रुत संहिता चौखम्बा — पृष्ठ 381–390

अ ० ४४ ] ३ 1. सूत्रस्थानम् । २२१ चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ।

९ कुडवप्रमाणं = षोडशतोलक प्रमाणमित्यर्थः CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri पेयलेह्याद्यभोज्येषु ' वमनान्युपकल्पयेत् ॥ ११ ॥

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने वमनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयो नाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४३ ॥

अथातो विरेचनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ॥१ ॥

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ॥ २ ॥

तैलेब्वेरण्डजं तैलं स्वरसे कारवेल्लिका ।

न्युपकल्पयेत् ' इति परेणान्वयः । १ भोज्यपदेन मोदकशष्कुल्यादीनां ग्रहणम् । इति सुश्रुतसंहितायाः सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः । २ विरेचनद्रव्याणां विकल्पो विविधो योगस्तस्य विज्ञानमधिकृत्येत्यादि पूर्ववत् । ३ मूलत्वग्फलतैलस्वरसदुग्धेषु प्रधानानि विरेचनद्रव्याणि दर्शयति- अरुणाभमिति । मूलमित्यर्थः । ६ मधुरैः = ४ अनुपीतम् = अनुभावितम् । ५ कृभ्यादिदोषरहितं काकोल्यादिभिः, रसैः = क्काथैः, तद् = ईपल्लोहितं त्रिवृन्मूलम् । ७ त्रिवर्णकत्र्यू-पणयुक्तं = त्रिजातकत्रिकटुसहितमित्यर्थः । ८ तन्मूलरसस्य = त्रिवृन्मूलक्वाथस्य ।

Chennai and eGangotri ' सुश्रुतसंहिताया- her Digitized by Arya Samaj, २२२ [ अ ० ४४ *

१ विटङ्गसारः = विढङ्गबीजानि । २ मोदकभक्ष्यरूपं त्रिवृत्कल्पमुपदिशति - वैरेकीयेति । ३ सामितं = समिता एव सामितं, गोधूमचूर्णमित्यर्थः । तदाह राजनिघण्टौ– “ गोधूमा धवला धौताः कुट्टिताः शोधितास्ततः । प्रोक्षिताश्च विनिस्पृष्टाश्चालिताः समिताः स्मृताः ॥ ” इति । ४ पाकप्राप्ते = आसन्नपाकमागते, फाणिते = मोदकसाधनत्वाच्चूर्णादुद्विगुणीभूतेक्षुरसे । तदुक्तम्– “ इक्षो रसस्तु यः पक्कः किञ्चिद्गाढो बहुद्रवः । स एवेक्षुविकारेषु ख्यातः फाणितसंज्ञया ॥ ” इति । ५ यूषरूपं त्रिवृत्कल्पं निर्दिशति - रसेनेति । ६ पुटपा-करूपं त्रिवृत्कल्पं दर्शयति – भित्त्वेति । ७ त्रिभण्डी = शुक्ला त्रिवृत्तज्जातैस्त्रिभण्डि • जातैः । ‘ ङथापोः संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम्' इति हस्वः । ५ पुटपाकयुक्त्या = काश्मर्या-दिपत्राच्छादनकुशपरिवेष्टनमृदावलेपनज्वलदङ्गारादिस्थापनविधिना । ९ वैरचनलेहा-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

1 T: TE नः 1. I । 1 ३ || ऋ ० ४४ ] Digitized by Arya Sama Foundation Chennai and eGangotri

त्रिवृच्छ्यामाक्षारशुण्ठीपिप्पलीमधुनाऽऽप्नुयात् सर्वश्लेष्मविकाराणां श्रेष्ठमेतद्विरेचनम् ॥ १ ९ ॥

नभिदधाति - सितेति । = लेहार्थं मिश्रीकुर्यादित्यर्थः । १ आप्नुयात् ढ्यपथ्या = सुपक्वहरीतकी, काश्मर्यं = गाम्भारीफलम् । २२३ २ बीजा-३ साधयेत् = विपचेत्, ‘ बीजाढ्यपथ्यादीनां रसप्रस्थमग्निसन्तप्ते एरण्डतैलपलचतु- पाकेन ष्टये निक्षिप्य श्रम्लफलादीनां यथालाभं दाडिमादीनां चतुःपलं कल्कं दत्त्वा शीते घनीभूते चूर्णितं त्रिवृन्मूलं चतुःपलं स्वगेलापत्रचूर्णं च कर्षमितं प्रक्षिप्यावतार्यं । लोके ' नील ' मधुपलद्वयं देयमित्युपदेशः = नीलिनीफलतुल्यमित्यर्थः । ४ नीलीतुल्यं इति । ५ वैरेचनिकमोदकमाचष्टे – त्रिवृदिति । ६ लेहगुटिकयोः प्रयोगमाख्याति– । त्रिवृदिति त्रयो भागा बोद्धव्याः । ८ निरपायम् = उपद्रवरहितम् । ७ एषामपि CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

Chennai and eGangotri २२४ Digitized by Arya San सुश्रुतसंहितायां [ अ ० ४४

१ वैरेचनिकगौढमासवमाह - वैरेचनिकेति । २ अधिश्रयेत् = विपचेत् । ३ कृतसंस्कारे = घृतपिप्पल्याद्यालेपनैनागुर्वादिधूपनेन च संस्कृते । विभज्यतूं हिमाहि-मौ = हिमे शीते मासं धान्यराशौ स्थापनीयम्, अहिमे ग्रीष्मे पक्षं चेति तात्पर्यम् । ४ वैरेचनीं पैष्टीं सुरां निर्दिशति — वैरेचनिकेति । वैरेचनिकमूलानां त्रिवृदादि-मूलानां काथे सुभावितान् भावनाविधिना सप्तरात्रं वासितान् । भावनाविधिस्तु– “ दिवा दिवाऽऽतपे शुष्कं रात्रौ रात्रौ निवासयेत् । शुष्कं चूर्णीकृतं द्रव्यं सप्ताहं भावनाविधिः ॥ ` द्रवेण यावता द्रव्यमेकीभूयार्द्रतां व्रजेत् । द्रवप्रमाणं निर्दिष्टं भिषग्भिर्भावनाविधौ ॥ भाव्यद्रव्यसमं क्वाथ्यं क्वाथ्यादष्टगुणं जलम् । श्रष्टांशशोषितः क्काथो भाव्यानां तेन भावना ||" इति । ५ अवक्षुद्य= उलूखले सङ्कटय । ६ वैरेचनं सौवीरकमाह - मूला-CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

४४ अ ० ४४ ] । वा 6 = = E न Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri " सूत्रस्थानम् The

कुर्यान्निःक्काथमेकस्मिन्नेकस्मिंश्चूर्णमेव तु । २२५ क्षुण्णांस्तस्मिंस्तु निःक्काथे भावयेद् बहुशो यवान् ॥ ३७ ॥

नीति । प्रथमस्य गणस्य = विदारिगन्धाऽऽदेः । १ हैमवतीं श्वेतवचाम्, ‘ उसारेरेवन्द ’ इत्यन्ये । २ पूर्ववत्सन्निदध्यात् = आसवत्कृतसंस्कारे कलसे सन्निदध्यादित्यर्थः । ३ वैरेचनिकं तुषोदककल्पं निर्दिशति – पूर्वोक्तमिति । दित्यर्थः । ५ साधयेत् = रन्धयेत् । ६ विवेचयेत् = पृथक्कुर्यात् । ४ अधिश्रयेत् = स्थापये-७ दन्तीद्रवन्त्योर्विशिष्टकल्पमुपदिशति — दन्तोति । दन्तीद्रवन्त्योर्मूलान्युदुष्ट-८ स्विन्नानि = पुटपाकविधिना पक्कानि । त्य शोषयेदिति सम्बन्धः । १५ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

२२६ Digitized by Arya Sar कुतसंहितायां ennai and eGangotri [ अ ० ४४

१ त्रिवृद्विधानॆन = श्लेष्मणि गुडूच्यरिष्टेत्यादिप्रागुक्तविधिना, पित्ते इक्षोर्विकारैरि-त्यादिप्रागुक्तविधिना चेत्यर्थः । २ चक्रतैलं = चक्रपीडितं तिलतैलमित्यर्थः । ' चक्रं तैलयन्त्रम् ' इत्यमरटीकायां क्षीरस्वामी । ३ यज्ञोपवीतप्रतिमाः प्रभूताः लाल्लाजनिभास्तु कक्षाः । ४ दन्त्यादिचूर्णंमाह — दन्तीति । ५ दन्त्यादिमोदकं पित्तानि-निर्दिशति — गुडस्येति । ६ मोदकान् = मोदकाकारान् दशभागान् दशमे दशमेऽहनि खादेदिति सम्बन्धः । कृत्वा, एकं मोदकं रहिताः, पथ्यरहिता इति यावत् । ८ व्योषादिशींतविरेचनं ७ निर्यन्त्रणाः = वातातपादिप्रतिषेधनियम- त्रिवृदष्टकं निर्दिशति-व्योषमिति । १ ९ त्रिवृदष्टगुणेो येषु तानि त्रिवृदष्टगुणानि १० गालितानि = वस्त्रेण गालितानीत्यर्थः ॥ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४४ ] ३४ इत्यमरः । सूत्रस्थानम् । २२७ CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri षडभिश्च शर्कराभागैरी पैत्सैन्धवमाक्षिकैः ॥ ५६ ॥

१ अत्र चतुर्थांशवाचकस्य ईषच्छब्दस्य सैन्धवशब्देन सहान्वयः । पिण्डित-मिति विशेषणाद् माक्षिकन्तु पिण्डितत्वसम्पादनयोग्यमेव देयम् । २ भक्ष्यरूपसधर्म-त्वात् - अपूपमोदकादिभक्ष्यरूपतुल्यत्वात्, आढ्येषु = धनिषु, ' ईभ्य आढ्यो धनी स्वामी ’ ३ त्वक्प्रसाधनकतिल्वककल्पमुपदिशति - तिल्वकस्येति । तिल्वकः = रोधाकारो बृहत्पत्रो रक्तवैरेचनिकवृक्षः । ४ तिल्वकमूलक्वाथेन गालयेदित्यर्थः । गालनं पुनरिहैकविंशतिवारान् पारम्पर्यादिति डल्हणः । ५ फलप्रधानहरीतकी-- कल्पं निर्दिशति – फलानामिति । ६ “ यज्जराव्याधिविध्वंसि भेषजं तद्रसायनम् । ”

२२८ Digitized by Arya Sam सुश्रुतसंहितायां ai and Gangotri [ अ ० ४४

सप्ताहमातपे शुष्कं ततो मज्जानमुद्धरेत् । तैलं ग्राह्यं जले पक्त्वा तिलवद्वा प्रपीड्य च तस्योपयोगो बालानां यावद्वर्षाणि द्वाद्श ॥ ७४ ॥

एरण तैलं त्रिफलाक्वाथेन त्रिगुणेन युक्तं पीतं तथा क्षीररसाभ्यां तु विरेचयेत् तु ॥ ७६ । ॥ अपि च— “ स्वस्थस्यौजस्करं यत्तु तद् समसैन्धवेन संसृष्टामित्यर्थः । २ सातत्येन वृष्यं = सततोपयोगेनेत्यर्थः तद्रसायनम् ” इति । १ सैन्धवोपहितां = स्निग्धभोजनदिवास्वप्नाद्याहारविहारजनितान् । ३ सन्तर्पणकृतान् = ५ श्रामलकादिषु हरीतकीविधिमतिदिशति । ४ मूच्छिता = मिलिता । मुपदिशति – विशेषादिति । चतुरङ्गुलात् = - हरीतकीति । ६ चतुरङ्गुलकल्प-णमस्य पर्वणस्तद्योगाद् वृक्षोऽपि । ७ काले किरमालादित्यर्थः = परिपक्वावस्थायाम् । चतस्रोऽङ्गुलयः प्रमा-. तैलकल्पमभिधत्ते - एरण्डेति ॥ .८ एरण्ड-९ क्षीररसाभ्यां = दुग्धमांसरसाभ्यामित्यर्थः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar

अ ० ४४ ] ४४ म. T-ड. २२ ९ सूत्रस्थानम् । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar Digitized by Arya Samaj Foundation Chennai and eGangotri बालवृद्धक्षतक्षीणसुकुमारेषु योजितम् ॥ ७७ ॥

आम्रायावृत्यै ' ` वा सम्यङ् मृदुकोष्ठो विरिच्यते ।

त्रिवृच्छारणमितास्तिस्रस्तिस्रश्च त्रिफलात्वचः । १ तीक्ष्णविरेचकद्रव्येषु स्नुहीचीरकल्पं निर्दिशति - क्षीराणामिति । २ ' प्रवरो बहुकण्टकः ” इति चरकोक्त्या बहुकण्टकस्नुहीभवं क्षीरमित्यर्थः । ३ कर्मविभ्रमात् – तत्क-मणोऽविज्ञानादित्यर्थः । ४ एकैकशः = बृहत्योर्लघुस्थूलबृहत्योः । ५ तत् = सप्तमांशं सुह्रीक्षीरम् । ६ कोलसम्मितं बलवत्क्रूरकोष्ठाभिप्रायेणोक्तम्, कर्षप्रमाणमिति तदर्थः । ७ ' महावृक्षपयःपीतैः = स्नुहोक्षीरभावितैः । ८ उत्कारिका = लप्सिका । ९ काम्पिल्ल-कें = ‘ कबीला ' इति लोकोक्तसम्बन्धिचूर्णम् । १० तत्पीतं = स्तुहीक्षीरभावितमित्यर्थः । १२ शाण- । .११ श्रवचूर्णितं माल्यमाघ्राय, श्रवचूर्णितं बसनमावृत्य परिधायेति सम्बन्धः

२३० Digitized by Arya Sam सुश्रुतसंहिताय inar and eGangotri [ अ ० ४४ विडङ्गपिप्पलीक्षारशाणास्तिस्रश्च चूर्णिताः ॥ ८७ ॥

क्षीरं ै रसः कल्कमथो कषायः श्रुतश्च शीतश्च तथैव * कल्पाः षडेते खलु भेषजानां यथोत्तरं ते लघवः प्रदिष्टा

इति श्रीसुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने विरेचनद्रव्यविकल्पविज्ञानीयोनाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४४ ॥

` मिताः = कर्षचतुर्थांशपरिमिताः । १ हलीमकः = पाण्डुरोगभेदः प्रधानप्रज्ञः, बुद्धिमानिमित्यर्थः ॥ २ अग्रमतिः = ३ क्षीरं = दुग्धम्, रसः = स्वरसः; अस्य लक्षणम् - " त्क्षुण्णात्समुद्भवः । वस्त्रनिष्पीडितो यः स रसः स्वरस उच्यते आहतात्तत्क्षणा कृष्टाद् द्रव्या-“ कुडवं चूर्णितं द्रव्यं प्रक्षिप्तं द्विगुणे जले । अहोरात्रं स्थितं " ॥ आर्द्रद्रव्याभावे -इति । कल्कः = पिष्टद्रव्यपिण्डः, एतल्लक्षणम् - " द्रव्यमात्रं तस्माद् भवेत्स्वरस उच्यते ॥ ” ' श्रितम् । तदेव सूरिभिः पूर्वैः कल्क इत्यभिधीयते शिलापिष्टं शुष्कं वा जलमि-तकषायभेदेन द्विविधः । द्वयोर्लक्षणम् – “ वह्नौ ॥ कषायः = क्काथः, अयं शृतकषायशी-उपोषितं निशायां तु तोयस्थं शीतमुच्यते ” । तु क्वथितं द्रव्यं शृतमाहुश्चिकित्सकाः । व्यपलं चतुष्पले उष्णतोये क्षिप्त्वा क्षणकालं शरावावृतं फाण्टः कषायभेदः, यथा – कल्कितद्र-. ` फाण्ट इत्युच्यते । अस्यैतल्लक्षणम् – “ चूर्णमुष्णे न संस्थाप्याथ मृदितं वस्त्रपूतं च इति । ४ कल्पाः = प्रकाराः । सम्पृक्तं तत्फाण्टमभिधीयते । ” इति सुश्रुतसंहितायाः सुधाऽऽख्यटिप्पन्यां चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः । CC - 0. Gurukul Kangri Collection, Haridwar